26 tamyz – eldigimizdi (Alash-Orda qulatylǵannan soń) keńestik negizde jańǵyrtýǵa zańı múmkindik berilgen kún. Bul kúndi jetpis jyl dáýrendegen sovettik dáýirdiń ózinde asa elemeıtinbiz, al qazirgi táýelsizdik kezeńinde múldem umyt qaldyryp júrmiz.
1920 jylǵy 26 tamyzda Búkilreseılik Ortalyq Atqarý Komıtetiniń (VSIK) Tóraǵasy M. Kalının, Halyq Komısarlary Keńesiniń (SNK) Tóraǵasy V. Ýlánov (Lenın), VSIK hatshysy A. Enýkıdze «Búkilreseılik Ortalyq Atqarý Komıteti men Halyq Komısarlary Keńesiniń dekreti. Avtonomıaly Kırgız Sosıalısik Sovettik Respýblıkasyn qurý týraly» delingen qujatqa qol qoıdy. Onda joǵaryda atalǵan memlekettik organdar «Kırgız ólkesin basqarý jónindegi revolúsıalyq komıtet týraly» sodan burynǵy, «Halyq Komısarlary Keńesiniń 1919 jylǵy 10-shy shildedegi dekretin damyta otyryp», «R.S.F.S.R. bóligi retinde, Avtonomıaly Kırgız Sosıalısik Sovettik Respýblıkasy qurylsyn» dep qaýly aldy. Respýblıka quramyna burynǵy ákimshilik shekaralarymen Semeı, Aqmola, Torǵaı, Oral oblystary, Zakaspıı oblysynyń Mańǵystaý úıezi, Krasnovodsk úıeziniń 4-shi jáne 5-shi bolystary, Astrahan gýbernıasynan Sınemor bolysy, Bókeı ordasy jáne 1-shi, 2-shi Prımor okrýgterine túıisip jatqan burynǵy qazynalyq jerler berildi. Sondaı-aq teńiz jaǵalaýy jolaǵy men Safronov, Ganúshın jáne Nıkolaev bolystary Kırrevkom qaramaǵynda qala beretini, Túrkistan Respýblıkasyndaǵy qazaq terıtorıasyn qosý sondaǵy halyqtyń erik-jiger bildirýi nátıjesinde sheshiletini aıtyldy.
Osy mańyzdy dekrettiń oryndalýy da, keıinirek Túrkistan Respýblıkasyndaǵy qazaq jer-sýyn bólip alyp, bir shańyraq astyna búgingi Úlken Qazaqstandy jınaý da, burmalanǵan «kırgız» ataýyn tól «qazaq» ataýyna aýystyrý da Alash ıdeıasyna adal ult qaıratkerleriniń tynymsyz kúresi, kóp qajyr-qaırat jumsaýy arqasynda múmkin boldy.
Bıyl eskerilmeı kele jatqan bir dóńgelek data bar, ol – 1920 jyldyń 26 tamyzyndaǵy Dekretpen sovettik avtonomıa alǵan elimizdiń 1937 jyly KSRO-ny qurýshy odaqtas respýblıkalardyń birine aınalǵanyna 80 jyl tolýy. Bul – óte mańyzdy beles, óıtkeni odaqtas respýblıka bolýymyzdyń arqasynda 1991 jyly memlekettik táýelsizdikke qol jetkizdik. Sondyqtan osy oqıǵanyń tarıhymyzdaǵy orny erekshe ekenin umytpaǵanymyz jón. Úlken terror bastalar qarsańda, 1937 jylǵy 26 naýryzda, Qazaqstan Keńesteriniń Tótenshe 10-shy sezi Qazaq Keńestik Sosıalısik Respýblıkasynyń Konstıtýsıasyn bekitti. Osy Konstıtýsıada odaqtas respýblıkamyzdyń «jumysshylar men sharýalardyń sosıalısik memleketi» ekeni atap kórsetildi, sondaı-aq Qazaq Respýblıkasy óz aýmaǵynda «óz egemendik quqtaryn tolyǵymen saqtap, memlekettik bılikti derbes júrgizedi» dep naqtylap jazyldy...
Reseı Federasıasy quramyndaǵy Avtonomıaly respýblıkamyzǵa odaqtyq mártebe Keńesterdiń VIII Búkilodaqtyq tótenshe sezinde 1936 jylǵy 5 jeltoqsanda qabyldanǵan KSRO Negizgi Zańy (Stalındik konstıtýsıa) boıynsha berilgeni málim. Osy jańa Konstıtýsıany jasaý jónindegi komısıany sovet elinde «sosıalızm tolyǵymen jeńgen» 1935 jyly qurylǵannan basqarǵan Stalın avtonomıaly respýblıkalardy odaqtas respýblıka qataryna aýystyrý úshin úsh shartty negizge alý kerek degen edi: birinshi shart – avtonomıaly respýblıka, odaqtyq táj kıgennen keıin «onyń KSRO-dan shyǵyp ketý máselesin qoıýǵa múmkindigi bolý úshin», jan-jaǵynan KSRO terıtorıasymen qorshalmaı, shetelmen shekaralas shetki aımaq bolýy kerek; ekinshi shart – sovettik odaqtas respýblıkaǵa atyn bergen ult birshama tyǵyz shoǵyrlanyp otyrǵan kópshilik bolýy kerek; úshinshi shart – respýblıka halqy sany jaǵynan «óz memlekettik táýelsizdigin qorǵaı alatyndaı, tym bolmasa mıllıon» bolýy kerek. Bul sharttarǵa Qazaq AKSR-i 1924 jylǵy Orta Azıadaǵy ulttyq-terrıtorıalyq mejeleý naýqanynan keıingi jańa aýmaǵymen, halqynyń sanymen, t. b. mańyzdy kórsetkishterimen ábden jaýap bere alatyn edi, alaıda oǵan odaqtyq táj kıý pursaty bir múshelge keshiktirilip, halyqtyń jartysyna jýyǵyn qurban etken ulttyq apattan soń ǵana, týrasyn aıtqanda, qazaq halqyna qarsy jasalǵan memlekettik qylmysty birjola jasyrý maqsatymen berildi.
Bıylǵy Alash-Ordanyń 100 jyldyǵyn merekeleý kezinde ulttyq memlekettigimizdiń jańǵyrýyna múmkindik týǵyzǵan Aqpan revolúsıasynyń 100 jyldyq dóńgelek datasy men jańǵyrǵan ulttyq memlekettigimizdi joıyp, keńestik negizde taptyq memlekettilik qurýǵa múmkindik bergen Qazan tóńkerisiniń 100 jyldyq dóńgelek datasyn ózara baılanysta qaraǵanymyz jón. Sonda joǵaryda atalǵan kezeńderdi, solarmen astasa órbigen qýanyshty da, qaıǵyly da oqıǵalardy saralaı kele, halqymyzdy, jastardy qasireti mol bolǵan tarıhymyz arqyly tárbıeleý isine ólsheýsiz zor úles qosarymyz anyq.
Beıbit QOISHYBAEV
24.08.2017
