Ol kezde Almatydaǵy jurttyń bári teatrdan qalmaıtyn... Oqýshylar men stýdentterdi bylaı qoıǵanda zıaly qaýym teatrdan shyqpaıtyn... Bul aty álemge áıgili KSRO Halyq artısi, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Ázirbaıjan Mámbetovtiń dúrildep turǵan kezi. Dál osy ýaqytta jas rejıser Qadyr Jetpisbaev M.Áýezov atyndaǵy teatrda jas dramatýrg Oralhan Bókeevtiń «Qulynym meniń» spektaklin sahnaǵa shyǵardy. Basty rólde Quman... Quman Tastanbekov... Ózimizge belgili áıgili «Qyz-Jibek» fılmindegi Tólegen... Ol kezeńderde teatrǵa kirýdiń ózi qyp-qyzyl azap... Biraq teatr fakúltetiniń stýdentterine bıletsiz kirýge ruqsat... Alaıda premeralarda oryn bolmasa, jibermeıdi... Deı turǵanmen esik aldyndaǵy apaılar júzimiz tanys bop qalǵandyqtan kóbinde jiberip turatyn. Óıtkeni biz teatr fakúltetiniń stýdentterimiz...
Quman – Oralhan – Qadyr... Úsh taǵan. Úsheýi de jap-jas.... Úsheýi de qatarlas... Úsheýi de symbatty... Úsheýi de talant... Úsheýi de qazaq rýhanıatyna, qazaq mádenıetine endi kirgen jas tulparlar. Bul keremet qoıylǵan spektákl edi. Ásirese, basty Jan rólindegi Quman Tastanbekov. Uzyn boıly, qıaqtaı qara murt ózine jarasa qalǵan, bota kóz, aqquba sulý jigit! Qolynda gıtarasy bar qolań shashty uzyn boıly kerbez jigit sahnaǵa shyǵa kelgende zaldaǵy qyz-kelinshek turmaq, er-azamattardyń ózi sahnadan kóz almaıtyn... Qyzyǵa da, qyzǵana da qaraıtyn... Ózine jarasqan qońyr daýsy, onyń sahnadaǵy júrisi, turysy fransýzdyń Alen Delonyn amalsyz eske túsiredi... Bolmasa ıtalıandyq Marchello Mastroıannı qazaq bop ketkendeı... Asharshylyq pen repressıadansoń atylyp-asylyp, toz-toz bolǵan qazaq halqynyń zıaly qaýymy, ásirese Sáken Seıfýllın, Shahan Mýsınderdeı sulý da symbatty, aqylyna kórki saı azamattardan soń... Qazaqta sulý jigitter azaıǵan shaqta ómirge Qumandar kelgen. El baryn, halyq baryn, qazaqta da symbatty jigitterdiń ónerge kelgeni ózge jurtty amalsyz moıyndatqan... Quman sulý edi... Quman tekti edi... Ol Taldyqorǵan oblysy Sarqan aýdanyndaǵy Pokatılovka (qazirgi Ekiaǵash) aýylynda týǵan... Gıtara, garmonda erkin oınaıdy...
Eki asha aýyly Jońǵar Alataýynyń bir silemi – Marqa taýynyń eteginde. Bir jaǵy úlken Basqannyń, bir jaǵy kishi Basqannyń, arǵy sheti Amanbulaq ózeniniń mańynda ornalasqan. Jazǵy kúngi tabıǵaty – kózdiń jaýyn alatyn, qarasa kóz toımaıtyn kishkentaı ǵana aýyl... Keıde adamdardyń kórki týǵan jerge tartyp turatyn sıaqty... Qumannyń týǵan jeri de ózi de osyndaı ádemi jerlerdiń biri-tin...
Qazaq kınosynyń injý-marjanyna aınalǵan Sultan Qojyqovtyń «Qyz-Jibek» fılmi áli kúnge kógildir ekrannan túsken joq. «Qyz-Jibek» - bir emes, birneshe býyndy tárbıelegen kıno. Ondaǵy Qyz-Jibek pen Tólegenniń mahabbaty ekranda epostan da ádemi beınelengen. Bul fılm ulylardyń bas qosqan shyǵarmasy edi. «Qyz Jibek» qazaq halqynyń eposy bolsa – ony óńdegen uly Ǵabıt Músirepov. Rejıseri – Sultan Qojyqov, kompozıtory – uly Nurǵısa jáne Merýert pen Quman, Asanáli. Tólegen-Quman qyzdar túgil, boıshań da boısyz bozbala, talaby taýdaı jigitterge úlgi boldy... Qumanǵa eliktep murt qoıý, jymıyp kúlý, meıirlenip jalt qaraý – qazaq jigitteriniń elikteıtin - sulýlyqtyń etalony boldy. Fılmniń basynda Syrlybaıdyń aýylyna kelgende Tólegen óziniń kisi ekenin, azamat ekenin kórsetedi. Qyz izdegen myrza jigit «El shaýyp» kelý úshin emes, «eldestirmek – elshiden» dep kelgen sáti. Jaıyqtyń kósilgen jaǵasy. Anadaıdan aıdyny alystan kózge urǵan, jaıylyp aqqan, jaınańdap aqqan – Jaıyq ózeni... Syrlybaıdyń qasynda nókerleri. Bula kúshi boıyna syımaı, qaınaǵan samaýyrdaı eki ıyǵy selkildep, sabasyna túse almaı turǵan Bekejan. Turysy da, júrisi de, ózi de, sózi de tym iri. Asqaqtaı sóıleıdi. Adýyndap sóıleıdi. Osy kezde Tólegen sóz bastaǵan.
- «Aldıar, Aqjaıyqtyń qyrǵynyn kórgenim joq. Shaqyrǵan bolsań, estigem joq. Óz betimmen jolaýshy kelip edim. Biraq estigen bolsam, keler me edim, kelmes pe edim... Kelsem, «keń dalaǵa sen de sıasyń, sen de sıasyń, sender de sıasyńdar» - dep aıtpasam, kelmeı qalar edim. Jaǵalbaılynyń aıyby qandy qyrǵynǵa kele almaı qalǵandyǵy bolsa, oǵan da bir sebep bar shyǵar. Biraq másele onda emes. Másele mynada. Bolmashyǵa ózdi-ózimiz qyrylysyp jatqanda, jurt kóz bizdi baqpaı ma eken? Qansyraǵan elimizge qyzyqpaı ma eken? Qysyq kózdi, qıǵash qabaq kórshiń otyr búıirińde. Tistese-tistese baqsynyń qumalaǵyndaı shashylyp ketken elimiz bar. Kúnniń shyǵysynan batysyna deıin sozylǵan ulan-baıtaq jerimiz bar. Syımaı júrsek eken-aý... Syıysa almaı júrmiz ǵoı... Meniń sizge eń aldymen aıtpaǵym osy edi».
Kózinen ot shashqan, eldiń birligi úshin tistene de tik qarap, ashýmen emes, aıbarlanyp aıtqan. Aıqaımen emes, aıbattanyp aıtqan. Árbir sózi – mirdiń oǵyndaı, qara sóz emes, óleń joldary ispetti. Sary maıdan – qyl sýyrǵan sıaqty. Jas jigittiń jastyǵyna emes, aqylyna saı kórkine emes – kóregendigine, ezdikti emes, eldikti aıtqan... júregindegi jalynyn aıtqan... Júrisin qoıshy - attaǵan adymyna aıyzyń qanady. Sóılep tur... «Bolmashyǵa ózdi-ózimiz...». Mine osy kezde Tólegen kidirgen... Tosylyp qalǵan... Toqtap qalǵan... Toqtaǵany – tosyn jáıt edi. Jas jigittiń sulýǵa súringen sáti-tin... Tólegen-Quman osy sátte ekrandaǵy Jibekke ǵana emes, jalyndaǵan júrekterge shoq salǵan... Esalańdaý áperbaqan, jyltyraǵan qyz kórse – jalp etip qulaı salatyn kóp etikti emes... Eldiktiń de, Erliktiń de baǵasyn biletin, narqyn túsinetin qazaq degen qaımana halyqtyń qamyn jeıtin – azamat tulǵanyń sózi. Ardanyń aqyly...
Quman Tólegendi osylaı somdady. Alǵash ret «Qazaqfılmde» «Qyz-Jibektiń» túsirilimin kórkemdik keńeste talqylaǵanda kóbisi Qumanǵa senimsizdik tanytty... Senbedi... «Sengen qoıym – sen bolsań, aýyzyńdy ...» degenderde az bolǵan joq... Alaıda rejıser Sultan Qojyqov aıtqanynan qaıtqan joq... Bul sóz Qumanǵa da jetti. Jas akter únsiz qulazydy, qınaldy, qynjyldy, kúrsindi, kúńirendi... Sosyn ózin-ózi qamshylaǵan... qaıraǵan... Senarıdi qaıta-qaıta qarap uzaq túndi uıqysyz atyrǵan. Sosyn boıyndaǵy baryn saldy. Boıyndaǵy bar darynyn saldy. Sultan aǵasy Qumanǵa kún ótken saıyn qýanymen boldy.
Eger «Qyz-Jibek» - lırıkalyq epos bolsa, fılm – sol deńgeıden shyqqan kıno týyndysy. Tólegen – kisi óltirip, qan maıdanda qol bastaǵan batyr emes. Tólegen – eń aldymen sulýlyqqa ǵashyq bolǵan, injýdeı qyzǵa ińkár bolǵan, taý bulaǵyndaı tazalyq pen móldir mahabbatqa shóldegen, shóldegen de sýsyny qanbaı, myna opasyz ómirge syımaı ketken, sulýyn qımaı ketken keıipker...
Bul Jozef Bedeniń «Trıstan men Izoldadaǵy» - Trıstan, shyǵys ádebıetindegi «Láıli-Májnúndegi» - Májnún... mahabbatynyń kúıigine shydamaı esi aýysqan, esalań kúı keshken sol keıipkerdeı... Lırıkalyq personaj... Quman - Tólegenniń álgilerden aıyrmasy – El bolashaǵyn oılaǵan, «qysyq kóz, qıǵash qabaq kórshiniń búıirde otyrǵanyn» este ustaıtyn eliniń ulany... Quman qazaqtyń esinde osymen qaldy... Ol osymen qadirli, qasterli...
Ótken aıda ǵana ol Merýert ekeýi Astanadaǵy toıǵa keldi. Qyz-Jibek pen Tólegendeı ekeýi jas jubaılarǵa jaqsylyq, mahabbat, tazalyq, tektilik tiledi. Sol toıda ózine ǵana jarasqan ádemi kúlkisimen arqa-jarqa bolyp, el-jurtpen qushaqtasa amandasyp, meni de qaıta-qaıta súıgen. Ol azdaı men ketip bara jatqanda, «Talǵatjan, kelshi ekeýimiz birge sýretke túseıik» degen...
Bilmedim... bile almadym... Bul sonda anyq qoshtasýy ma edi... Túsinbedim...
Quman ustazy Hadısha Bókeevadan oqydy. Dáris aldy. Sultan Qojyqov aǵasynan úırendi. Bolat Shámshıevteı baıkesiniń aqylynan «baıyp» júrýshi edi. Qazaq kórermeni kóp bile bermeıtin «Mahabbat jańǵyryǵynda» ol basty rólde – Nurbekke túsken. Áıgili Táttibıbi Tursynbaevamen partner boldy. Jáne osy fılmdegi trúktardy ózi jasaǵan...Onda talantty sazger, ómirden erte ketken Asanqalı Kerimbaevtiń áni bar.
Bar álemnen tyǵylsam da yqtanyp,
Botadaıyn kózderińe suqtanyp.
Baqytymdaı mınýt saıyn seni izdeıim,
Baqqan iziń basqalardan qyzǵanyp.
Iá, Quman osylaı bolatyn... Qyz-Jibegin qulaı súıgen Tólegendeı Quman da Merýertti óte súıdi, óbe súıdi, óle súıdi... Basqan izin basqalardan qyzǵana súıdi. Biraq... Quman tekti edi... Qyzyqqanyn da, qyzǵanǵanyn da eshkimge kórsetpeıtin.
Qumannyń oınaǵan uzyn-sonar akterlik bıografıasyndaǵy taǵy bir rol – ol Abdolla Qarsaqbaevtyń «Meniń aǵam» fılmindegi – Ǵanı obrazy. Ǵanı Muratbaev - áli kúnge óziniń baǵasyn tolyqqandy ala almaǵan tulǵa. Bar bolǵany 23-aq jastaǵy jalyndy jigit óziniń azǵantaı ómirin týǵan eline, týysqan Respýblıkalardaǵy aǵaıynǵa arnaǵan... Abdolla Qarsaqbaev Leonard Tolstoıdyń osy attas senarıi boıynsha túsirgen fılm - kezinde kórermenniń ystyq yqylasyna bólengen kıno. Munda qajyrly da qaıratty, óz ıdeıasy úshin, óz halqynyń jarqyn bolashaǵy úshin janyn pıda qylǵan perzent. Árıne, búginde ol «qyzyl fılmderge» biz qyjyraıa qaraımyz. Alaıda ol bizdiń ótken jolymyz, talaıy taǵdyrymyz. Tarıhtyń «shımaı-chernovıgi» bolmaıdy. «Baǵymyz ba, sorymyz ba» demekshi, ol bizdiń keshegi ótkenimiz – batpaq ta bolsa, satpaq bolsa da, ótken soqpaǵymyz...
Quman – Ǵanı bul róldi de shıyrta oınady. Ashtyqqa ushyraǵan eline jylý jınaǵandaı, basqy sahnada el-jurttan, ásirese baı-shonjardyń aldynda sóılegen kórinisi qandaı áserli, qandaı nanymdy. Quman – Ǵanı buıra shashty, kózinde ot, kókireginde bula kúsh... keýdesi toly – kúıinish pen kúızelis. «Jylqyda da jylqy bar – qazanaty bir bólek, Jigitte de jigit bar – Azamaty bir bólek». Dál solaı. Quman bul rolge Tólegende ketken esesin qaıyrǵandaı oınady. Onyń ústine bul joly kıno alańynda jınaǵan tájirıbesiniń paıdasy tıdi. Bul obraz Qumannyń naǵyz Quman tazyǵa deıin túrlengen juldyzdy sátteri edi.
Bir qatar jurttyń jartysy,
Qara ter bolyp júr bosqa.
Bir basqa adam artısi,
Al artıs adam bir basqa.
Bul Qadyr aǵamnyń, uly Qadyr Myrzalıev kókemniń óleńi.
Osy Qumanǵa, Quman Tastanbekovteı artıserge arnalǵan shaıyry. Quman ónerde de, ómirde de tekti jigit bolatyn... Men onyń eshqashan bireýge renjip, bireýmen bet-jyrtysqanyn kórgen de, estigem de joq. Ol tipti jan-jary Merýertti teatrdaǵy dırektor «dosy» jumystan shyǵaryp jibergende de únsiz qaldy. Bul osy ezdiginen emes, erliginen. Usaqtamaıtyn, maıdalanyp kórmegen marqasqa azamatyǵynan... Qaıran, dos, aǵa-dos... Men oǵan erkelep «jezde» deýshi edim... Merýert te Jaıyqtan, Oraldan ǵoı... Sondyqtan da oǵan keıde «sen» dep, keıde «siz» dep júrippiń ǵoı... Qadirli aǵam... Sen de meni qatty qadirleıtinsiń... Osydan 2-3 jyl buryn ordenge usynylǵanyńda maǵan nazdanyp ta, qysylyp ta, «endi, Talǵatjan, ózińe amanat» dep ediń... Keıin ol orden deıtin marapatty alǵanda balasha qýanǵany áli esimde... Bul jerde Mádenıet mınıstri Arystanbek Muhamedıulynyń eńbegi erekshe...
Jany jaısań jaqsy dos – Quman keıde bala sekildi bolatyn. Osydan biraz jyl buryn Almatydaǵy «Sovmınniń» aýrýhanasyna tústim. Keıde muny «profılaktıka» deıdi. İİİ qabattaǵy İİİ terapıa bólimi... Ornalasqanym sol edi, palataǵa Murat kirdi. Áıgili «Dos-Muqasannyń» jetekshisi Murat Qusaıynov. Amandyq-saýlyqtan soń osynda İV qabattaǵy travmatologıada Quman jatyr dedi. Keshke Qumanǵa kóterildik. Bir oryndyq palatada jalǵyz eken. Bólmede kóp shar. Kádimgi balalardyń úrlep oınaıtyn shary. Quman aǵamnyń aıaǵy taıyp qulap, qabyrǵasy synǵan eken. Qabyrǵa qol emes, gıps salmaıdy. Ózimen-ózi jazylady depti. Biraq shar úrlese, qabyrǵa durys bitetin kórinedi. Qysqasy amandyq-saýlyqtan soń, Murat qaljyńdap anekdot aıta bastady. Jáne Qumannyń úrlep turǵan sharyn ustaı bergende qolyndaǵy saqına tıdi me, áıteýir shar «tars» etip jarylǵan. Al kep kúlgenimiz... Kúlip jatyrmyz... Quman ishin basyp, «kúlmeńder» degendeı qolymen ısharat etedi. Biz odan saıyn kúle beremiz. Saıtan kúlki. Sóıtse, kúlýdiń ózi qabyrǵasy synǵan adamǵa – aýyrsyný eken aýyr eken... Quman kózinen jas aqqansha... ishin basyp, eki búktele kúlgen... Ásirese, kúlgendegi eki betiniń shuńqyry kóz aldymda qalyp qoıǵan... Endi máńgilikke qalǵan shuńqyr...
Quman teatrda da, kınoda da birdeı eńbek etti. Qazaqtyń uly-uly daryndy artıserimen partner boldy. Ol O. Bókeevtiń «Qulynym menińdegi» Jan, «Vetnam juldyzyndaǵy» Ushqysh, Á. Nurpeıisovtiń «Qan men terinde» Táńirbergen, Ǵ. Músirepovtiń «Aqan seri-Aqtoqtysynda» Aqan, S. Muqanovtyń «Shoqan Ýálıhanovynda» Shoqan, T. Ahtanovtyń «Antynda» Saýran, M. Áýezovtiń «Aıman-SHolpanynda» Álibek, T. Ahtanovtyń «Joǵalǵan dosynda» Estemesov, Sh. Aıtmatovtyń «Ana-Jer-anasynda» Qasym, «Aq kemesinde» Qulbek, E. Dombaevtyń «Bizdiń klastyń qyzdarynda» Tólegen, B. Muqaıdyń «Ómirzaıasynda» Sezar, F. Erveniń «Túlki bıkeshinde» Florıdor, N. Hıkmettiń «Farhad-SHyrynynda» Farhad, Juldyzshy, Evrıpıdtiń «Medeıasynda» Iason, Shahımardenniń «Tomırısinde» Balqash, S. Toraıǵyrovtyń «Qamar sulýynda» Omar, S. Muqanovtyń «Móldir mahabbatynda» Jaqypbek, T. Nurmaǵanbetovtiń «Eski úımen qoshtasýynda» Jalǵasbek, B. Jákıevtiń «Júreıik júrek aýyrtpaıynda» Qarıa, M. Zadornovtyń «Kúıeýińizdi satyńyzshy» komedıasynda Andreı, G. Gaýptmannyń «Ymyrttaǵy mahabbatynda» Shteınıs, Shekspırdiń «Romeo men Djýlettasynda» Montekkı, D. Kobýrnnyń «Jynoınaǵynda» Veller Martın A. Chehovtyń «Apaly-sińlili úsheý» dramasynda – Kýlygın rólderin kemeline keltire keskindedi. «Qyz Jibek» fılmindegi Tólegen rólimen qatar, «Bizdiń Ǵanı»» (1971), «Qys – sýarmaly kezeń emes» (1972), «Munda aqqýlar ushyp keledi» (1973), «Aqqýlar jańǵyryǵy» (1974), «Qosymsha saýaldar» (1978), «Aǵamnyń qalyńdyǵy» (1979), «Provınsıaldy roman» (1981), «Qarasha qazdar qaıtqanda» (1981), «Órnek» (1982), «Alań jıeginde» (1982), «Kimsiń sen, salt atty?» (1987),«Adam-jel» (2003), «Mahambet» (2008) fılmderinde kórindi.
Quman dosshyl bolatyn... Ol úlkenmen de, kishimen de tez til tabysa ketetin. Sol dostarynyń biri – Oralhan Bókeev bolatyn. «Qulynym meniń» spektaklinde Jannyń mynadaı sózderi bar.
- Eı, nóserden soń paıda bolar shuǵyla, sen úmit saǵymyndaısyń, jaqyndaǵan saıyn alystaı beresiń. Sen ileýde týǵan asyl jandar sekildisiń. Jarq etip týasyń, dúnıeni qyzyl araıǵa bólep turasyń. Sosyn, sosyn joǵalasyń. Boıynan sen sekildi nur bólip shyǵaratyn jaqsy adamdar mańdaıymyzǵa nege syımaıdy eken osy... Dankonyń júreginen jaralǵany sıaqty, bizdegi jaqsy qasıet te siz sekildi asyl adamdardan qýat alady. Men sizdiń kúmis júgenińizdi áste de mýzeıge tapsyrmaımyn, óıtkeni artyńyzda at ustaıtyn urpaǵyńyz bar. Óıtkeni, artyńyzda qulyndaryńyz qaldy kisinep! Iá, solaı...
Úlkenge de, kishige de, alysqada, jaqynǵa da súıikti bola bilgen Quman... Seniń de bul ómirde kórgen teperishiń az emes... Ásirese, mezgilsiz ketken jalǵyz uldyń qaıǵysy seniń onsyz da álsiz júregińdi syzdatqany ras...
Sen búginde qazaq óneriniń qas tulparyna, aryny myqty arǵymaǵyna aınalǵan shaqta Ulylar ketken máńgilik mekenge attanǵan ekensiń... Sen qazaqtyń Qumany... Sen Qazaqtyń Tólegeni bop máńgi este qalasyń. Oınaǵan rólderiń jeterlik. Alaıda qaımana halqyń úshin, qazaǵyń úshin sen... sol jap-jas, ádemi de symbatty, ómirge ǵashyq kózben qaraǵan Tólegen bop El esinde saqtalasyń... Óıtkeni sen ol kezde óner álemin jańa attaǵan qulyn keziń bolatyn...
Ómir bar jerde – ólý bar... Kóktemde qulyndar kóp týady. Ala-qula, ár túrli... Biraq qasqa qulyn sırek... Óte sırek... Óıtkeni, qasqa qulyn basqa qulyn emes... Sen de sondaı ózge jan bolatynsyń!
El-jurtyń seni saǵynǵanda, baıaǵy dosyń Oralhan aıtpaqshy, «Qaıdasyń, qasqa qulynym?» der... Qaıdasyń, qasqa qulynym?
Q.Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademıalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń kórkemdik jetekshisi, Qazaqstan Respýblıkasynyń Halyq artısi, profesor Talǵat Temenov
