Orta Azıa jáne qazaq topyraǵy sonaý kóne zamannan mádenıet pen órkenıet oshaǵy bolǵandyǵy barshamyzǵa málim. Ejelgi saq-ǵun dáýirlerinen qalǵan «Altyn adam» syndy qundy jádigerlerdi aıtpaǵan kúnniń ózinde Kúltegin, Orhon-Enıseı jazýlary bunyń birden-bir dáleli bolyp tabylady. Sonymen qosa, álem mádenıetteri men órkenıetterin baılanystyrǵan Uly jıbek jolynyń qazaq dalasy arqyly ótýi de onyń ári qaraı ilgerlep damýyna zor yqpalyn tıgizdi. Bul tusta VII-VIII ǵasyrlarda osy óńirlerge kelip jetken Islam dininiń rólin tilge tıek etpeý múmkin emes. Islam dini kelisimen túrki halyqtarynyń kóp bóligi ony qabyldap qana qoımaı, óz salt dástúrlerimen ushtastyryp, ulttyq sanalarynyń qazyǵy etti.
Islam dininiń keńinen etek jaıýy Orta Azıa men qazaq dalasynan ǵalym-ǵulamalardyń kóptep shyǵýyna tikeleı áser etti. Islam din retinde, mádenıet retinde bul óńirlerde keń taraýymen qatar ǵylym retinde, ǵylymnyń kilti retinde de kópshilik nazaryn aýdardy. Ǵylymǵa bet burý arqasynda Orta Azıa men qazaq dalasynda ózine tán ǵylymı mektep, ǵylymı orta qalyptasty. Tipti, Islam dini memlekettik din statýsyna da ıe boldy. Al qalyptasqan ǵylymı mektep doktrınalary osy memleketterdiń ata zańy qyzmetin atqardy. Sol hanafı-matýrıdılik doktrınalar Orta Azıada Samanılerden keıin bılik qurǵan Qarahanıdter (389-607/999-1211) memleketiniń dinı ıdeologıalyq platformasyn qurady. Qarahanıtterdiń bıligi Orta Azıadaǵy Maýarannahr men Túrkistan aımaqtaryn qamtydy. Memlekettiń rýhanı-mádenı ortalyǵy Samarqan men Buhara boldy. Qarahanıtter kezeńinde Samarqan, Buharamen qatar Orta Azıa aımaǵynyń Ýzgent, Ahsıkent, Kasan, Marǵınan, Qashqar, Balasaǵun, Taraz jáne Isfıjab syndy ózge óńirlerinde de otyryqshyl qala mádenıeti damydy. Qarahanıdter memleketin túrki qaǵanattarynyń ishindegi ıslam dinin memlekettik resmı din retinde qabyldap, óte saýatty dinı saıasat júrgizgen alǵashqy memleket dep baǵalaýǵa bolady. Qarahanıtter kezeńinde kóptegen ortaǵasyrlyq shyǵys hanafı ǵalymdary arasynan ımam Matýrıdıdiń ilimi erekshe mánge ıe bola bastady.
Endi sol ımam Matýrıdı iliminiń qara shańyraǵy Maýarannahr men Túrkistan jerlerine toqtalsaq:
«Maýarannahr» arab tilinen aýdarǵanda «ózenniń arǵy jaǵy» degen maǵynany bildiredi, ıaǵnı Amýdarıa ózeniniń arǵy jaǵyn meken etken halyqtarǵa aıtylady. «Maýarannahr» dep atalýy jáne keıin de osy atpen tarıhta qalýynyń túpki máni mynada jatsa kerek:
Birinshiden, geografıalyq turǵydan alǵanda Islam halıfatynyń negizgi ortalyqtary sanalatyn Baǵdat, Basra, Damask qalalary tarapynan qaraǵanda Amýdarıa ózeniniń shyǵys jaǵalaýy ózenniń arǵy jaǵy bolyp eseptelýi.
Ekinshiden, etnologıalyq turǵydan alǵanda bul óńirdi meken etken halyqtardyń kópshiligi túrki jáne parsy tektes halyqtar bolýynda.
Úshinshiden, saıası-ákimshilik turǵydan alǵanda ózenniń ber jaǵyndaǵylar Abbası halıfatynyń tolyǵymen qol astynda bolsa, ózenniń ar jaǵyndaǵylardyń jartylaı nemese keıbiriniń tolyqtaı táýelsiz bolýynda.
Tórtinshi sebebi ári eń mańyzdysy ǵylymı turǵydan alǵanda Maýarannahr óńiriniń tutastaı hanafı quqyqtyq mektebimen qosa Mátýrıdı senimdik mektebin ustanýynda. Mátýrıdı senimdik mektebiniń negizgi ereksheligi: Islam dininiń basty qaınar kózderimen qosa óz zertteýlerinde rasıonaldyq ádisti keńinen qoldanýlarynda, bul degenimiz aqyl men naqyldyń ár qaısysyn óz ornymen, óz retimen qoldana otyryp ekeýin bir-birine qaıshy kelmeıtindeı etip ushtastyrý.
Úlken ǵylym men mádenıet ortalyǵy bolǵan Maýarannahr jeriniń birshama bóligi qazirgi Qazaqstan terıtorıasynyń ońtústik aımaǵyna tıesili ekeni málim. Alaıda arab ádebıetterinde Maýaranahr dep tek shekteýli terıtorıany ǵana emes, kerisinshe Amýdarıanyń soltústiginde ornalasqan barsha ıslam memleketterine berilgen ataý, bul tustan qaraǵanda Qazaqstan terıtorıasynyń barlyǵyn jatqyzýǵa bolady. Óıtkeni, Maýaranahrda ǵylym óte úlken qarqynmen damyp otyrǵan bolsa, elimizdiń basqa óńirleri osyndaǵy ǵylymnan sýsyndap, nár alyp otyrǵan.
Maýaranahr jerinen shyqqan ǵalymdar sanynyń kóptigi sonsha, eshkim olardyń sanyn kesip aıta almaıdy. Tek Túrkistan men Farab qalalarynyń ozinen qanshama ál-Farabıler men at-Týrkıstanıler shyqqan.
Arab tilinde jazylǵan kóptegen qoljazbalarda jáne basylyp shyqqan kitaptarda “at-Týrkıstanı” nemese “at-Tarazı” esimderi kóptep kezdesedi. Esimizdi jıyp, irgemizdi kótergeli sol ǵalymdar men olardyń eńbekterin izdep taýyp, zerttep zerdelep, oqyrman nazaryna usyný bizdiń babalar aldyndaǵy asyl boryshymyz bolyp tabylady. Bul zertteýlerdiń basy Qudaıǵa shúkir bastalyp ta úlgerdi. Mysaly, “Hıbatýlla at-Tarazı jáne onyń rýhanı murasy”, degen atpen jaryq kórgen Á.Derbisáli atamyzdyń eńbegin atap ótýge bolady.
Hıbatýlla at-Tarazı Taraz qalasynan shyqqan hanafı-matýrıdı ǵalymy. Ol kisi Hazireti Ábý Hanıfa men onyń shákirtteriniń aqıdasyn ıaǵnı dinı senim-kózqarastaryn jetkizgen “Tahaýı aqıdasy” atty mátindi keńinen túsindirip, jazyp qaldyrǵan áıgili matýrıdı ǵulamasy.
Al, ál-Farabılerge toqtalar bolsaq, ǵalymdarymyzdyń aıtýynsha qazaq topyraǵy 30-dan astam al-Farabılerdi tartý etken eken. Olardyń keıbiri qazirgi tańda zerttelip, eńbekteri qaıta óńdelip qolymyzǵa jetip jatsa, qol jazba kúıinde arhıvterde shań basyp jatqany qanshama. álFarabı sózi “Farab” qalasynan ıaǵnı “Otyrar” qalasynan shyqqan degen maǵynany beretinin eskersek, Otyrar qalasynyń qanshalyqty úlken ǵylym ordasy bolǵanyn ańǵarý qıyn emes. Buǵan qosa Otyrarda alyp kitaphananyń bolǵany da sózimizdiń aıqyn dáleli. Sol ǵulamalardyń biri, ári biregeıi Ábý Nasr Muhammed ıbn Muhammed ıbn Tarhan ál-Farabı.
Ábý Nasr ál-Farabı Islam fılosofıasynyń negizin qalaýshylardyń biri, úlken oıshyl, enseklopedıst ǵalym. Onyń qalam túrtpegen salasy kemde-kem. Ásirese, onyń áleýmettik jáne saıası taqaryptarda jazǵan “Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarasy” syndy traktattary búgingi kúnge deıin óz ózektiligin joǵaltqan emes. Qazirgi tańda Ábý Nasr ál-Farabı murasy óziniń tarıhı otanyna oralyp, Egemen Qazaqstannyń ulttyq brendine aınalyp otyr.
Baıqaǵanymyzdaı Orta Azıa men qazaq dalasynda ǵylym men mádenıet qosa damyp, álemdik órkenıettiń ilgerleýine úlken úlesin qosqan. Islam dinin tolyqqandy túsinip, taǵylymdaryna durys amal etýdiń arqasynda eshqandaı dinı teke-tires oryn almaǵan. Kerisinshe, mátýrıdı senim mektebiniń, hanafı quqyqtyq mektebiniń aıasynda qoı ústinde boz torǵaı jumyrtqalaǵan zaman týdyryp, tynyshtyq pen beıbitshilik saıasynda ǵumyr keshken ata-babalarymyzdyń oılaryna dinı alaýyzdyq, ekstremızm, terorızm, radıkalızm syndy teris pikirler kirip te shyqpaǵan. Óıtkeni olar Islam dininiń aqıqatyn tereń túsinip, salǵyrt, ústirtin oılaýdan barynsha aýlaq-tyn.
Biz de óz kezegimizde elimizdiń irgesin bıik qalap, ósip-órkendeımiz desek, elimizde oryn alyp jatqan túrli qaqtyǵystardyń aldyn alamyz desek mindetti túrde ata-babalarymyz san ǵasyrlar boıy ustanǵan mátýrıdı senimin tolyq zerttep, ony barsha áleýmetke, ásirese jat aǵymnyń yqpalyna kónýge beıim jastar qaýymyna keńinen nasıhattaýǵa tıispiz. Sonda ǵana elimizdi radıkalızm, ekstremızm, terorızm úreılerinen aman alyp qalmaqpyz. Beıbitshilik pen yntymaq ornaǵan jerde ǵylym da, mádenıet te damymaq. Ata-babalarymyz ustanǵan joldy myqtap qarmansaq aramyzdan Ibn Sınalar, ál-Farabıler, at-Týrkıstanılerdiń shyǵýy da esh ǵajap emes.
Sondyqtan, rýhanı jańǵyrýymyzdyń kiltin alystan emes, tól tarıhymyzdyń qoınaýynan izdeýge tıis ekenimizdi jadymyzdan shyǵarmaǵanymyz abzal. Bárin aıtta birin aıt demekshi, mátýrıdı senim mektebi men hanafı quqyqtyq mektebi san ǵasyrlardan beri ata babalarymyz ustanǵan dástúrli Islamnyń negizin quraıtyndyqtan, Islam dininiń qundylyqtary men onyń ádepterin buhara halyqqa tanystyrý - Táýelsiz Qazaqstannyń rýhanı jańǵyrý kepili ekendigin nyq senimmen aıta alamyz.
Esdáýlet Ergeldi
Ál-Ázhar ýnıversıtetiniń túlegi, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, ál-Farabı ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkeri
