Bıyl ataqty Kene hannyń, qazaqtyń sońǵy hany sanalatyn Kenesary Qasymulynyń týǵanyna 215 jyl tolyp otyr. Abyroıly atadan asyl týǵan Kenesarynyń búkil ǵumyry at ústinde, jaýmen aıqasta ótti. Bytyraǵan halyqtyń basyn biriktirip, derbes memleket qurý maqsatynda ómiriniń sońyna deıin aıqasty. Daryndy qolbasshy, batyr, saıasatker Kenesary Qasymulynyń ómiri men ult-azattyq kóterilis týraly derekter tarıh betinen máńgi óshpeıdi.
Patsha ókimetiniń 1822 jyly jaryqqa shyqqan jarǵysy qazaq dalasynda ǵasyrlar boıy qalyptasqan dástúrli handyq bılikti joıyp, dalany Sibir ákimshiligine baǵynatyn okrýgterge bólýge jol ashty. Tereń oılastyrylmaǵan bul shara qazaq dalasynda tabandy qarsylyqtarǵa tap boldy. Ásirese, qazaqtardy basqarýda asa yqpaldy Abylaı han áýleti mundaı sheshimge qarsy óre túregeldi. Onyń ústine 1824 jyldan bastap otarshyl bılik Arqa óńirinde basa kóktep, áskerı bekinister salýǵa kiristi. Qunarly jerler men kók shalǵyn jaıylymdarǵa kóship kelgen orys sharýalary qalaýlarynsha qonystanyp, jergilikti halyqtyń tynysyn tarylta tústi. Otarlaýǵa qarsy kúresti alǵash Ýálı hannyń úlken uly, Abylaıdyń nemeresi Ǵubaıdolla sultan Abylaıdyń taǵy bir uly Qasymnan týǵan Sarjanmen birge bastady. Ǵubaıdollany orys bıligi eki qaıtara tutqyndap, ıtjekkenge jer aýdardy. Osy kúreske ol kezde áli jasóspirim Kenesary da qatysty. Kenesarynyń ákesi Qasym Abylaı hannyń qalmaq áıelinen týǵan edi. Abylaı áýleti orysqa qarsy kúreste Qoqan handyǵymen odaqtaspaq bolyp árekettendi. Alaıda qoqandyqtardyń tumsyǵynyń astynan aryny kórmeıtin, taıaz saıasaty jaǵdaıdy tuıyqqa tiredi. Kenesarynyń azattyq úshin kúreske shyqqan baýyrlary Sarjan jáne Esengeldini kelissózge barǵanda Qoqan bılýshileri qanypezerlikpen óltirdi. Kóp keshikpeı Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iassaýıge minájat etýge barǵan Qasym da qoqandyqtar qolynan qaza tapty. Buǵan moıymaǵan, kerisinshe, shyńdala túsken Kenesary qazaqtardyń azattyq jolyndaǵy kúresine basshylyqty óz qolyna aldy. 1841 jyldyń qyrkúıeginde Torǵaı ózenine jaqyn mańda ony Orta júz ben Kishi júzdiń ıgi jaqsylary aq kıizge otyrǵyzyp, han kóterdi. Endi Kenesaryǵa qosylý úshin jan-jaqtan qazaq sarbazdary aǵyldy. Kóp keshikpeı-aq onyń sarbazdarynyń sany jıyrma myńǵa jetti. Óziniń erekshe tabıǵı daryny jáne joǵaryda atalǵan týystary men baýyrlary bastaǵan soǵystarǵa jastaı qatysyp, baı áskerı tájirıbe jınaqtaýynyń arqasynda ol tóńiregine jınalǵan Aǵybaı, Iman, Janaıdar, Basyǵara, Jáýke, Janaıdar tárizdi batyrlar bastaǵan qalyń qoldy kemeńgerlikpen basqara bildi. Onyń tamasha qolbasylyq daryny týraly orystardyń ózderi de, sheteldikter de az jazǵan joq. Sondyqtan da oǵan toqtalyp jatpaımyz. Kenesary ári sheber dıplomat, saıası tulǵa retinde de erekshelendi. Orystyń ońaı jaý emes ekendigin túsingen ol, o basta oryspen arany beıbit jolmen retteýge asa nazar aýdardy. Onyń Omby, Orynbor, jáne Batys Sibir bıleýshilerine, Peterbýrgke jazǵan hattarynda osy saryn baıqalady. Osyndaı saıasat ustanǵan Kenesary tipten, 1840 jyly I Nıkolaıǵa jazǵan hatynda ony asqaqtata marapattap, «uly patsha» dep dáriptedi, ımperatordy qaqpanǵa túsirmek bolyp, saıası qýlyqpen odan shen, shekpen de surady. Kenesarynyń orystar aldyndaǵy osylaı, «ádeıi kishireıý» taktıkasyn túsinbegen qazaqtyń Tilesh Shoıynbaev tárizdi tarıhshylary tarıhshy E.Bekmahanovpen aıtysqanda osy hattarǵa súıenip, Kenesaryny «handyqqa qol jetkizýdi ańsaǵan feodal-monarhıst» retinde birjaqty aıyptady. Aldaǵy ýaqytta tarıhymyzda mundaı qatelikterge jol berilmeý úshin Kenesary hannyń astarly dıplomatıasyn durys túsindirýge asa mán berýimiz kerek.
Alǵash Syr boıyndaǵy qamaldardy Qoqan bıliginen azat etýdi oılaǵan Kenesaryǵa qarsy orystardyń joryqtary 1843 jyldan bastap údep ketti. Kenesary olarǵa birneshe ret oısyrata soqqy berdi. 1844-1845 jyldary orys jazalaýshylarynyń Kenesary áskerin qorshap alyp, joıyp jibermek bolǵan áreketteri iske aspady. Alaıda qazaqtyń keıbir sultandarynyń orystarmen aýyz jalasyp, kóterlisshilerdiń sońyna túsýi jaǵdaıdy aýyrlata tústi. Endi kóterlisshilerdiń qozǵalys aýqymy taryla bastady. Sondyqtan da Kenesary 1845 jylydyń jazynda jańa jaıylymdyq jerler izdep, áli de patsha úkimetiniń yqpalyna túse qoımaǵan Syr boıyna keldi. Bul óńirge orystardyń ene qoımaǵan sebebi, munda Qoqan qamaldary ornalasqan edi. Osynda ol, birazdan beri qoqandyqtarmen kúresip júrgen Janqoja batyrdy ózine birigýge úgittep, «...sizden suraıtynym: eger siz kelisseńiz, onda men Uly jáne Orta Ordadan jigitter jınap, Sozaq qalasyna kelemin, al siz Kishi Ordadan jigitter jınap, qoqandyqtarmen soǵysý úshin Sozaqqa kelińiz” degen sarynda hat joldady. Janqoja bul usynysty qup aldy. Kenesary men Janqoja birikken kúshteri qoqandyqtar qaraýyndaǵy Jańaqorǵan, Júlek, Sozaq tárizdi qamaldardy qorshap qoqandyqtardy talqandady. Áskerdiń bir bóligi Aqmeshitti de qorshaýǵa alǵan edi. Alaıda sarbazdar arasynda juqpaly aýrýdyń taralýynan jáne barlaýshylar arqyly Qoqan men Buqara handyqtarynyń birigip, qarsy shabýylǵa daıyndalyp jatqanyn estigen Kenesary jigitterin shyǵynǵa ushyratpaý úshin Balqash, İle óńirine qonys aýdarady. Osynda Qamal atty túbekte qystap shyqqan ol, general-maıor Vıshnevskıı bastaǵan jazalaýshylardyń jáne ony qoldaýshy qazaq sultandarynyń qyspaǵyna ushyrady. Jaýlarymen urys júrgize otyryp, Kenesary amalsyzdan Uly júz aımaǵyna ótip, Shý ózeni boıyna kóship keldi. Bul aýyr ahýaldy Kenesaryǵa jaqyn Dosqaja jyraý óziniń týǵan ólkemen qoshtasý jyrynda tómendegishe sıpattaıdy:
«...Kóremiz be dúnıe-aı,
Myna jatqan esildiń
Kókoraı tartqan ózenin?!
...Kórdińiz be ıesiz
Árýaqtyń qalǵanyn?!
Aman bol, qaldyń kógerip,
Bastary samal taýlarym!
Arasy bıik baýlarym!
Ketemin degen este joq,
Kóshirdi dushpan jaýlarym!..».
Iá, Kenesary Uly júz aýmaǵyna amalsyzdan qadam basty. Alaıda ol ózin osyndaǵy týystary Rústem, Súıik pen Álı Abylaıhanov bastaǵan tóreler qoldar degen úmitte edi. Ókinishke qaraı, Uly júz rýlaryn bılegen osy tórelerdiń ózderi Kenesaryǵa kelgende eki júzdi, tıanaqsyz saıasat ustandy. Buǵan olardyń bılikke qumar jeke ambısıalaryn aıtpaǵanda, qalyptasqan geosaıası ahýal da kesirin tıgizdi. Uly júzdi bıleıtin 11 qazaq sultany jáne rýlardy basqaratyn 28 bı 1846 jyly 23 maýsymda general-maıor Vıshnevskııge Kenesaryny qoldamaıtyndaryn aıtyp ýáde berdi. Jazbasha saqtalǵan bul qujatta alǵashqy turǵandar Súıik Abylaıhanov, Álı Ádilov bolyp tabylady (qarańyz: Nasıonalno-osvobodıtelnaıa borba kazahov pod predvodıtelstvom Kenesary Kasymova (Sb.dokýmeentov. Almaty «Ǵylym», 1996.-446-447 b.).). Alaıda bulardyń arasynda keıinnen Kenesarymen birge qyrǵyzǵa attanǵan, Áýlıeata óńirindegi Dýlattardy bılegen Rústem sultan da, Dýlattyń Botbaı rýynyń bıi Sypataı da, Dýlattyń Shymyr rýynyń bıi Baızaq ta joq ekenin kóremiz. Keıbir avtorlar qatelesip, Vıshnevskııge ýáde bergender qataryna Rústem sultandy da qosyp jiberip júr (qarańyz: Kenesary han. Almaty 2017.-65 b.).
Osydan soń Uly júzdiń joǵarydaǵy qujatqa mórlerin basqan basshylary Kenesaryny qoldaýdan bas tarta bastady. Al bul is Kenesary qolynyń sanyn kúrt azaıtty. Osylaısha, Jetisý men Ońtústik Qazaqstan aımaǵy bul tusta eki otarlaýshy memleket Reseıdiń jáne Qoqan handyǵynyń múddesi taıtalasqa túsken óńirge aınaldy. Halyqqa yqpaldy Abylaı urpaqtary mundaıda kimdi qoldaryn bilmeı sasty. Aqyry Reseıdiń Uly júz aımaǵyn otarlaýy olardy Reseı jaǵyna shyǵýǵa májbúrledi. Muny Kenesary kóterilisi jeńiliske ushyraǵan 1847 jyly sáýirde Reseı Syrtqy ister mınıstrligi basshylarynyń biri graf K. Nesselrodeniń Nıkolaı I ımperatorǵa jazǵan usynysynan da baıqaı alamyz. Onda mynadaı joldar bar: «General-gýbernator knáz Gorchakovtyń pikirine sáıkes Uly júzdiń atalmysh tórt sultany - Súıik Abylaıhanovty, Ǵalıdy, Kákimdi jáne Rústemdi óz rýlarynyń basshylary etip bekitip, olardyń árqaısysyna Orta júz sultandarymen birdeı jylyna 343 som kúmis aqsha mólsherlerinde jalaqy taǵaıyndaýǵa ruqsat etý kerek» (qarańyz: «Kazahsko-rýsskıe otnoshenıa v XVIII-XIX vekah. Alma-Ata.1964. T.2.334-335 b.»).
Qazaq handarynyń árýaǵyn syılaı otyryp, mynany da aıtýǵa májbúrmiz: Abylaı tuqymynyń osyndaı tıanaqsyzdyǵy keıbir Uly júz rýlarynyń Kenesaryǵa ásker jınap berýlerine kedergi boldy. Alaıda mundaıda Kenesary týystyq baılanystarǵa ǵana senim artty desek, birjaqtylyqqa salynar edik. Ol sonymen qatar jańa aımaqqa kelgende kóptegen rýbasylar men bıler, ataqty batyrlar qoqandyqtardyń zombylyǵynan qutylý úshin ózine qoldaý kórsetedi dep oılady. Shyndyǵynda da handy munda Saýryq, Suranshy, Toıshybek, Sypataı, Buǵybaı, Baıseıit tárizdi batyrlar men bıler jyly yqylaspen qarsy alyp, solardyń arasynda ol, ásirese, Dýlattyń Shymyr tarmaǵyn basqaratyn Baızaq datqaǵa súıenbek boldy. Muny joǵaryda atalǵan Dosqoja jyraýdyń Kenesaryǵa baǵyttalǵan jyr joldarynan aıqyn ańǵara alamyz:
«...Qonystan aýmaq bolsańyz,
Jiberińiz tez habar.
Joǵary dýlat tórt aýyl –
Jazy, Sańyraq erlermen
Baıuzaq batyr(Baızaq T.O.), Bógenge.
Bekiredeı tasqa basyn sabaǵan,
Aranǵa túsken aıýdaı,
Qaıǵymen ishi jaraǵan,
Baıuzaq nege toqtasyn,
Siz kóshemin degende..».
Iá, Kenesary senimin Baızaq aqtady. Ózi basqaratyn Dýlattyń Shymyr rýynan qol jınap kelip, sońyna deıin hanmen birge boldy. Qyrǵyzǵa joryq bastalǵanda taý basynda bekinip jatqan qyrǵyzdarǵa barý úshin Baızaq Kenesaryǵa taý shatqalynan jol ashýdy usyndy. Ózi kýá bolǵan osy sátti Nysanbaı jyraý tómendegishe jyrlaıdy:
«Áıtelik - dep Baıuzaq,
Qamshy basty bekerge.
-Taýdan joldy salaıyq,
Jabyl! - dedi nókerge.
Attan túsip aldymen,
Ózi bir tasty kóterdi.
Basshy boldy Baıuzaq
bir qaıratty eterge.
Baıuzaq attan túsken soń,
atynan tústi hanymyz.
Hanymyz attan túsken soń,
Tógiler boldy arymyz.
Buzbasaqta ol taýdy,
túse qaldyq bárimiz...»
Mine, Kenesarynyń senimdi serigi Baızaqtyń qyrǵyzǵa qarsy soǵysta sheshýshi róli osyndaı. Osy urysta Naýryzbaıdyń batyrlyǵyn baıandaǵanda da jyraý Baızaqty tómendegishe taǵy atap ketedi: «...Jetken eken qamalǵa
Naýryzbaı atty sur beren,
Qarqaradaı astynda
Baıuzaq bergen kók dónen.
Kún shyǵys jaýdyń shetinen
Qamalǵa kirdi kóldeneń».
Baızaqtyń taǵy bir kórinetin jeri Samsy men Qyzylsý kemerinde qyrǵyz batyry Bıderiniń qarsy kelgende jekpe-jekke shaqyrǵan kezi. Sonda qazaqtar ataqty batyrǵa qarsy shyǵýdan taısalyp, tosylyp qaldy. Osy sátte Baızaqtyń jigitterin qaırap aıtqan jalyndy sózderin Nysanbaı tómendegishe beredi:
Qara aǵashtaı kóp qazaq,
Hanǵa boldyń qarashy
- Bıderi kirdi maıdanǵa –
Qyrǵyzdyń bir balasy.
Onyń bizden artyq pa,
atasy men anasy?!
Bıderige qarsy baryńdar,
Bizden bir batyr danasy.
Taýsyldyń ba, Mámbettiń
naıza ustaǵan balasy?».
Baızaqtyń bul jerde óz ákesi Mámbet batyrdyń atyn bólip aıtatyn jóni bar. Búginde Taraz qalasynyń Tekturmas atty áýlıeli mekeninde súıegi jatqan Mámbet kezinde Kenesarynyń atasy ataqty Abylaı hannyń senimdi serigi, jas batyry bolǵan. Onyń erlikterine razy bolǵan Abylaı han ózi de qyzyna úılengen kereı rýynyń ataqty baılarynyń biriniń qyzyn alyp berip, osylaısha Mámbet batyrmen baja bolǵan. Mine, Kenesary men Baızaqty jaqyndastyratyn osyndaı týystyq baılanys bar. Al joǵarydaǵy jekpe-jekterge kelsek, qyrǵyzdyń Bıderi batyryn da, onan soń jeke shyqqan Oraz batyryn da, onan soń jekpe-jekke umtylǵan Jańǵarash bıdiń inisin de Naýryzbaı han maıdanda ózi óltirdi. Osy qyrǵyzdyń úsh batyrynyń deneleri de, astaryndaǵy tulparlary da qazaqtardyń qolynda qaldy. Al urys dalasyna shaýyp baryp Bıderiniń tulparyn ustap alǵan Aǵybaı batyr ony Kenesary hanǵa ákelip tartý etti. Qyrǵyzben bolǵan qyrǵyn soǵysta Kenesarynyń Meńdibaı, Dýlat, Aǵybaı, Shákir, Jáýke, Tolybaı, Qaban, Buqarbaı tárizdi serikteri erliktiń naǵyz úlgisin kórsetti. Alaıda Nysanbaı jyraý aıtpaqshy «Alataýdyń tasyndaı» sany kóp qyrǵyz báribir jeńiske jetti.
Máseleniń bulaı aıaqtalýyna eń aldymen qyrǵyz sarbazdarynyń san jaǵynan áldeqaıda kóp bolýy emes, Kenesary hannyń qyrǵyzdarǵa qarsy qatal kúshpen baǵyndyrý saıasatyn ustanýy da sebep boldy. Hannyń shekten shyqqan qataldyǵy qyrǵyzdarǵa ǵana emes, qazaqtardyń ózderinde shoshyndyrdy. Ádette, búgingi tarıh ǵylymynda osy taqyrypty jazyp júrgender osyǵan nazar aýdarady. Mundaıda da birjaqty bolmaǵanymyz jón: Osy qyrǵyzǵa baǵyttalǵan joryqta qazaq hany retindegi Kenesarynyń ǵana emes, Kereı men Jánibekten bastalyp, Abylaıǵa deıin memlekettiligin elge moıyndatqan Qazaq handyǵynyń taǵdyry sheshiletin sát týdy. Bul — ne abyroımen ólý nemese jeńiske jetip, Qazaq handyǵyn saqtap qalý edi. Ókinishke qaraı, qalyptasqan aýyr ahýal Kenesaryny amalsyzdan alǵashqy joldy tańdaýǵa májbúrledi. Jáne osy tańdaý qalaı desek te ony tarıhymyzdaǵy eń uly handar qatarynda jáne qazaqtyń sońǵy dańqty hany retinde tarıhta qaldyrdy. Qyrǵyz joryǵynda Kenesary jan baǵyp, qashyp shyqqanda onyń ózi de, ol basqarǵan Qazaq handyǵy da abyroıdan jurdaı bolatyn edi. Kenesarynyń qyrǵyzǵa joryǵyndaǵy qataldyǵyn aıyptaıtyn tarıhshylar mine, osyny eskermeıdi. Sonymen, nátıjesinde, 1847 jyldyń kókteminde Kekilik-Seńgir taýynyń eteginde Maıtóbe degen jerde hanmen ortaq kelisimge kele almaǵan Rústem tóre (bul joǵaryda graf K. Nesselrode Nıkolaı I patshaǵa jalaqy taǵaıyndaýǵa usynylǵandardyń biri) men Sypataı batyr bastaǵan 12 myń qazaq sarbazdary urys dalasyn tastap ketti. Árıne, munyń da ártúrli sebepteri bar jáne bul týraly az jazylǵan joq. Desek te, tarıhymyzda taǵy da burmalanyp júrgen sál sheginis jasaýdy qajet etetin taǵy bir másele bar. Kenesaryny tastap ketkender týraly aıtqanda, ádette, olardyń basshysy retinde Sypataı batyr kinálanady, shyn máninde osy Botpaı rýyna asa yqpaldy Abylaı han tuqymy Rústem tóre tasada qalyp qoıady. Bul - bir.
Ekinshi, áli kúnge deıin tarıhta túzetilmegen qatelik: Kenesaryny tastap ketken qazaq sarbazdaryn satqyn retinde, qyrǵyzdar jaǵyna shyǵyp ketkender retinde kórsetý. 1943 jyly jaryq kórgen alǵashqy «Qazaq tarıhynda» bul týraly mynadaı joldar bar (eńbek oryssha jazylǵandyqtan aýdarmasyn bermedik): «...Mejdý tem, nochú neýstoıchıvaıa chastvoıska dezertırovala. Drýgaıa chast vo glave s bıamı Sypataem ı Ýrestemom ız roda Dýlatov, ızmenıla vostanıý ı pereshla na storoný vraga». (bólip kórsetken biz-T.O.). (qarańyz: Istorıa Kazahskoı SSR s drevneıshıh vremen do nashıh dneı - 3 ızd...-Almaty, 2011,357 b.). Bul joldardy Kenesary kóterilisin alǵash ret zerttegen, tarıhtan alǵash ǵylym doktory atanǵan E. Bekmahanov jazǵan. (Osyndaıda eskerte keter taǵy bir nárse: E.Bekmahanov qazaqta alǵashqy doktor ataǵyn alǵan tarıhshy bolǵanymen, keıbireýler aıtyp júrgendeı, alǵashqy kásibı tarıhshy emes. Qazaqtyń alǵashqy kásibı tarıhshysy tóleńgitter tarıhynan 1938 jyly Máskeýde birinshi dısertasıa qorǵaǵan Halel Ádilgereev. Bul kisi de tóre tuqymynan. H. Ádilgereevti E. Bekmahanovtyń ózi de qatty qurmettegen jáne kezinde E.Bekmahanovtyń eńbegin qoldaǵany úshin ol Almatydan Shymkentke jer aýdarylǵan). Mine, osylaısha, E.Bekmahanovtyń qısaıyp ketken qalamynyń ushy Sypataı men Rýstemdi ǵana emes, búkil Dýlat taıpasyn qashqyndarǵa emes, satqyndarǵa aınaldyryp jiberdi. Eger áńgime osymen ǵana bitse, bizde úndemeı-aq qoıar edik. Biraq bul jaǵymsyz pikir ádebı-dramalyq shyǵarmalarda órbip, elge taraldy ǵoı.
Osyndaıda zertteýshiler eskermeıtin bir mańyzdy másele bar. Ol — Baızaq basqarǵan dýlattardyń Shymyr rýynyń hanymen birge qalyp, qyrǵyzǵa tutqyn bolýy. Áýlıeata tóńiregindegi shymyr rýynyń aqsaqaldary bir tabyn jylqy aıdap baryp, Baızaq pen onyń serikterin qyrǵyzdan bosatyp aldy, al handy olardyń bosatpaǵany belgili. Bul málimetter Bishkek muraǵatynda saqtaýly. Muny kezinde profesor A. Mahaeva da óziniń eńbeginde jazǵan bolatyn. Másele osylaı bola tursa da, qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezov óziniń keńestik bılik tyıym salǵan «Han Kene» atty dramalyq shyǵarmasynda máseleniń baıybyna tolyq barmaı, Baızaqty eshbir negizsiz, Rústem tóre men Sypataıdyń yqpalynda júrgen qaýqarsyz qarıa retinde kórsetedi jáne Kenesarynyń qasiretine barlyq dýlat taıpasyn orynsyz kinalaıdy. Teginde Muhań óziniń dramalyq shyǵarmasyn jazýda erterekte Júsip Basyrǵanınniń redaksıalaýymen jaryq kórgen Nysanbaı jyraý burmalanǵan úlgisin paıdalansa kerek.
Kenesarynyń senimdi serigi bolǵan Baızaqty Dosqoja, Nysanbaı tárizdi qazaq jyraýlary erekshe qurmettegenine qaramastan, keıingi jáne qazirgi keıbir zertteýshiler de ony nazardan tys qaldyrýda nemese M. Áýezovke uqsap burmalap beıneleýde. Mysaly, belgili tarıhshymyz, marqum Januzaq Qasymbaev óziniń 2002 jyly ıaǵnı táýelsizdik tusynda jaryq kórgen «Poslednıı pohod hana Kenesary ı ego gıbel» atty irgeli monografıasynda Baızaqty dýlat emes, qońyrat taıpasyna dep qate kórsetken. J. Qasymbaev dýlattar Kenesaryny satyp ketkendikten Baızaqty dýlat bolýy múmkin dep oılap, osyndaı ótirikti qosyp jiberse kerek. «Keıinnen Qoqan ámiri tórt zeńbirektiń aýzyna baılap atqan Baızaq elge qurmetti tulǵa. Jambyl oblysynda bir aýdan onyń esimimen atalǵan bolsa, Astanada, Almatyda, Tarazda onyń atynda kósheler bar. Ózi týyp ósken ólkede, zeńbirek oǵy parshalap jibergen deneden qalǵan eki saýsaǵynyń basyna ornatylǵan sáýletti kúmbezi alystan kózge shalynady, aýdan ortalyǵyna eskertkishi qoıylǵan.
Muny aıtyp otyrǵanymyz, qazaqtyń dańqty jáne sońǵy hany Kenesary týraly áńgimelegende onyń ózi nemese serikteri týraly tarıhı shyndyq burmalanbaı, durys kórsetilý kerek. Osyndaıda aıtpasqa bolmaıtyn taǵy bir másele, Kenesaryny qyrǵyzdardyń qalaı óltirilgeni san-saqqa júgirtilýde. Bireýler ony úlken qazandaǵy ystyq sýǵa tirideı pisirgen dese, taǵy bireýler jotasynan jaryp, júregin alǵan, júregin túk basyp ketken eken dep jazady. Handy doldanǵan qyrǵyz áıelderi ıtke talatyp, taspen uryp óltirgen deıtinder de bar. Kenesarynyń ór tulǵasyn tarıhymyzda kópe-kórneý tómendetý úshin ony ar-ujdan turǵysynan masqaralap, arsyzdar qataryna qosqan ǵylymı eńbekter de áli kitaphana sórelerinde tur. Mysaly, redaksıalyq kollegıasyna M.Áýezov, S.Báıishev, S.Muqanov, A. Núsipbekov tárizdi búginde elge qadirli ǵalymdarymyz kirgen jáne ózderi de avtor bolǵan «Qazaq SSR tarıhy» atty irgeli eńbektiń V. Shahmatov jazǵan bóliginde Kenesary týraly bylaı jazylǵan: «...Kenesarynyń ózi beıbit halyqqa meıirimsiz qatańdyq istedi. Onyń buıryǵymen júzdegen adam óltirildi. Ol jurtty qorqytyp, ózine kóńildestikke qazaq qyzdaryn aldyratyn boldy, qyz berýden bas tartqandar bolsa , qazaq starshınalaryn amanatqa alyp, olardy qınap, kisendep ustaıtyn boldy...» (qarańyz: Qazaq KSR tarıhy. I tom. - Qazaq memleket baspasy, Almaty, 1957. -339 b.). Joǵarydaǵy ısi qazaqqa qadirmendi aǵalarymyzdyń kitapty basýǵa jibere de: «Kenesarynyń kóterilisin «reaksıalyq, feodaldyq-monarhıalyq» dep jazdyq qoı, al, endi Kenesarynyń óziniń jeke basyn osynsha tómendetpeı-aq qoıalyq» dep qazaqqa jany ashymas V.Shahmatovqa toqtaý salýǵa jaramaǵandary qynjyltady.
Iá, qyrǵyzdaǵy Kenesary taǵdyryna qatysty taǵy basqa áńgimeler az emes. Buǵan aıtarymyz: eki baýyrlas halyqtyń arasynda syzdaǵan jaraǵa aınalǵan osy máseleni ushyqtyra órbitý qajet pe? Qalaı desek te qazaqtyń sońǵy hany Kenesary búginde halqymyzdyń namysyn qaıraıtyn ultymyzdyń asqaq maqtanyshy. Onyń qaısar tulǵasy áli qazaqtyń ǵana emes, otarshyldyqqa qarsy kúresken túrkitildesterdiń sandaǵan urpaqtaryn erlikke shaqyryp, táýelsizdiktiń zańǵar bıigine umtyldyra beretin bolady.
Kezinde XX ǵasyrdyń 20 jyldarynda Ferǵanada basmashylyq qozǵalysty qyzyldar talqandaǵan soń, shetelge emıgrasıaǵa ketip bara jatqan bashqurt ult-azattyq qozǵalysynyń kórnekti basshysy, keıinnen túrki dúnıesine áıgili ǵalym bolyp, Túrkıada kóz jumǵan Ahmet Zakı Ýálıdıdiń óziniń bashqurt halqyna arnaǵan ósıethatynda «...bashqurtym el bolamyn deseń sen, qazaqtan qol úzbe, óıtkeni qazaqtardyń derbes memleket qurý dástúri bar, Kenesary tárizdi azattyqqa shaqyratyn qaharman handary bar, ol bolashaqta sóz joq táýelsizdik alady. Sonda sen bashqurtym orystyń qushaǵynda qalyp qoıma» dep aqyl aıtqan edi. Mine kóregendik dep osyny aıt, buǵan ne dersiń? Iá, Kenesary tulǵasy qazaq halqynyń sanasynda máńgilik oryn tepti. Muny kezinde orys ǵalymdary da moıyndady. Mysaly, B.Gerasımov óziniń «Poezdka v Barlykskıe mıneralnye ıstochnıkı v 1903 g.” dep atalatyn eńbeginde Kenesary týraly jyrlaǵan qazaq jyrshysy oǵan qarap: «Men sizderge bizdiń sultanymyz (batyrymyz) Kenesary týraly jyrlap beremin. Onyń o dúnıelik bolǵanyna kóp ýaqyt ótse de, qyrǵyz (qazaq-T.O.) halqynyń júreginde ol tiri jáne máńgi ólmeıdi», - dep aıtqanyn aıtady.(qarańyz: Gerasımov B. Poezdka v Barlykskıe mıneralnye ıstochnıkı v 1903 g.//Pýtevye nabroskı.// Zapısı Semıpalatınskogo otdela Zap.Sıb. otd. IRGO, Vyp.II.Semıpalatınsk. 1905. S.18-19.). Iá kezinde Kenesarynyń erligin búkil qazaq dalasy jyrlady. Mundaı shabytpen aıtylǵan týyndylarǵa keńestik zaman ǵana ýaqytsha tosqaýyl sala aldy. Biraq Kenesary týraly shyndyq ótkir qanjar tárizdi qap túbinde jatpaıdy ǵoı.
Talas Omarbekov
ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń janyndaǵy ǵylymı ortalyqtyń dırektory,
profesor.
