«Qany qazaq dep qaınaǵan Sizge bir máseleni aıtqym kelip otyr. Qadirli aǵaıyn, osynda otyrǵan jáne syrttan kelgen aǵaıyndardyń kóbisi óziniń baıyrǵy atamekeninde, ata qonysynda ómir súrip jatyr. Sol ata qonysynda ómir súrip jatqan Altaıda, Úrimshide, Quljada, jalpy Qytaı eliniń terıtorıasynda ómir súrip jatqan aǵaıyndarymyz sońǵy ýaqyttarda asa qıyn jaǵdaıdy basynan keship keledi. Qytaı úkimeti óziniń negizgi zańyna ári halyqaralyq zańdarǵa, halyqaralyq adam quqyqtaryna qaıshy aǵaıyndarymyzdyń quqyqtaryn taptaýda. Olar bastarynan qıyn-qystaý kezeńdi ótkizip jatyr. Ondaǵy aǵaıyndarymyz shyryldap jatyr. Meniń aıtarym, osyndaı kıeli jıynda «ana jaqtaǵy shyryldap jatqan aǵaıyndardy eske alyp qoısaq. Sizderge aıtarym osy edi. Qytaı elinen biz kóp nárse suramaımyz». Astanada ótken Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıynda Elbasyǵa osyndaı dat aıtyldy. Arǵy bettegi Alash balasynyń aýyr jaǵdaıyn Prezıdentke jetkizgen – Germanıada turatyn qandasymyz Ómirhan Altyn. Qamshy tilshisi quryltaı delegatymen az-kem suqbattasqan bolatyn. nazarlaryńyzǵa usynamyz.
Ómirhan myrza, sheteldegi qazaqtardyń jaǵdaıy eldiń, Elbasynyń nazarynan bir sátke de túsken emes. Deıturǵanmen sońǵy aılardy Qytaıdaǵy qazaqtardyń qıyn jaǵdaıda qalǵany týraly estı bastadyq. Kóshi-qon, áleýmettik máselelerge qatysty onda jergilikti bılik tarapynan qandastarymyzǵa qysym dep baǵalaýǵa bolatyn áreketter jasalǵany týraly áleýmettik jelide habar tarady. Odan ózińiz de habardar ekensiz. Quryltaıda Elbasyǵa dat qylyp aıttyńyz. Sol datyńyzdan qandaı da bir nátıje boldy ma?
Nátıje degende Elbasynyń sol sáttegi jaýabynan-aq biraz dúnıeni ańǵarasyz. Elbasy ne dedi? Elbasy: "Búgin Qytaımen qazaq eliniń qarym-qatynasy óte jaqyn. Úlken túsinistikte. Ol jerdegi Sınszánda bolǵan neshe túrli jaǵdaılar bar. Terorızm de, separatızm de bar. Biraq ta qazaqtarǵa jasalyp jatyr degen qıanat meniń qulaǵyma kelgen joq. Bar bolsa, elshilik arqyly bilip, Syrtqy ister mınıstrligi arqyly oǵan biz tıisti kóńil aýdaratyn bolamyz", — dedi. Iaǵnı, tıisti oryndar tıisti tapsyrma aldy. sondyqtan, nátıje joq deýge kelmeıdi. Memlekettik organdar, el ishindegi belsedi azamattar ol jaǵdaıdan osyǵan deıin habarsyz bolǵandaryn aıtýda. Bastysy osy másele tóńireginde qoǵamdyq pikir qalyptasty. Elbasyǵa jetken soń bul jaǵdaı resmı sıpat ıelenip, jýrnalıserdiń de osy máseleni batyl qozǵaýyna, indete zertteýine múmkindik týdy dese de bolady. Bul nátıje emeı nemene?
Quryltaıda aıtqan sózińizden soń el ishinde Sizge rızashylyǵyn bildirgen aǵaıyn da kóp bolǵan shyǵar?
Iá, biraz aǵaıyn qonaq qylyp, dastarhan jaıyp, shapan jabýda. Onysyna Alla razy bolsyn! Endi men ol sózimdi sondaı bir erlik, ne bolmasa eshkimniń qolynan kelmeıtin bir keremet demeımin. Azamattyq pikirimdi aıttym, qazaq retindegi boryshymdy oryndadym. Bul – damyǵan, demokratıaly elderde qalypty jaǵdaı. Oǵan tipti tań qalyp, ereksheleýdiń de reti joq. Tek osy búkil qazaq quryltaıynda Qytaıdaǵy baýyrlarymyzdyń basyndaǵy jaǵdaı týraly Elbasyǵa jetkizý múmkindigi týǵanyna qýanamyn. Qazaq máselesi osy quryltaıda aıtylmaǵanda qashan aıtylady? Bul quryltaıda qazaq halqynyń eń ózekti degen máseleleri sóz bolyp, sheshim tabýy tıis. Men sol quryltaıda sóıleýshiler tiziminde de joq edim. Sóz tıse aıtaıyn, memleket basshylyǵyna jetse, máseleniń oń sheshimin tabýǵa sep bolady dedim. Múmkindik týdy, aıttym. Bul jerde kórshi memleketti synaý, mineý emes maqsat. Maqsat oryn alǵan túsinispeýshiliktiń túpki sebepterin anyqtaýǵa atsalysý, eki jaqqa da tıimdi toqtamǵa kelýdiń jolyn izdestirý. Bul keleńsizdik memlekettik deńgeıde, maqsatty túrde jasalyp otyr deýge kelmeıdi. Bálkim uıymdastyrýshylyq jaǵynan aǵattyqtar bolǵan shyǵar, jekelegen sheneýnikterdiń shalaǵaılyǵynan bolar degendeı. Bastysy másele jeter jerine jetti. Endi jaǵdaıdy ýshyqtyrmaı, nátıjesin kútý kerek.
Al, sol Qytaıdaǵy qazaqtardyń jaǵdaıy týraly eń alǵash qalaı estidińiz. Naqty tekserilgen aqparat boldy ma ózińizde?
Endi arǵy bette de biraz aǵaıyn bar. Hat almasyp, habarlasyp turamyz. Solardan jetken aqparat qoı. Biraz máselege qatysty málimet jınadym. Qazir sonyń bárin asyqpaı elekten ótkizip, saraptaý kerek dep otyrmyn. Sondaı-aq, batystaǵy adam quqyǵyn qorǵaý jónindegi uıymdarǵa, tanymal quqyqqorǵaýshy azamattarǵa jetkizemin dep otyrmyn.
Jalpy qazaq kóshi, atajurtqa oralǵan aǵaıynnyń hal, ahýalyna qatysty sóz qozǵala qalǵan jerde osy Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń jumysyna, onyń basshylyǵyna qatysty túrli pikirler aıtylady. Ótken joly jýrnalıserdiń osy tóńirekte qoıǵan saýalyna qaýymdastyqtyń sol kezdegi basshysy T. Mamashev myrza «Basymdy qatyrmashy» depti. Sonda qazaqtyń isine qaýymdastyq bas qatyrmasa, kim bas qatyrýy kerek?
Endi ol jaǵyn onyń ózinen surańyzdar. Ol sózder qashan, qandaı jaǵdaıda aıtylǵanyn bilmegen soń pálen dep aıtý qıyn. Árıne, Prezıdent pármenimen qurylǵan qaýymdastyq kóshi-qon, otandastar máselesinde aldyńǵy shepte júrýi kerek. Oǵan kedergi de kórip turǵam joq. Sonymen birge, qaýymdastyq qana emes, basqa da memlekettik organdar qazaq kóshiniń qamynan syrtqary qalmaýy kerek jáne solaı bolady dep senemin. Kósh júre túzeledi degen qazaq. Aınaldyrǵan 25 jyl ishinde memlekettiń irgesin bekitip, osyndaı qýatty el bolý – úlken jetistik. Mysaly Germanıanyń memlekettilik tarıhy birneshe jylmen ólshenedi. Sol turǵydan alǵanda Qazaqstannyń búgingi damý qarqyny kóz qýantady. Táýelsizdiktiń basty maqsaty – ulttyq memleket qalyptastyrý. Sol jolda bárimiz bir adamdaı ter tógýimiz kerek. Al, óz basym 80-jyldardan beri Qazaqstanǵa kelip ketip júrmin. Sodan beri kóp ózgeris boldy. Oǵan bar qazaq shúkirshilik aıtýy kerek.
Al, endi sol quryltaıdan soń, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy tóraǵasynyń orynbasary Zaýytbek Turysbekov myrza Sizdi qabyldady ma?
Quryltaıdan soń Zaýytbek Turysbekov myrza jeke qabyldaý ótkizdi. Biraq, ol jerde ýaqyt tyǵyz bolyp, kóp máseleni keńinen talqylaı almadyq.
Syrtta júrseńizder de eldegi ahýaldan habardar bolyp otyratyn shyǵarsyzdar?
Árıne, qazir ınternet zamany. Habar alý, aqparat alý jeńildedi. Álemniń ár túkpirinde otyrsaq ta Qazaqstandaǵy, basqa elderdegi qazaqtardyń jaǵdaıynan habardarmyz. Bul tehnıkalyq múmkindikter elder arasyndaǵy alys-beris, qarym-qatynasqa da, aǵaıynynyń aralasýyna da oń yqpalyn tıgizýde. Shetelde júrsek te qazaq eliniń bolashaǵyna alańdaımyz, shamamyz kelgeninshe atajurtqa kómek kórsetýge tyrysamyz.
Keshegi quryltaıdan soń el ishinde bul Ómirhan Altyn degen kim degen suraq basty suraq bolyp otyr? «Qamshy» oqyrmandaryna ózińiz týraly da aıta otyrsańyz.
Bizdiń ákelerimiz Shyǵys Qazaqstannan Qytaıǵa ótken eken kezinde. Odan Shyǵys Túrkistanǵa biraz turaqtap, artynan sol Tıbet arqyly, Gımalaı asyp Úndistan, Pákistan arqyly Túrkıaǵa jetken eken. Negizinen Zýqa batyrdyń urpaǵymyz. Ózim Batys Germanıaǵa joǵary oqý ornyna oqýǵa barǵam kezinde. Oqýymdy bitirip Túrkıaǵa qaıtaıyn dep otyrǵanda, Azattyq radıosy jumysqa shaqyrdy. Ol kezde Azattyq Múnhende bolatyn. 1995 jyldyń sońynda radıo redaksıasy Pragaǵa kóshkenge deıin sonda on jyldaı qyzmet ettim. Radıo Pragaǵa kóshken soń biz onda barmadyq. Germanıada qalyp, jeke kásippen aınalysyp jatyrmyz sodan beri. Bos ýaqytta shyǵarmashylyqpen aınalysyp, jýrnalıs ekenimizdi umytpaı, qolǵa qalam da alamyz. Erkin jýrnalıs retinde qoǵamdyq máselelerge qatysty oıymyzdy aıtyp, túrli máselelerge oraı pikir bildirip júremiz.
Suhbattasqan: Erlan Tóleýbaı
