Ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan qazaqtyń el men jer týrasyndaǵy ańsary, kúresi HH ǵasyrdyń alǵashqy jyldary-aq elshildik sananyń ultshyldyqtyń ıdeologıaǵa ulasqanyn keńinen baıqatty. Qazaq ultshyldyǵynyń dál osy kezeńde qalyptasýynda birneshe sebepter bar. Birinshiden, atalǵan kezeńde qazaq zıalylarynyń úlken shoǵyry qalyptasty. Onyń basynda Reseıdegi saıası-qoǵamdyq jaǵdaılarmen jaqsy tanys, qazaqtyń teńdigi men bostandyǵyn saıası jolmen ǵana sheshýge bolatyndyǵyn tereń túsingen, halqyna qamqor bolarlyq Álıhan Nurmuhammeduly Bókeıhan jáne rýhanı mádenıetimizdiń eń belsendi tulǵasyna aınalǵan, jańa aǵartýshylyq dáýirdi bastaǵan Ahmet Baıtursynuly turdy. Ekinshiden, Reseıdiń ishindegi saıası-qoǵamdyq ahýal bodan halyqtardyń ózderiniń bostandyǵy pen teńdigi úshin saıası kúreske shyǵýyna kezeńdik múmkindikter týdyrdy. Úshinshiden, qazaq tarıhynyń damý logıkasy,eldik sananyń deńgeıi saıası qozǵalystyń osy kezeńge kelýin qalady. Dál osy kezeńde «ult» sóziniń belsendi leksıkamyzǵa enýi de, «Alash» sóziniń halyqtyń shyǵý tegine, tórkinine qaraı ǵana emes, halyqty biriktirerlik qýatty uǵymǵa,ulttyq uranǵa aınalýy da osy kezeńniń jemisi ekendigi kezdeısoqtyq bolmasa kerek. Endeshe, qazaq ultshyldyǵy jóninde aıtqanymyzda, biz onyń osy uǵymǵa saı keń maǵyna bererlik sıpatyn, mazmunyn HH ǵasyrdyń bas kezeńimen tikeleı baılanystyramyz. Osy atalǵan úsh negizgi sebeptiń dáýirlik ıdeologıaǵa aınalýynda, álbette, otarshyldyq saıasattyń qysymy jatyr. Ony Alash qaıratkerleriniń ózderi de jazǵan bolatyn. Iaǵnı, álemdegi otarshyldyq tájirıbesi kórsetkendeı, qazaqtyń da ultshyldyǵyn órshitken otarshyldyq saıasat, otarshyl úkimet. Sondyqtan, Álekeńder tutas qoǵamdyq oıǵa, rýhanı pikirge, keıinirek ıdeologıaǵa aınaldyrǵan qazaq ultshyldyǵy – basqa halyqtardan ústemdikke, artyqshylyqqa qurylǵan ultshyldyq emes, týǵan halqynyń naqty jaǵdaıynan, atap aıtqanda, otarshyldyq ezgisinen teńdik pen bostandyqqa umtylýǵa, eńsesi túsken, esesi ketken qazaqty jurt qatarly el etýge baǵyttalǵan saıası hám rýhanı kúres bolatyn. Osy kúresti búgingi tarıhnamamyzda «Alash qozǵalysy» dep atap júrmiz. Osy tarıhymyzdaǵy eń iri, eń maqsatty qozǵalys qazirgi kezde zerttelinip, qoǵamdyq sanadan berik oryn alyp eń jarqyn, eń aıbyndy, eń jemisti kezeń retinde baǵalana bastady. Álbette, qazaqtyń belsendi saıası kúreske túsýiniń alǵashqy úlgisi, tuńǵysh tolymdy tájirıbesi bolǵan, úsh júzdiń balasyn basty murat jolyna uıystyrǵan, ulttyń rýhanı órleýiniń belesti kezeńine aınalǵan bul Alash qozǵalysy táýelsizdigine «táýbe» dep jatqan búgingi qaı qazaq úshin de, osy egemendiktiń jemisin tatar, tabysyna tamsanar bolashaq qazaq balasy úshin de taǵylym mektebi, ónegeli óris bolmaq. Sondyqtan, Alash qozǵalysyn zertteý, zerdeleý, sanada qorytý qazaqtyń baqyty men baıandylyǵynyń úlken kepili. Osyny uǵynǵan saıyn biz ulttyq abyroı men namystyń ne ekenin, azattyqtyń tym qymbat bolǵandyǵyn,egemen el bolyp qalýdyń, ult bolyp saqtalýdyń ári amanat,ári uly maqsat ekenin jaqsy túsinbekpiz.
Alash qozǵalysynda, qazaq ultshyldyǵynyń tarıhynda Álıhan Nurmuhammeduly Bókeıhannyń úlesi zor dep aıtsaq, bul aıryqsha tulǵaǵa azdyq eter edi, durysy – Álekeń sol qozǵalysty bastaýshy ári onyń jetekshisi hám ultshyldyqtyń, ultshyldyq bolǵanda jyr bop qaıralǵan, óleń bolyp nasıhattalǵan rýhanı ultshyldyqtyń emes, tutas dáýirdiń ıdeologıasyna aınalǵan saıası ultshyldyqtyń basty tulǵasy. Óıtkeni, Álıhan Bókeıhan 1905 jylǵy «Qarqaraly quzyrhatynan» bastap Alashorda úkimeti taraǵansha azattyq qozǵalysynyń basynda turdy. Qozǵalysty uıymdastyrýshydan bastap Alashorda úkimetiniń tóraǵasyna deıin jetken onyń qaıratkerlik kúresi kóshbasshylyq, jetekshilik tulǵada ǵana aıryqsha sıpattalady. Onymen ıyqtas, murattas Ahmet Baıtursynulymen salystyrsaq, Álekeńdi Alashtyń saıası kósemi retinde, Ahańdy rýhanı kósemi retinde baǵalaǵanymyz jón. Árıne, bul bizdiń jańalyǵymyz emes, bizge deıin de osyndaı pikirler san márte aıtylǵan. Bizdiki oraıly tusta naqtylaý, tujyrymdaý.
«Búkil Reseı ımperıasyn qushaǵyna alǵan 1905 jylǵy revolúsıalyq jaǵdaı qazaq qoǵamynda ultshyldyq ıdeologıasynyń tutas bir konseptýaldyq sıpat alǵandyǵyn jáne pármendi qalyptasý jolynda turǵandyǵyn anyq baıqatty» dep jazady tanymal alashtanýshy M. Qoıgeldıev /1, 211/. Mine, osyndaı qazaq qoǵamy úshin eń ózekti, eń iri saıası ıdeologıanyń basynda Álıhan Nurmuhammeduly Bókeıhan turdy. Ǵalamdyq qaqtyǵystar men múddeler birde bitisken, birde qarsylasqan, saıası qaıshylyqtary mol, álemniń saıası kartasyna san ret ózgerister engizgen HH ǵasyrdy Alash balasy da saıası kúrespen bastady. Aldymen otarshyldyqtyń qazaq dalasyna tańylǵan tártibin ózgertý úshin ulyqtarǵa ótinish jazýdan bastaǵan qazaq zıalylary odan túk ónbesin bilgen soń saıası hám rýhanı kúreske kóshti. Reseı ımperıasynyń saıası tártipterinen týyndaǵan qysymǵa saıası kúrespen ǵana qarsy turýdy uǵynǵan olar halyqtyń sanasyn oıatýdy, qazaqqa óziniń kúıin bildirýdi maqsat etti. Saıası, rýhanı ultshyldyq uranyn kótergen qazaq qaıratkerleri, Ahań sózimen aıtqanda: «Talaýda maly, Qamaýda jany» qalǵan halyqtyń basqalardan qaıdaǵy bir astamshylyǵyn, ózgelerden erektigin emes, jurtynyń minezine syn, kúıi men haline aıaýshylyq, talapsyzdyǵy men saýatsyzdyǵyna keıis, jalqaýlyǵy men kónbistigine ashý, jikshildigi men rýshyldyǵyna yza bildirdi. Álekeń bastaǵan zıaly top, ásirese, qazaqtyń ózimen irgeles halyqtardan kásip, bilim, sharýashylyq jaǵynan keıin qalyp jatqanyn, sóıtip óz jerinde turyp, óz úlesinen qur qalatynyn aıtýmen, úndeýmen boldy. Álıhan Bókeıhannyń: «Aqyl da, ustalyq ta oqýmen, isteýmen júre ulǵaıady. Dúnıadaǵy jer bıligi kúnnen-kúnge aqyldy, usta jurt qolyna aýyp barady. Evropada ulyǵ patsha atanǵan jurt, halyqtyń aqyldy ustalyǵyna súıenip ulyǵ patsha bolyp otyr. Bizdiń qazaq jerin mujyq alǵanda mujyq taban et, mańdaı terine súıenip alyp otyr. Buryn qazaq «Ahý, ýhý» dep neshe myń jylqy bosqa ózinen ózi ósip ónetin mal aıdap, kóship júrgen jerden, mujyq kele sala qazyna sýyryp alyp, baıyp otyr» dep dáýir tynysyn tanyp, halqyna zamanyna qaraı amal jasaýǵa shaqyrýy, «Bul tirshilik úlken talas, bir báıge: júırik alady, shaban qalady. Júıriktik – aqyl, ustalyq, jáhıtshilikte» dep qazaqty qaıraýy eshqandaı ulttyq astamshylyqqa bastamaıtyn oılar. Ultshyldyq – ulttyq astamshylyq emes, ulttyq astamshylyqtyń «shovınızm» degen óz ataýy bar. Álekeńderdiń ultshyldyǵy qazaq qoǵamynyń jaǵdaıymen baılanysty alsaq, gýmanısik ultshyldyq, al sol kezdegi Reseıdiń saıası ahýalymen baılanysty aıtsaq, demokratıalyq ultshyldyq. Qazaqtyń tabıǵı gýmanızmi, ózge ulttarǵa degen tarıhı, áleýmettik, qoǵamdyq qarym-qatynastary men kózqarasy, halqymyzdyń basqaǵa bosaǵaǵa ysyrylyp tórden oryn beretin aqkóńildigi men ańqaýlyǵy, artyn oılamaı aldyǵa túsip ketetin dalalyqtarǵa tán, keıde ózine zıan bolyp jatatyn aqjarma minezi men daǵdysy – ózin-ózi bılegen keń zamannan Reseıdiń otarshyldyǵyna túsken, onyń qıturqy saıasaty ústemdik etken zamanda halyqtyń daǵdarýyna, rýhanı degradasıaǵa túsýine ákeldi. Jyraýlar boljaǵan, Dýlattar ashynǵan, Abaı nalyǵan zamannyń haline budan bylaı qazaq oqyǵandary kónbek emes edi. Endi bul saıasat maıdanyna aınalǵan dáýirde saıası kúres qana barlyǵyna dárý bolmaq. Qazaqtyń Eýropa elderi sıaqty saıası ınstıtýttary, Reseı sıaqty saıası partıalary bolmaǵan sebepti onyń saıası ıdeologıasy ultshyldyq ǵana bolmaq edi. Jurtty bostandyqqa umtylýǵa úndeıtin, halyqty rýhanı jańǵyrýǵa shaqyratyn ultshyldyq urandary ǵana dáýirdiń eń ózekti, eń qajetti tańdaýy bolmaq. Sondyqtan qazaq ultshyldyǵynyń saıası ıdeologıa retinde HH ǵasyrdyń eleń-alańynda týýy tabıǵı da, tarıhı da qajettilik bolatyn. Osy saıası ıdeologıanyń basynda turý, serikteri men nıettesterine jetekshi bolý, jalpy halyqqa saıası kósem bolý Jaratqannyń pármenimen Álıhan Nurmuhammeduly Bókeıhanǵa buıyrdy dep senimmen aıtýǵa bolady.
Ultshyldyq ıdeologıa Alash qozǵalysynyń ózegi men baǵyty boldy. Árıne, HH ǵasyr basyndaǵy qazaq zıalylarynyń saıası kózqarastary, qoǵamdyq oılary, ózindik pozısıalary absolútti túrde birdeı boldy dep te aıtýǵa bolmas. Desek te, Álekeńmen múddeles kóptegen qaıratkerlerimiz ǵasyr basynan bastap Alashorda tusyna deıin onymen birge ultshyldyq platformasynda bolǵany aqıqat.
Ózderińiz biletindeı, Sankt-Peterbýrgtan joǵary bilim alýmen birge, orys qoǵamyndaǵy ártúrli saıası, qoǵamdyq-áleýmettik oı-pikirlermen jaqsy tanys bolyp kelgen jigerli jas 1894 jyldan bastap 1905 jylǵa deıin el ishinde bolyp, halyqtyń jaǵdaıyn tereń túsinip, onyń azamattyq kózqarasy qalyptasa bastady. 1896-1903 jyly Sherbına ekspedısıasyna qatysýy da Álıhan Nurmuhamedulynyń qazaq dalasynyń jaǵdaıyn barynsha jan-jaqty bilýine járdemdesti. Árıne, ol halqynyń otarshyldyq ezgidegi haline tek baqylaýshy, tanýshy retinde ǵana qaraǵan joq. Qazaqtyń muńyna, turmysyna janashyrlyqpen qarap, sol kezdiń ózinde osy bir tar kezeńnen qalaı shyǵýdy oılastyrǵany kúmánsiz. Iaǵnı, Álekeń osy jyldary óziniń azamattyq baǵytyn aıqyndap, saıası kúres jolyna daıyndyqtan ótti dep oılaımyz. Eger olaı bolmasa, onyń bilimi, el ishinen jınaǵan etnografıalyq, tarıhı, ádebı materıaldary ony Shoqan Ýálıhanov nemese Muhammed-Salyq Babajanov úlgisindegi oqymysty ǵalym, halyqtyq úlgilerdi jınaýshy etnograf, fólklorshy deńgeıinde qaldyrar edi. Álıhannyń dáýiri atalǵan aǵartýshylar dáýirinen múlde talaby da, maqsaty da basqa dáýir edi. Bul ǵasyrlar boıy ózge halyqtardy ǵana emes, óz halqyn da qanaýǵa túsirgen, samoderjavıe ústemdigi ábden kúsheıtilgen, sonaý Ivan Groznyı, odan beride İ Petr patshalar zamanynan beri kórshilerine kóz alartqan, óz ishterinen erkin oıly azamattar shyqsa, olardy jer aýdarǵan, quramyndaǵy halyqtarǵa qanaýshylyq pen tonaýshylyq saıasatyn berik ustanǵan, jartylaı feodaldyq, shyǵystyq ıgi dástúrlerden de, eýropalyq mádenıetten de alys, kúshi men qarýyna sengen Reseıdiń ózinde ishki tolqýlar jıilegen, tóńkerisshil ahýal ornaǵan dáýir bolatyn. Mine, dáýirdiń osyndaı sıpatyn ańǵarǵan Álekeń saıası kúreske túsýge daıyn boldy. «Bizdiń jurt bostandyq, teńdik, qurdastyq, saıasat isin uǵynbasa – tarıh jolynda tezek terip qalady» dep jazǵanyndaı, Álıhan Bókeıhan endigi ýaqytta qazaqtyń «saıasat isin» uǵynýyna bar kúsh-jigerin jumsady.
1905 jyly «Qarqaraly quzyrhatyn» uıymdastyrǵan, osy jyly qarashada Máskeýde ótken zemstvo jáne qala qaıratkerleriniń sıezine qatysyp, halqynyń din erkindigin, saılaý quqyn, tildik múddesin kótergen, jeltoqsanda Oralda Qazaq konstıtýsıalyq-demokratıalyq partıasynyń sıezin ótkizgen, 1906 jyly Semeı oblysy qazaqtary atynan Reseıdiń İ Memlekettik dýmasyna depýtat bolyp saılanǵan, tóńiregine ózi sıaqty elshil, ultshyl azamattardy toptastyra bilgen Álekeń óziniń saıası oı-pikirleri arqyly da, kúresi arqyly da serikterine de, múddeles inilerine de, buqaraǵa da ultshyldyq ıdeologıany darytty. Bul týrasynda keıinirek Qoshke Kemeńgeruly: «Úkimettiń qara qýǵyn jasaǵan kúnderinde, aıdaýyna da, abaqtysyna da shydap, el úshin basyn qurban qylǵan at tóbelindeı ǵana azamat boldy. Bul topty baýlyǵan – Álıhan» dep jazdy /2, 67/.
Qandaı da bir qoǵamdyq, saıası, rýhanı qubylystyń ortaq ataýǵa ıe bolýy úshin, álbette, ony sıpattaıtyn ortaq erekshelikter de bolmaq. Osyndaı erekshelikter sol qubylystyń tutastaı úderis bolǵandyǵyn aıǵaqtaıdy. Biz bul arada Alash qozǵalysynyń 1905 jyldan bastap 1920 jyldyń kóktemine deıin sozylǵan úzdiksiz úderis ekendigin aıtpaqpyz. Eger bul ult-azattyq qozǵalysty osyndaı úderis desek, ony tutastyratyn, bir júıeli qubylys etetin krıterııler de bolmaq. Bizdiń oıymyzsha, Alash qozǵalysyn tutas saıası, qoǵamdyq, rýhanı úderis etetin álgindeı krıterııler mynalar: 1) Qozǵalystyń basynda turǵan jáne ony óristetken tulǵalardyń birligi men turaqtylyǵy;2) Qozǵalystyń bastalǵan ýaqyty jáne aıaqtalý kezeńi; 3)Qozǵalystyń basty ıdeıasynyń jalǵaspalylyǵy men úzdiksizdigi. 4) Qozǵalys muratyn júzege asyrýdaǵy amaldar men tásilderdiń sabaqtastyǵy; 5)Qozǵalystyń jalpyhalyqtyq sıpat alýy;6) Qozǵalystyń mádenı-rýhanı sıpaty; 7) Qozǵalystyń ataýy. Biz bul arada maqalamyzdyń taqyrybyna oraı, osylardyń barlyǵyna toqtalyp jatpaımyz. Ony taǵy bir eńbegimizde jazbaq nıettemiz. Bizge qajettisi «Qozǵalystyń basynda turǵan jáne ony óristetken tulǵalardyń birligi men turaqtylyǵy» degen alǵashqy krıterıı. Iaǵnı, Alash qozǵalysyn ilgeride aıtqanymyzdaı, on bes tutas úderis deıtin bolsaq, ony uıymdastyrǵan, ıdeıalaryn júzege asyrǵan tulǵalardyń maqsat birligi men baıandy jumystaryna toqtalǵanymyz jón. Álbette, biz maqalamyzdyń taqyrybyna oraı, bul arada Álıhan Nurmuhammeduly Bókeıhannyń Alash qozǵalysyndaǵy róline ǵana toqtalyp, osy qozǵalystyń basty tulǵasy bolǵandyǵyn dáıektesek, onda Álekeńniń 1905 jyldan bastap Alashorda taratylǵanǵa deıin osy saıası qozǵalystyń turaqty jetekshisi bolǵanyn kóremiz. Iaǵnı, Bókeıhan tulǵasy, onyń saıası qyzmeti – Alash qozǵalysynyń maqsatty, úzilissiz úderis ekendigin aıǵaqtaıtyn basty faktorlardyń biri.
Saıası bıligi ózge dini, tili jat eldiń qolyna kóshken qazaq sıaqty halyqty oıatý, namysyn qaıraý, saıası kúreske jumyldyrý Álekeńder úshin ońaı bolmaǵany búgin kimge de bolsa aıan. Álekeń bastaǵan qazaq zıalylary bir jaǵynan patsha úkimetiniń qazaqty qanaýǵa, ezgige salýǵa negizdelgen qatal da qytymyr saıasatyna qarsy shyǵyp, ekinshi jaǵynan «Jurttyń berekesi ketýge túptep sebep bolǵan nárse, qazaqta birliktiń joqtyǵy» dep ózi aıtqandaı, keń saharaǵa birde syıyp, birdeı syımaı júrgen qazaqtyń birligi jolynda da aıanbaı qaırat qylýǵa tıis boldy. Buǵan qosa, halyqqa óziniń abyroıy men bedelin, sondaı-aq bilimi men mádenıettiń artyqshylyǵyn, naǵyz eńbektiń muratqa jetkizetindigin uǵyndyrý qajet boldy desek, bul salada da Bókeıhan qalamymen qazaqqa talaı sózin arnady. Onyń maqalalarynda qazaq qoǵamynyń álgi aıtylǵan máseleleri kóterilip, Álekeń ulttyń rýhanı uranshysy da boldy. Onyń osy mazmundaǵy eńbekteri, sózderi Álıhan Bókeıhannyń qaıratkerliginen, kósemdiginen óristep jatty. Bul eńbekterinde ol saıası kúrestiń kókeıkesti arnalaryn, baǵyttaryn aıqyndady.
«Ultyna, jurtyna qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» dep jazypty Álekeń. Onyń osy pikiriniń dáldigin búgingi qazaq qoǵamy tolyq dáleldeýde. Nege deseńiz, ózge tilde jumys isteıtinder, áli kúnge deıin balalaryn basqa tilde oqytatyndar, jınalystarda, baspasózde memlekettik tilge qarsylyq bildiretinder, ata dástúrin qurmettemeıtinder, aýyl qazaǵyn, oralmandy kemsitetinder – búginginiń oqyǵandary, bilimdileri. Iaǵnı, ulttyq múddege kelgende ultqa eń aldymen ulttyq minez, namys, rýh qajet eken. Osyndaı minezdi Álekeń 1905 jyldan ózi múshe bolǵan, óziniń saıası tájirıbe jınaýyna aıtarlyqtaı áser etken kadet partıasynan óz erkimen shyqqan kezde kórsetti. Osy minezi arqyly ol ultshyldyq kózqarastaǵy tulǵa ekendigin taǵy da bir pash etti. «Kadet partıasy ult avtonomıasyna qarsy. Biz Alash urandy jurt jıylyp, ult avtonomıasyn tikpek boldyq» dep jazǵany búgingi kóziqaraqty azamattarǵa belgili bolar.
Ult-azattyq qozǵalys retinde Alash qozǵalysynyń saıası kúresi men rýhanı jańǵyrý dáýirin qalyptastyrýynyń negizinde ultshyldyq jatyr desek, mundaı jaǵdaıdyń Eýropa memleketterinde de bolǵanyn bilemiz. Biraq orys, aǵylshyn, fransýz ultshyldyǵy bolǵanymen, biz bul arada olardyń ımperıalısik saıasatpen tikeleı baılanystylyǵy jóninde basymyraq aıtýǵa tıispiz. Óıtkeni olardyń ultshyldyǵy sol memleketterdiń ımperıalısik,basqynshylyq, ústemdik saıasatyn qalyptastyrdy. Olardyń ımperıalısik saıasaty Reseıde, Anglıada, Fransıada turatyn negizgi ulttan ózge halyqtardyń ultshyldyqtaryn qabyldaı almady. Sol sebepti de ımperıalısik, shovınısik pıǵyldaǵy olar ózgelerdiń tabıǵı ultshyldyǵyna tek birjaqty ústemdik turǵydan baǵa berdi. Sondyqtan Batys saıasatshylary, ǵalymdary ultshyldyqty teris baǵalap, únemi qajetsiz, áldebir jat qubylys retinde kórsetip, ózderiniń ózge halyqtarǵa jasaǵan qysymyn umytyp, gýmanısik ıdeıalardy nasıhattaǵysy keledi. Iaǵnı, otarshyldyq saıasattyń arqasynda ábden kúsheıgen, qanshama ulttardy sińirip, olardyń dinin, dástúrin, tilin umyttyrǵan Batys memleketteri ózderiniń ulttyq múddesi jolynda kúresken halyqtardyń bolýǵa tıisti ultshyldyǵyn turpaıy qubylys retinde baǵalaýdan áli kúnge deıin taıynbaýda.
Imperıalısik memleketterge, álbette, ultshyldyq saıası ıdeologıa, qoǵamdaǵy kóńil-kúı retinde asa qajet emes. Olarda memleketshildik, memleketshildik bolǵanda ústemdikke qurylǵan memleketshildik ıdeologıa jasalynǵan. Sol sebepti de olar adam ultshyl bolmaýy qajet, memleketshil bolýy mindetti dep sanaıdy da, «patrıot» degen termındi qoldanady. Otarshyldyqtan endi shyqqan halyqtar aldymen óziniń ulttyq erekshelikterin jınaqtap, ulttyq sanasyn qalyptastyryp, sosyn memleketshil bola alatyndyǵyn olar túsingisi kelmeıdi, bálkim, túsine de almaıdy. HH ǵasyr basyndaǵy qazaq qoǵamy óz memleketinsiz qalaı memleketshil bolmaq, sondyqtan ol aldymen ultshyl bolýy tıis edi. «Patrıot» termınine kelsek, qazirgi kezde onyń shyǵý tegi eki tilmen baılanystyrylyp júr. Alǵashqysy grek tilindegi «πατριώτης» degen sóz «otandas» degendi, «πατρίς» degen «otan» degendi, ekinshisi – latyn tilindegi «pater» degen uǵym «áke» degendi bildiredi eken. Iaǵnı, búginde jıi qoldanylatyn patrıotızmniń túpki maǵynasy otanshyldyqpen baılanysty. Al Otanyn, baıyrǵy atamekenin otarshyldar basyp nemese tartyp alǵan halyqtar qalaı otanshyl bolmaq, óıtkeni olardyń ulttyq sanasynda bolmasa, naqty terıtorıasy basqynshylardyń bıligine kóshken, sonda olar ultshyl bolmaı qaıtpek?! Patrıot bolǵan jón, ol úshin eń aldymen óz ultyńnyń qadirin bilýiń shart.
Qazaq ǵasyrlar boıy óz azattyǵyna umtylǵan bostandyq súıgish halyq desek, búgingi táýelsizdigimizdiń boıynda babalar kúresi, atalar amanaty bar desek, onda Alash qozǵalysy sol ymyrasyz kúresterdiń, qasıetti amanattyń eń irisi. Bul qazaq zıalylarynyń qarýdy kitapqa, qamshyny qalamǵa aıyrbastaǵan, ıaǵnı bilimmen, bilikpen óz halqynyń quqyn, óz jeriniń azattyǵyn talap etken shynaıy, jańa demokratıalyq kúresi. Bul kúres – halyqtyq qarapaıym sanadan ulttyq uıysý deńgeıine jetýden, bir halyq retinde sezinýden, ulttyq namys jolyna kóterilýden bastaý alǵan jalpyulttyq kúres. Qozǵalystyń geografıasy búkil qazaq dalasynyń azattyq kúresine múddeli ekendigin oblystyq, ýezik, bolystyq sıezder ańǵartsa, ulttyq sananyń órleýin jalpyqazaq sıezderi, Alash avtonomıasynyń jarıalanýy, Alashorda úkimetiniń qurylýy tolyq pash etti. Qazaqtyń kósemdigin, sheshendigin, bitimgerligin, erligin, namysqoılyǵyn, aǵaıyngerligin, ózge de ıgi qasıetterin boılaryna toǵystyrǵan Alashtyń aldyńǵy qatarly azamattary dáýir bıiginen de, ózderiniń bilimi men biligi munarasynan da týǵan halqynyń ahýalyn anyq ańǵaryp, onyń baqyt pen ıgilikke jetýiniń eń basty kepili de, sharty da bostandyqqa jetý ekendigin tereń túısindi. Mine, qazaqtyń osyndaı taǵdyrly talaıyn tanyǵan jáne sol úshin úlken kúres jolyna túsken azamattardyń kóshbasshysy Álıhan Bókeıhan boldy desek, Álekeńniń týǵan halqy úshin, onyń búgini men bolashaǵy úshin qanshalyqty uly tarıhı is atqarǵanyn jaqsyraq sezinbekpiz. Árbir qazaq balasy óz boıynda qazaqtyń qany bar ekenin, onyń ózgermeıtindigin, qazaq bolyp qana muratqa jetetindigin túsinip, baryn baǵalap, búginge táýbe dep, bolashaqta qazaq eliniń tileýin tilese, barshamyz erkin sıatyn jerimiz, kóshten qaldyrmaıtyn baılyǵymyz, eń bastysy aınalaıyn azattyǵymyz dúnıedegi eshqandaı memleketten de,ulttan da kem etpes!
Erbol Tileshov
