Bala kezimde Lenın týraly áńgime bola qalsa “Ateıs bolǵany úshin Lenındi jer qabyldamaı qoıypty. Denesin jer qoınyna berse de, jer birneshe ret syrtqa shyǵaryp tastapty. Sol úshin onyń múrdesin qatyryp qoıǵan” degen ańyzdy jıi estıtinmin jáne soǵan ımandaı senetinmin de. Qudaıdy joqqa shyǵarǵan, talaı jannyń ajalyna sebepshi bolǵan adamnyń aqyry solaı bolýy kerek sıaqty kórinetin. Al aqıqattyń qalaı orynalǵanyn arada jyldar ótkende, keıin ǵana bildim...
1.Qudaı men paıǵambarlardy joqqa shyǵarý arqyly ózi de paıǵambarlyqqa umtylǵan Lenın
Lenın – adamzatqa úlken qaıǵy-qasiret ákelgen ıdeologıanyń basynda tursa da álem tarıhyn ózge arnaǵa burǵan adam. Onyń sumdyq erik-jigeri men kúsh-qaıratyna tánti bolmaǵan, qaıran qalmaǵan adam kemde-kem.
Lenın Qudaıdy, paıǵambarlardy joqqa shyǵarý arqyly ózi de paıǵambarlyqqa umtyldy. Batys oıshyldary arasynda onyń saıasatyn quptamasa da, elshi dárejesine kótergender jeterlik. Rasymen de ol komýnızmge umtylǵan Keńes úkimeti úshin “kún – kósemge” aınaldy. Buryn orystyń úıinde Isanyń sýreti ilinip tursa, endigi jerde Lenınniń sýreti turatyn boldy. Eldi-mekenderdiń barlyǵynda Lenınniń qolyn aldyǵa sozyp, “komýnızmge” shaqyryp turǵan eskertkishi turdy. Aqıqat dinnen ajyramaı, óziniń qońyrqaı ǵana tirshiligimen kún keshken bizdiń ata-babalarymyzdyń arasynda jaı ǵana onyń esimine tili tıip ketip nemese tórde ilýli turǵan sýretin jyrtyp alyp, 10 jylǵa jer aýdarylyp, Sibirge aıdalyp kete barǵan beıkúná qazaqtar kóp. Keńestik kezeńde ǵumyr keshken qazaq aqyndary ishinde oǵan jyr arnamaǵandary da kemde-kem.
Úniń ketpes qulaqtan –
Aǵyny kúshti bulaqtan.
Taý sýyndaı tasqyny,
Talqandap quzdy qulatqan.
Órisi keń órlegen,
Túbi tereń muhıttan,
Aǵyny jyldam synaptan.
Jer júzine taraǵan,
Aýzyna álem qaraǵan,
Qara qyldy qaq jaryp,
Jylaǵandy jubatqan.
Soltústik pen ońtústik,
Batys, Shyǵys – álemde
Baldan tátti sózińniń
Dámin alǵan, unatqan.
Úniń máńgi óshpeıtin
Adamzattyń alyby,
Batyry sensiń – Lenın! – dep keletin Jambyl jyry sonyń aıǵaǵy.
2.Qurannyń alǵashqy aıattaryn ıemdengen Lenın
Lenınniń ónimdi jazǵany sondaı, artynda 55 tom kitap qalǵan. Jáne onyń el arasyna keńinen tarap ketken kóptegen qanatty sózderi bar. Sonyń ishinde eń jıi aıtylatyny myna joldar bolsa kerek:
Oqy, oqy jáne oqy! –
Degen Lenın babamyz. Lenınge telinip júrgen osy bir aýyz qanatty sózdiń oǵan tıesili emes ekenin ata dinimiz ózimizge qaıtyp, táýelsizdigimiz jarıa bolǵanda biraq bildik emes pe?! Sóıtsek, bul qýatty sóz pendeniki emes, Jaratýshyniki eken. Alla taǵala sonaý Hıra úńgirinde Jebireıil (ǵ.s.) perishtesi arqyly adamzattyń asyly Paıǵambarymyz Muhammedke (s.a.ý.) elshiliktiń kelgenin habarlap: “Oqy, seni jaratqan Rabbyńnyń atymen oqy” dep jibergen alǵashqy aıaty eken.
Osydan-aq, Lenınniń din kitaptaryn jaqsy bilgenin, tek ózi ǵana oqyp, ózgelerge oqýǵa tıym salyp, Qudaı jolyn ustanǵandardy qýdalap, qamap, atyp tastaǵany teginnen tegin emes-aý degen oı keledi.
3.Lenın qalaı ómirden ótti?
Ómir – máńgilik emes. Keshegi sán-saltanaty jarasqan patshalar da, Shyńǵys han, Ámir Temir, Napoleondaı jarty álemdi bıleýshiler de, tipti Allanyń súıiktileri – paıǵambarlar da bul jalǵan dúnıeni artqa tastap, baqıǵa attanyp kete barǵan. Sol sekildi Lenınniń de ólsheýli ǵumyry taýsyldy, ajaldyń quryǵy jetti. 1923 jyly 53 jastaǵy Lenın ınsýlt alyp, bir qol, bir aıaǵy istemeı qaldy, tili kúrmeldi. Arada kóp ótpeı, 1924 jyldyń qańtarynda mıyna qan quıylyp, qaıtys boldy.
Lenınniń aýrýy týraly da, ólimi jaıynda da ańyz kóp. Óıtkeni oǵan kózi tirisinde talaı qastandyqtar jasalǵany belgili. Bul týraly tarıhshy Sattar Majıov: “Ádebıetterde V.I.Lenınge 10-nan astam qastandyq jasalǵany jaıly málimet kezdesedi. Resmı málimetterge júginsek, 1918 jyldyń 1 qańtarynda Lenınge alǵashqy qastandyq jasalynǵan eken. Ony uıymdastyrǵany jáne oǵan jarty mıllıon rúbl jumsaǵany týraly knáz D.I.Shahovskıı birneshe jyl ótken soń jarıa etken. Tarıhta Lenınge jasalynǵan eń belgili, atyshýly qastandyq – onyń Fannı Kaplannyń qolynan jaraqat alýy. Bul oqıǵa 1918 jyldyń 30 tamyzynda bolǵan. Sol kúnniń tańynda Petrograd tótenshe komıtetiniń tóraǵasy M.S.Ýrıskıı óltiriledi. Soǵan qaramastan, Lenın Mıhelson zaýyty jumysshylarynyń aldynda mıtıńide sóz sóılep, kólikke otyryp jatqan kezde eser (sosıal-revolúsıoner) partıasynyń múshesi Fannı Kaplan úsh ret oq atady. Birinshi oq Lenınniń moınynan ótip, ıeginiń astyna deıin jetip, aqqan qan onyń ókpesine zaqym keltiredi. Ekinshi oq sol qolyna tıedi. Úshinshi oq avtokóliktiń janynda Lenınmen sóılesip turǵan áıel adamǵa tıedi. Bul oqıǵa týraly málimet jan-jaqqa taralǵan. Keńes dáýirinde ol týraly kóp aıtylatyn. Tańǵalatynym, bul másele osy kúnge deıin tolyq zerttelmegen eken. Kaplannyń aty-jóniniń ózi týraly derekter áli tolyq emes. Ol birde Fannı Roıd nemese Feıga Haımovna Kaplan nemese Fannı Efımovna Kaplan dep atalyp júr. Onyń 1918 jyldyń qyrkúıek aıynda jazaǵa tartylǵany – jalǵan áńgime, ol 1950 jyldarǵa deıin ómir súrdi degen málimetter de kezdesedi”, - dep jazsa, tarıhshy Búrkitbaı Aıaǵan: “1921 jyldyń sońy men 1922 jyldyń basynda Lenın aýyr syrqatqa shaldyǵady. Onyń aýrýy jaıly da ártúrli qaýesetter kóp. Keıbir zertteýshiler ólsheýsiz dene eńbegi men janyna batqan aýyrtpalyqtar revolúsıa kósemin ábden álsiretti deıdi. Endi bireýler onyń aýrýynyń sebebin basqa nárseden dese, keıde tipti ádetten tys áýestiginen de kóredi. Qalaı bolǵanda da, 1922 jyly kóktemde Lenındi arnaıy shaqyrylǵan sheteldik dárigerler emdeı bastaıdy. Lenındi tek zor enjarlyq qana emes, sonymen qosa, janynyń jaı tappaǵany jáne artynan qalmaıtyn, este qalǵan elesteri qınaıdy. Ol nebary 52 jas ta bolǵanymen, kári shal keıpinde bolǵan. Lenındi úreı basady, tipti ózin-ózi óltirýdi de oılaı bastaıdy. Ol Stalınge ózine tyǵyp ý berýin ótinedi. Lenın óziniń kúniniń bitkenin bilgen. Jan dúnıesindegi rýhanı azapty sezingen. Onyń ómiriniń sońynda túsken sýretterinen ábden qınalǵan jandy ǵana emes, sonymen birge ómirge selqos qaraǵan, janary sóngen adamdy kóremiz.
Profesor Lıverıı Darshkevıch aýrýdy barynsha baqylap, oǵan biraz keńesterin aıtady. Lenın odan qaıta-qaıta óziniń esi aýysyp ketpegenin surap, uzaq ýaqyt dárigerdiń de janyn qınaıdy. Lenınniń ómiri basqalarǵa osy ýaqyttan bastap jumbaq boldy. Ol is júzinde Kremldegi jumysqa shyqpady. Bul onyń densaýlyǵy týraly qaýesetterdi týdyrdy. Alaıda Lenınniń nusqaýlary burynǵysynsha qatal boldy, ózine unamaǵandarǵa qatysty qatygez áreketterin toqtatpady. Ol aýqattylar men din ókilderin ondaǵan jyldar boıy tipti qarsylasý degendi oılaýǵa da batyldary jetpeıtindeı etý úshin atýdy usyndy. Al opozısıany múlde joq qylýǵa daıyn edi. Nemis dárigerleriniń qaıyra qaraǵanynan soń jáne denesinen oqty alǵan otadan keıin de Lenınniń densaýlyǵy túzelmedi. 1922 jyly 22 mamyrda Lenın esinen aıyrylady, oń jaq denesi qozǵalyssyz qalady. Ol múlde sóılemedi, oıy da shatysty. Dárigerlerdiń durys dıagnoz qoıý áreketterinen esh nátıje shyqpady. Emdelmeıtin belgisiz aýrýy asqynǵan Lenın 1924 jyly qańtarda Máskeý túbindegi óz rezıdensıasynda dáriger Osıpov, zaıyby N.K.Krýpskaıa, qaryndasy Marıa jáne sonda kezdeısoq kele qalǵan óz seriktesteriniń biri N.Býharınniń kóz aldynda kóz jumdy”, - dep jazdy. Al belgili jýrnalıs Tóreǵalı Táshen: “Lev Troskıı «Lenınge ý bergen Stalın» dep jazady. Biraq bul shyndyqqa janaspaıdy. Degenmen Lenınniń azapty ómirden tezirek qutylý úshin Stalınnen ý suratqany ras kórinedi. Muny Lenınniń hatshy qyzdarynyń biri 60-shy jyldary jazýshy Aleksandr Bekke aıtypty. Biraq «halyqtar kósemi» ý bermegen. Eger Stalın ý berse, onda saýysqannan saq kósem kýágerlerdiń kózin kóp uzatpaı-aq túgel qurtqan bolar edi. Kim bilipti, bálkim onsyz da irip-shirip bara jatqan kún kósemge bireý-mireý ý berse, bergen de shyǵar. Al Lenınniń basyn jutqan aýrý ne desek, keńestik dárigerler kún kósemniń mıyn zaqymdaǵan merez aýrýynan ólgenin tisterinen shyǵarmaýǵa ant bergen. Qansha jasyrǵanmen, Izraıl dárigerleri keńes ókimetiniń negizin qalaýshynyń merezden kóz jumǵanyna dálel-anyqtamany KSRO tarqaǵannan keıin da jaryqqa shyǵarýǵa tyıym salynǵan muraǵattan taýyp, álemge jarıalap jiberdi.
Resmı anyqtama boıynsha, Lenın aterosklerozdan ólgen dep esepteledi. Biraq Lenındi emdegen 27 dárigerdiń tek 8-i ǵana kún kósemniń ólimi týraly anyqtamanyń astyna qoldaryn qoıǵan. Qol qoımaǵandardyń ishinde Lenınniń jeke dárigerleriniń ekeýi bar, - deıdi óz jýrnalısik zertteýinde.
Osy derekterden mıllıondaǵan adamnyń qanyn moınyna júktegen Lenınniń ómiriniń sońy da ońaı bolmaǵanyn baıqaımyz. Eles qýyp, esi aýysýdyń az-aq aldynda, mıyna salmaq túsip, dúnıeden kóshipti.
4.Lenınniń múrdesi nelikten jerlenbedi?
Keı derekterde Lenın ózin anasy Marıa máńgilik tynyshtyq tapqan Sankt-Peterbýrgtegi pravoslavtyq Volkovo qorymyna jerleýdi ósıet etken desedi. Biraq jaqynda álemge áıgili telejýrnalıst Vladımır Poznerdiń ólgennen keıin óziniń máıitin órtep, kúlin týǵan qalasy Parıjdiń ústinen shashýdy ósıet etkeni týraly suhbatyn oqyp, ateıs adamǵa ólgennen keıin denesine ne bolsa da báribir bolar degen qorytyndyǵa keldim. Lenınge de ólgennen keıingi ómiri mańyzdy bolmaǵan. Óıtkeni, ol Jaratýshynyń emes, óziniń bólshevıktik seniminiń quly boldy. Jáne onyń aınalasyndaǵylar da sonyń jeteginde edi. Ózderi qoldan jasaǵan “kún-kósemderiniń” ólimi olarǵa da aýyr tıdi. Odan máńgilik tulǵa jasaǵysy keldi. Jerlese, álemge kórsetip otyrǵan aıbattarynan aıyrylyp qalardaı kórindi.
Lenındi aqtyq saparǵa shyǵaryp salýshylar óte kóp boldy. Álemniń túkpir-túkpirinen Máskeý bıligine kóńil aıtýshy delegattar kele bastady. Alǵashynda solardyń qoshtasý rásimi úshin súıekti birneshe aı jerlemeı ustap turdy. Sol aralyqta Alekseı Shýsevtiń jobasymen Qyzyl alańda kósemge arnalǵan mavzoleıdiń qurylysy bastaldy. Árıne, jany ketken dene buzylmaı tura ma? Basynda Lenınniń denesin muzǵa qatyryp ustaı turmaq bolǵandar ol oılarynyń qate ekenin túsinip, bálzamdaýǵa ruqsat berdi. Bul jaýapty is buryn bálzamdaýmen aınalysyp kórmegen hımık Borıs Zbarskıı men anatom Vladımır Vorobevqa tapsyryldy. İske amalsyzdan kirisken ǵalymdar ábden buzyla bastaǵan deneni tórt aı bálzamdap, áreń bitiripti. Tipti, mavzoleı ashylatyn kúndi uıqysyz ótkizgen desedi.
Mine, sodan beri Lenınniń bálzamdalǵan denesi Qyzyl alańdaǵy mavzoleıde jatyr. Tek soǵys kezinde Máskeýge qaýip tóngenge ýaqytsha Túmenge kóshirilip, 1945 jyly qaıta ákelindi.
5.Ólgen Lenınge jasalǵan shabýyldar
Tiri kezin bylaı qoıǵanda, Lenınniń óli denesine de aýyq-aýyq shabýyldar jasalyn turady. Sonaý 1934 jyly Mıtrofan Nıkıtın degen bireý onyń bálzamdalǵan denesin atpaq bolyp, saqshylardan ózine qaýip tóngenin baıqaǵanda, ózin-ózi óltiredi. Al qaltasynan komýnıstik partıaǵa qarsylyq haty tabylypty. 1960 jyly Frýnze qalasynyń (qazirgi Bishkek) Mınıbaev degen turǵyny dene jatqan shynynyń ústine shyǵyp, sekirip syndyryp, shyny synyqtary Lenınniń denesin zaqymdaǵan. Mınıbaev bul iske 11 jyl daıyndalyp, Máskeýge sol úshin arnaıy ushyp kelgen eken. Al 1967 jyly Kaýnas qalasynan kelgen Krysanov degen kisi mavzoleıge jarylǵysh zat baılap kirip, kireberiste jaryp, birneshe adam qaza bolady. Odan keıin de talaı lańkestik oqıǵalar tirkelgen. Lenınniń óli denesine shabýyldyń sońǵysy 2015 jyldyń 19 qańtarynda bolypty. Zıan keltirýshilerdiń barlyǵyn da polıseıler ustap, jaýapqa tartyp otyrǵan. Ómirden ótse de, artynda talaı ylańy qalǵan tarıhı tulǵanyń taǵdyrynyń sońy osyndaı...
Búginde kez kelgen adam Máskeýge baryp, mavzoleıden Lenınniń bálzamdalǵan denesin kóre alady... Ony jerleý týraly áńgimeni Reseı sheneýnikteri jylda kótergenmen, sol kúıi qalyp keledi...
Alla Taǵala ólgennen keıin adamnyń súıekteri jan-jaqqa shashylyp, kúli kókke ushyrylsa da, jerlenbeı qalsa da, qaıta jınap alyp, tiriltetinin, suraq-jaýap alatynyn aıtady. Alla aldyndaǵy jaýaptan eshkim qutylmaıdy. Lenın de solaı...
Al bizdiń qazaq onyń adam qusap jerlenbeýiniń ózin bul dúnıedegi aýyr jazaǵa balap “Baıǵusty jer qabyldamaı qoıypty” dep ańyzǵa qosyp aıtyp júr...
Marfýǵa Shapıan
