Sahna tazalyqty, shynaıylyqty súıedi deımiz. Al til – sahna quraly. Bul arqyly sahna mádenıeti qalyptasady. Alaıda «aýyz meniki» eken dep, kórermenge arzanqol ázilderdi tyqpalaı berý mádenıettiń qaı túrine jatady? Tipti, áıel obrazyn somdaýǵa qumar er azamattar jurtty tamsandyryp júrmiz dep oılaı ma? Sońǵy kezde bul kórinis beleń alyp ketti desek, eshkim teriske shyǵarmas, sirá?! dep jazady turkystan.kz.
Shyny kerek, qazir jelisi ázilge qurylǵan baǵdarlama da, shoý da kóp. Ári bázbir telearnalar kúndiz-túni efırlik ýaqytyn ázil-syqaq teatrlarynyń qoıylymymen toltyryp otyrǵany taǵy bar. Ony san márte qaıtalaýdan jalyqpaıdy. Meıli, kógildir ekrannan beretin basqa tushymdy dúnıe tappaǵan shyǵar, desek te kórermendi osynshalyq mezi etýge bola ma? Bir kezde kórermen talǵamynan shyǵý degen túsinik bar edi. Keıingi jyldary bul da ádirem qalyp bara jatqandaı ma, qalaı? Birinshiden, ázil-syqaq teatr ártisteri halyqty kúlkige qaryq qylamyn dep belden tómengi anaıy áńgimelerdi qalypty ázil arqaýyna aınaldyryp aldy. Ekinshiden, qazir qaısybir ázil-syqaq teatrynyń qoıylymdaryn qarasańyz, er azamattar áıel obrazyn somdaýǵa qumar. Nege? Bul neniń belgisi? Osyndaı oǵash qylyqtary arqyly kórermendi jalyqtyrǵany bylaı tursyn, jırendirip jibergenin bilmeı me?
Iá, kezinde «Tamashanyń» tarlany Qudaıbergen Sultanbaev ta áıel obrazyn jıi somdady. Qudaǵı da boldy, baqsy da boldy. Biraq ártis róldi aspannan alǵan joq. Somdaǵan obrazdarynyń prototıpi qoǵamda bar keıipkerler. Ári oınaǵan rólderine ártistiń syrtqy poshymy da kelip turatyn. Qysqasy, súısingen jurtty sózsiz ılandyratyn edi. Sodan ba eken, kórermenniń Qudaıbergen Sultanbaevqa degen yqylasy erek-tin. Al búgingi ázil-syqaq teatr ártisteri «tıse terekke, tımese butaqqa» degenniń kerin keltirip júrgen sıaqty. Keıbir teatr ujymyn alsańyz da, mindetti túrde minezi shaıpaý, urysqaq nemese aýzy súıreńdep, kúıeýin jamandaǵan kókbet áıeldiń obrazyn somdaýǵa ketári emes. Kúldirýdiń joly osy dep, ártisterdiń kóbi sahnaǵa áıeldiń rólin alyp shyqsam, qazaqy aýdıtorıaǵa maıdaı jaǵamyn degen túsinikte júrgendeı áser qaldyrady. Jańashyldyqqa umtylý, eńbektený, izdený joqtyń qasy. Eldiń aldyna bir obrazben jıi shyǵady taǵy. Túr-turpatynyń kózge túrpideı kórinetinin, daýystarynyń qulaqqa jaǵymsyz estiletinin bilse ǵoı, sabazdaryń.
Aıtpaqshy, osydan bir jyl buryn jazýshy, qazaqy salt-dástúrlerdi nasıhattaýshy Zeınep Ahmetova sońǵy kezde ázil-syqaq teatr ártisteriniń áıel obrazyn somdaýǵa asa áýes bolyp bara jatqanyn qynjyla aıtyp, eldi kúldiremin dep, talaı nárseni búldirip júrgen ártis erkekterdi qatań synǵa aldy. «Aıta-aıta sharshadym, biraq áli aıtyp júrmin. Teledıdardy burap qalsam, «Shanshardyń» kórinisi bolyp jatyr. Bir kempir sóılep tur, onyń ózi erkek. Baıqaısyzdar ma, bizdiń qazaqtyń jigitteri qatyn bolýǵa áýes bolyp aldy qazir… Áıtpese dardaı er azamattar nemenege sonsha áıel bolýǵa tyrysady? Basyna oramal salyp, ústine kóılek kıip. Oıbaı-aý, sonda áıeldiń rólin oınaıtyn qyz-kelinshekter quryp qaldy ma? Tolyp jatyr. Biraq ta úp-úlken er azamattar áıel bolýǵa qumar bolady da turady. Yrbyńdaıdy da turady, yrbyńdaıdy da turady. Sony keremet kelistirip te jatqan joq», – dep ashyndy Zeınep Ahmetova. Aıtýynsha, qoıylymda úsh kelin qaıyn atasymen birge sahnaǵa shapqylap shyǵyp, onyń biri úlken kisini moınyna mingizip alǵan. Sóıtse, úsh kelin qaıyn atalarynyń týǵan kúnine sondaı tosynsyı jasaýǵa bel býǵanǵa uqsaıdy. «Qarańyzdarshy, o zamanda bu zaman, kelinniń moınyna mingen qazaqtyń shalyn kórdińizder me? Tipti oqymaǵan sumyraı shaldy kórdińizder me? Joq, sumyraı shaldyń ózi otyrmaıdy ólip ketse de kelinniń moınyna. Qazaqtyń kelini qaıyn atanyń kebisine aıaq suqpaǵan. Eneniń tósegine otyrmaǵan, úlkenniń aldyn kesip ótpegen… Sony kórgen kishkentaı qyzdar qalaı qabyldaıdy?», – dedi Zeınep Ahmetova.
«Dúnıeniń bárin biletin «Shanshardyń» dırektory Ýálıbek soǵan kelgende nege bilmeı qaldy? Nemese anaý Júsip. Ata saqaly aýzyna túsken, nemere súıip otyrǵan jigit. Sol aıtpaı ma? «E, mynaýymyz uıat bolady. Mynaý bizdiń saltymyzǵa tompaq nárse. Mynaý qazaqqa qıanat, bulaı bolmaıdy. Basqasha kúldireıik, meıli ıt bolyp úreıik, shoshqa bolyp qorsyldaıyq. Biraq, mynany istemeıik» dep aıtýǵa bolady ǵoı. Namys joq bizde. Namys azaıyp bara jatyr bizde», – dep oıyn túıindedi jazýshy.
Al bul máselege pikir bildirgen «Shanshar» ázil-syqaq teatrynyń basshysy Ýálıbek Ábdiraıymov artyq qylamyn dep, tyrtyq qylǵan jaıy bar. Bul synǵa qatysty ýájin aıtqan ol: «Ártis ol óz ómirin oınamaıdy. Osy nárseni túsiný kerek. Ol sahnaǵa shyǵyp obraz jasaıdy. Áıel obrazyn komedıa janrynda názik jandylar óte sırek oınaıdy. Olarǵa qıyndaý soǵyp jatady. Nege ekenin bilmeımin, ómirde kúlkili etip jasaı alady. Al sahnada qolynan kelmeıdi. Erler arasynda da sahnaǵa shyǵyp, áıel rólin somdaımyn dep óz-ózin mazaq qylǵandar bar. Sol sebepten synaǵan ýaqytta, jalpylama aıtpaı, sheberligine mán bersek. Al er adamnyń barlyǵyna áıel bolyp oınaýdy toqtatyńdar dep aıtýǵa bolmaıdy. Ol janrdyń zańynda joq nárse», – dep áıel rólin somdaýǵa áýes ártisterdi qorǵap almaq boldy.
«Keshegi Qudaıbergen kókemiz qandaı áıelderdiń obrazyn jasady sahnada. Ne deımiz endi soǵan. Durys emes dep aıtamyz ba?! Nege durys emes?! Áıelder oryndaı almaıtyn nárseni oryndap berdi. Bul – akterdiń sheberligi. Taldaǵanda, synaǵanda osy jaǵyn synasyn. Áıel obrazyn jasaı aldy ma anaý? Joq, qury bosqa áıeldiń kıimin kıip shyǵyp, ózi mazaq bolyp qaldy ma? Sol kezde muny durys dep sanar edik», – dep aıtylǵan synnyń orynsyz ekenin jetkizdi ol. Al teatr akteri Nurjan Qulshynbaev «Baýyrjan Momyshulynyń kelini Zeınep apamyz bizdi kórip qalypty. Negizi buǵan deıin birde-bir akter áıeldiń rólin oınamaǵan eken. Biz ǵana oınaǵan ekenbiz. Sol bizdi kórip qalypty endi. Ol kisige ne aıtsa da jarasady. Biz kóterýge tıispiz», – dep synmen kelisse, ártis Ǵalymjan Qatparov: «Ázildeý kerek. Ázildegennen keıin sony halyqqa jetkizý kerek. Ol endi qazaqtyń kelinderi mynandaı bolǵan dep sypaıy, qolyna adyraspan berip, basyna oramal jaýyp qoısań halyq kúlmeıdi ǵoı. Halyqty jylatý ońaı, kúldirý óte qıyn» dep munyń bar bolǵany shynaıy ómirdi beınelemeıtin qaljyń ekenin tilge tıek etken bolatyn.
Alaıda ónerli ujymnyń bul pikiri qoǵamda synǵa ushyrady. Belgili jýrnalıs Marat Toqashbaev óz paraqshasynda búgingi qazaq qoǵamy «qatyn» obrazyna muqtaj emestigin, azamat obrazy qajet ekenin basa aıtty. Tipti, biri: «Anasyn, ájesin mazaqtap, tıyn tapqanyna qýanady…», «Ol erkektiń shamasy áıelge ǵana jetkenniń kórinisi. Qoldarynan kelse, depýtattar men sheneýnikterdi nysanaǵa almaı ma?» degen pikir qaldyrsa, taǵy bir áleýmettik jeli qoldanýshysy: «Sol qatyn bolyp oınap júrgenderdiń erkektigine kúmánim bar. Úıinde qatyny erkek rólinde oınaıtyn shyǵar» dep jazǵany da kópke oı salǵan edi.
Áıel obrazy arqyly tanylǵan ártister
Áıel obrazynyń arqasynda «nan taýyp» júrgen ártisterdiń kóshin Nurtas Adambaı bastap tur. Ol bul obrazǵa 7-arnadaǵy «Pobeg ız aýla», «KZlandıa» shoýy arqyly kelip, aqyr aıaǵynda «Sábına kelin» atty fılm túsirip, ózi basty rólde oınap shyqty. Nurtas Adambaıdyń bar-joǵy 300 myń dollarǵa túsirilgen «Sábına kelini» aınaldyrǵan bes kúnniń ishinde 112 mln teńge jınaǵan. Tabysqa kenelgen ártis ile-shala «Sábına kelinka – 2» fılmin túsirýge kirisip ketkendiginiń syry osynda jatsa kerek. Bul týraly synshy Ásıa Baǵdáýletqyzy: «Sábına kelinka – 2» – birinshiniń jalǵasy. Komedıa nege jalǵasty deseńiz, birinshisinen qyrýar qarjy tapqan soń, rejıser bul taqyrypqa shynyn aıtqanda, «dánigip» aldy. Qaladan aýylǵa kelip, óz tártibin ornatqan tapqyr kelinniń obrazy unamdy bolǵanymen, karıkatýralyq mánerde sheshilgen basqa keıipkerler (ene, ata, kúıeý) kerisinshe áser etedi. «Sábına kelinka – 2» fılminiń negizgi kemshiligi – bul birinshi fılmdegi ázilderdi, sıtýasıalardy qaıtalaý ǵana bolyp shyqty. Jáne túptep kelgende, munyńyz áli kıno emes, skechterdiń jıyntyǵy ǵana. Nurtas kásibı televızıashy bolǵanymen, kásibı kınoger emes ekenin baıqatyp qoıdy. Biraq bul fılmderdiń shytyrlatyp kasa jınaıtyn sebebi, suranysqa saı bolyp tur. Bizde kıno estetıkalyq birlik retinde eshkimdi qyzyqtyrmaıdy. Maqsat kıno kórý emes. Maqsat – kóńil kóterý», – dep toqeterin dóp basypty.
Alaıda «Sábına kelindi» jaryqqa shyǵarǵan rejıser Nurtas Adambaı qyz balalardyń barynsha sabyrly bolýy kerektigin aıtyp, ózinshe keńes beripti. «Aqyldy bolyńyzdar, ózderińizdiki ras bolsa da, er adamdarmen sóz talastyrmańyzdar. Az kútseńizder, barlyǵy ózderińiz kútkendeı bolady. Áıel adamnyń boıynda shydamdylyq, danalyq, sabyrlyq pen mahabbat syndy qasıetter bolýy tıis. Eger osylardyń bireýi jetispese, er adamdar ózin jaısyz sezinedi», – depti kelinniń obrazyn ózine tańyp kórgen akter. Sonymen qatar, ol eshqandaı qarjyǵa Sábınany shyn ómirge shyǵarǵysy kelmeıtinin aıtty. «Sábına obrazy maǵan áıel bolyp kórýge múmkindik berdi. Másele olardyń úı sharýasynda kóp jumys atqaratyndyǵynda emes, rasymen de dúnıege áıel bolyp kelýdiń qıyndyǵynda. Túsirilim barysynda maǵan 40 mınýt boıy grım jasady: kirpik jabystyryp, betime opa jaqty, basyma jasandy shash pen týflı kıgizdi. Sizder munyń barlyǵyn qalaı ǵana kıesizder! Sondyqtan maǵan habarlasyp, Sábına kelinniń toıǵa kelýin ótingen kezde, kóp aqsha beretindikterin aıtsa da, bas tartamyn. Bul meniń qataldyǵymnan emes, bar bolǵany ózimdi grımdep jatqanyn elestetemin. Osylaı jasaǵannyń ózinde ózimdi jaısyz sezinemin. Sábına – ol fılm keıipkeri, ony shynaıy ómirge shaqyrǵym kelmeıdi», – dedi ártis.
Bul bastama kıno túsirýge taqyryp tappaı júrgen rejıserlerge azyq boldy ma, kóp uzamaı Asqar Uzabaevtyń komedıa janrynda túsirilgen «Kelin de adam» fılmi kórermenge jol tartqany este.
Budan ózge áıel obrazymen tanylǵan ártister jetip jatyr. Atap aıtqanda, «Shanshar» teatrynyń ártisi Nurjan Qulshynbaev pen «Shymkent-shoý» ázil-syqaq teatrynyń ártisi Berik Tursynbekov qazan-oshaq aınalasyndaǵy kelinshektiń rólin somdaýda aldyna jan salǵan emes. Degenmen, «Kúlpash» obrazymen tanylǵan Berik Tursynbekov sońǵy jyldary áıel rólin somdaýdy qysqartqanyn baıqadyq. Al «Bazar joq» teatrynda birneshe jyl boıy Shúmán apa rólin oınap júrgen Erbolat Tólegenovti basqa rólde elestetý qıyn. Shyn máninde, Berikti de, Erbolatty da bylaıǵy ómirde er azamat retinde qabyldaı almaımyz.
«Aldaraspan» teatrynyń da áıel rólin somdaıtyn óz ártisteri bar. Sońǵy kezderi bul mindetti akter Sháken Amantýrov atqaryp júr. Al «Óner qyrandary» akterleriniń ishinde áıel róli kóbine Janbolat Naızabekovke beriledi eken. Talantty ártis «72 saǵatta úılený» fılminde áıel rólin somdap shyqqan. Sondaı-aq, KVN juldyzy Nurbol Aıtýlov «Nysana» teatryna kelgen soń minezdi qyzdar men kelinshekterdi somdap júrgeni kórermenge belgili. Alaıda osy teatr ártisteriniń keıde shekten tys shyǵyp, anaıy sózderdi jıi tilge tıek etetini kópke málim. Bul jóninde jurt ne deıdi? Biz ázil-syqaq teatrlary basty nysanaǵa alǵan áıel obrazy jaıynda qoǵamnyń ár salasynda qyzmet etip júrgen mamandardan suraǵan edik.
Maǵıra Qojahmetova, jazýshy:
– Jap-jas jigitterdiń áıelderdiń kıimimen aqyl aıtyp, saıraıtyny, túrli ázil, áńgime aıtyp otyrǵandaı túr tanytýy sondaı jasandy, ári jıirkenishti kórinedi maǵan. Masqara bolǵanda, áje beınesine engen ártisterdiń qasynda belgili tulǵalardyń suhbat beretini kezdesedi keı telearnalarda. Erterekte orys akterleriniń kempir beınesinde óner kórsetip, halyqqa tanymal bolǵany esimde. Shamasy, jónin, amal, tásilin tapsa kerek, óıtkeni olar qazirgi bizdiń kórip júrgen keıipkerlerimizdeı súıkimsiz áser týǵyzbaıtyn.
Jáne ázil-ospaqtyń ospadar, ıaǵnı dıalogtarynyń oǵash jazylýynan da shyǵar. Áıtpese ana, ájelerge qatysty oınaqy da jeńil, kóńildi dóp basar beıneler jasaýǵa bolatyn da shyǵar. Mundaı obraz jasaǵysy kelse, tym quryǵanda roman, poves, áńgimelerden alyp, paıdalanǵan jón ǵoı. Jastar izdengisi kelmeıdi, ádebıetimizdiń baılyǵynan múldem maqurym. Aýyzeki turpaıy sózderin kim daıyndaıdy eken sonda?.. Bálkim, biz, jazýshylar da kináli shyǵarmyz, osy janrǵa nazar aýdarmaı kele jatqan, búgingi tirshilik tynysynan nebir ezý tartar jáıt, kórinisterdi daıyndap berý kerek shyǵar…
Sahnadan jer-kókte joq, búgingi kempir-shalǵa uqsamaıtyn beınelerdi ǵana kórýge ábden daǵdylanyp aldyq. Búgingi zamannyń Beıimbet Maılıni joq qazir, onyń kez kelgen áńgimesi daıyn sahnalyq nusqa ǵoı, shirkin… Alaıda avtorlarǵa tapsyrys berip, osy jaǵyn retteý qajet.
Kópen Ámirbek, satırık-jazýshy:
– Erkekterdiń áıel beınesin somdaýynyń tarıhyna kóz júgirteıikshi. Ertede teatr qurylǵanda qazaq uǵymynda «áıelderdi sahnada oınatýǵa bolmaıdy, ol shaıtannyń isi» degen túsinik bolǵan. Biraq elimiz ónerdi órge súıreý úshin spektáklderdegi, dramalardaǵy áıel beınesin somdaý úshin, erkekter amalsyz arýlardyń keıpine engen. Nege? Qaıtken kúnde de qazaq áıeliniń minezin, qazaq anasynyń beınesin kórermenge kózaıym etip tartý kerek boldy. Lajsyz, osyndaı amalǵa barǵany tarıhtan belgili. «Joqtyq jomarttyń qolyn baılaıdy» deıdi ǵoı. Qazaq ónerin damytý úshin aıdaı sulý arýlardy izdep, tappaǵan. Sulýlar bolǵan. Biraq barlyǵy qazaqtyń qanynda joq, janyna jaqyn emes jat óner dep eseptegendikten, sahnaǵa jolamaǵan. Al qazir sahnada áıeldiń kıimin kıip, jyrtaqaı rólderdi oınaý joqtyqtan emes, toqtyqtan. Kórermendi aldamshy kúlkige baılap qoıyp, sony saıqymazaq etý, sol arqyly kórkem dúnıeni kójeqatyq etip, halyqtyń qamyn emes, qaltanyń qamyn oılaǵannan shyqqan tásil me dep oılaımyn. Kórkem dúnıeni kójeqatyq etýdi oılaǵan adam toqyraıdy, álsireıdi. Bizdiń kóptegen er akterler áıeldiń beınesine enip, jaqsy ónerdiń janazasyn shyǵaryp jatyr dep esepteımin. Osydan qyryq jyldaı buryn «Tamasha» oıyn-saýyq otaýynda marqum Qudaıbergen Sultanbaev ta áıelderdiń rólin oınady. Qumalaqshy áıeldiń, eneniń rólin alyp shyqty. Biraq sahnaǵa dál búgingideı baltyryna kolgotkı kıip, sholaq ıýbkamen, alqam-salqam, ashyq-shashyq shyqqan joq. Ol ádepten aspady. Sebebi qazaq sahnasyn qadirleı bilgendigi dep bilemin. Qazirgi jyrtaqaı, shaıtan kórinistiń bári – tipti, ımanǵa uıytý emes, ımannan bezdirý. Budan qandaı tálim-tárbıe alasyń? Biz kórermendi jetekteýimiz kerek. Olardyń kózin ashýymyz qajet. Kerisinshe sana-sezimi oıanbaǵan uıqydaǵy jastardyń sońynan biz eremiz. Sonda ne bolǵanymyz? Qazaq «Jetektep qosqan tazy túlki almaıdy» deıdi. Kórermendi tárbıeleýdiń ornyna, kerisinshe jastar bizdiń arzanqol akterlerdi jetektep júr. Jyrtaqaı kúlki, oılanbaıtyn, tolǵanbaıtyn ónerdiń quny kók tıyn. Bul kimge kerek? Bizde úrdis degen jaqsy sóz bar. Bul úlgi degen sóz. Al qazirgi ártisterdiki úlgi emes, ásheıin qolyńdy súrtip ketetin súlgi.
Sháıza Omarova, zeınetker-ustaz:
– Ázildiń astarynda úlken shyndyq pen tárbıe jatý kerek. Tursynbektiń barlyq ázilderi osy talapqa saı, astarynda shyndyq jatady. Kúldire otyryp oılandyrady. Ókinishke qaraı, basqa teatrlar bul údeden shyǵa almaıdy. Sondyqtan «Bazar joqtan» basqa teatrdy qaramaımyn. Ázil-syqaq teatrlarynyń konsertterine barmaımyn. Bos aıqaı-shýmen sharshatyp jiberedi, teledıdardan da kórmeımin. Sebebi 2-3 saǵattyq konsertte bir-aq ret kúlýiń múmkin, bári bir sarynda, bir-birinen ózgeshelikteri joq. Kúlki – kúrdeli janr. Adamdy jylatý ońaı, kúldirý qıyn. Biz qazir ne máselege kúlip júrmiz? Qandaı máselege kúlýge bolady, al qaısysyna kúlýge bolmaıdy? Meniń túsinigimde bul janr ártisteriniń negizgi qaǵıdasy osy bolsa kerek. Ókinishtisi sol, bizdiń ártisterimizdi bul másele oılandyrmaıtyn sıaqty… Balalarǵa arnalǵan tushymdy dúnıeler joqtyń qasy, osy janrdyń da jazýshylary kóp dep aıta almaımyn. Sondyqtan bolar, qazir ázil-syqaq ártisteriniń ózderi jazyp, ózderi oryndap júrgenderin baıqaımyz. Olardyń maqsaty – áıteýir kúldirsem boldyǵa saıatyndaı. Birinshi kemshilikteri, taqyryby kóbinese – áıelder, ekinshiden, aıǵaılap sóıleý. Sonda bizdiń qazaq áıel aralaspasa kúlmegen be jáne bizde tek beıshara, betpaq nemese jarty mı áıelder ǵana bar ma? Álde bul áıelderdi kelemejdeýdiń bir túri me? Halyqty kúldirý úshin mindetti túrde analarymyzdy, qyzdarymyzdy kelemejdeý kerek pe? Kúlkiniń deńgeıin qarapaıym halyqtan góri ıntellıgensıa ókilderin kúldire alatyndaı dárejege kóterse jaqsy bolar edi, sonda búkil halyq kúler edi dep oılaımyn. Basqa elderge qarasań, erkekterdiń áıel kıimin kıýi óte az, al bizde jappaı kıiný – teatrlardyń negizgi qarýy. Menińshe, bul kelemejdeý sıaqty. «Kelemejge áýestik keıde aqyldyń jutańdyǵyn kórsetedi» degen ǵoı J. Labrúıer. Osyny eskerse eken degim keledi. Úshinshiden, búgingi qoǵamda beleń alyp bara jatqan qyztekelerdiń kóbeıýin nasıhattap ketpeısizder me degen de oı týady. Ár jumystyń óz qıyndyǵy bar. Ońaı emes. Desek te osy mamandyqty tańdaǵan soń, osy isti moıynǵa alǵan juldyzdarymyzdyń kóńilden shyqqandaryna ne jetsin?! Ázilderinen ártisterimizdiń jeńil-jelpige áýestenýleri olardyń jan qınap, asa izdenbeıtinderinen be eken… «Kúlki tuz sekildi, mólshermen qoldanýy tıis» degen ǵoı Pıfagor. Osyny este ustansaq etti.
Janbolat Naızabekov, «Óner qyrandary» teatrynyń ártisi:
– Biz teatr bolǵannan keıin, aldymen qoıylatyn qoıylymdy talqylaımyz. Birinshi, teatrdyń tilimen aıtqanda, qańqasyn jasap alamyz. Sosyn oǵan et japsyramyz. Sodan keıin baryp, kishkene sheti kórindi-aý degen kezde obraz tańdaımyz. Osy obrazǵa osyndaı keledi, ana obrazǵa mynaý úılesedi degen sekildi. Kim qaı obrazǵa jaqyn, nege ıkemi bar, qaı ról oń jambasyna keledi, bárine mán beriledi. Al ózim áıel obrazyn somdaýdan bas tarttym. Óıtkeni buǵan sharıǵatta ruqsat etilmegen. Quranda solaı jazylǵan. Bylaısha aıtqanda, «Áıel adamnyń keıpine kirgen adamǵa Alla Taǵalanyń laǵneti bolsyn» degen. Musylmanǵa shart nárse emes, laıyq nárse emes. Dinge qaıshy. Alladan qorqamyz. Óıtkeni erteń barlyǵymyz jaýapqa tartylatynymyz sózsiz. Sol sebepti de túbegeıli bas tarttym.
Kúldirtý bar, kúlki bolý degen bar. Sahnaǵa shyqqanda halyq eki túrli maǵynada kúledi. Sen kúldirseń, kúledi. Sol sıaqty sahnada turyp, kúlki bolsań ózińe kúledi. «Kúldirý – óner, kúlki bolý – ólim» deıdi ǵoı. Kezinde Qudaıbergen Sultanbaev aǵamyz da oınady. Ol kisilerdiń zamanynda kúlki bólek boldy. Belden tómen áńgime aıtylǵan joq. Tushymdy ázilder boldy. Bar nárse óz dáýirimen ǵoı. Ol kezdiń ázilin qazir kórseń, kúle almaısyń. Kórermeni de basqa edi. Biraq akterlik sheberlik aldyǵa shyǵatyn. Al qazir daýsy kelse boldy, shyǵa beredi. Shyny kerek, búginde ázildiń qadiri ketti. Búkil halyqqa birdeı jaǵý múmkin emes. Bizge de «kúldirýdiń ornyna jylatyp ketti ǵoı» dep syn aıtady. Ázil dep ózi aıtyp turǵan joq pa, ár qaljyńnyń astarynda zil bolý kerek. Qur kúlkiden eshteńe shyqpaıtyn sıaqty. Sahnadaǵy kórinis arqyly kórermen túısigine oı salyp, jaqsy jaǵyna ózgerýge yqpal etý kerek dep oılaımyn. Al sahnaǵa shyǵyp alyp, baıbalamǵa sala berýdiń qajeti joq.
Ermek Nurymov, psıholog:
– Qazaq halqy qashanda ul balanyń tárbıesine úlken kóńil bóle bilgen. «Ulym bolsań – uly muradaısyń» dep Muqaǵalı jyrlaǵandaı, ul bala bolashaqtyń qorǵany, el maqtanyshy jáne bolashaq áke. Biraq qoǵamda mundaı ustanymnan alshaq jigitter de barshylyq. Eldi arzan kúlkige qaryq qylamyn degen maqsatpen áıel keıpine enýshiler kóbeıýde. Negizi áıel obrazyn oınaý – qazaqqa jat qylyqtyń biri.
Áıel róli me, áıel oınaýy mindetti dep sanaımyn. Osynyń saldarynan er azamatty azamat, batyr retinde tárbıelegen búgingi qazaq mentalıteti álsireýde. Oǵan eń birinshi áser etken batystyń kózqarasy. Batys kináli eken dep, endi shekaramyzdy jaýyp qoımaımyz ǵoı! Osy kezde otbasylyq tárbıege mán berý qajet. Balalarǵa jastaıynan azamattyq qundylyqty qalyptastyrý kerek. Eldi kúldirý úshin áıelshe kıingen jigitterdiń búgingi ósip kele jatqan jas jetkinshekterdiń psıhologıasyna qandaı oı salyp jatqanyna mán berip, bas qatyryp otyrǵan eshkim joq. Eger osy qalyptan qol úzbeı, únemi sol obrazda júre berse, erkektik psıhologıasy áıeldik keıipke aınalyp, kúndelikti ómirde júris-turysy, qarym-qatynasy qyzdardikindeı bolyp qalyptasady. Osyny kórgen jas balalarda mundaı obraz qalypty jaǵdaı eken ǵoı degen túsinik paıda bolady. Osynyń saldarynan áıel obrazyna qumar jigitter kóbeıe túse me dep qorqamyn.
Talǵat Aqjanov, kórermen:
– Iá, áıelderdiń obrazyn somdaý qazaq ártisteriniń túsinýinshe, eń kúshti ról boldy ǵoı. Qaıtsin baıǵustar, ózderinde naǵyz erkektik qasıet joq bolǵan soń, ar-uıatty, qadir-qasıetti umytyp, ıa bolmasa áý bastan ondaı qasıetterden jurdaı bolǵan soń nápaqasyn terip jep júrgen sorlylar ǵoı… Sondyqtan telearnanyń qazaq tilindegi baǵdarlamalaryn kórýge jıirkenem. Ánebir Berik Tursynbekov deıtin shyraǵymdy men erkek retinde elestete almaımyn. Erkekshe kıinip tursa da, qylyqtary áıel sekildi.
P.S. Biz sońǵy jyldary áıel, kempir obrazy arqyly nápaqasyn taýyp júrgen «Shymkent-shoý» teatrynyń ártisi Bekjan Turysbekovke, «Bazar joq» teatrynyń ártisi Erbolat Tólegenovke habarlasýǵa tyrysyp kórdik. Alaıda, telefon qońyraýyna jaýap bergen Erbolat Tólegenov: «Osy suraq boıynsha eshteńe aıtpaı-aq qoıaıynshy. Renjimeńizshi…» dep tutqany qoıa saldy.
Dınara Myńjasarqyzy
