Búginde Grýzıanyń burynǵy prezdenti Mıhaıl Saakashvılıdi bilmeıtin adam kemde-kem shyǵar: onyń árbir qadamy týraly aqparat álemniń eń bedeldi baspasózi arqyly tarap jatady, ózi de tynysh otyrmaıdy, batyl, oǵash ta oqystaý kórinetin qımyl-áreketterimen eldi anda-sanda bir shýlatyp qoıady.
Sondyqtan da elge syımaı, basqa eldi dúrliktirip júrgen onyń qazirgi zamanǵy saıasattaǵy orny bólek. Shalǵaıda júrgen qaıratker fenomeniniń sebepteri men saldaryn jáne de ondaı faktordyń bizdiń eldegi ahýalǵa qanshalyqty áseri bolady – sol týraly aıtyp kóreıin.
Saıasatker retinde Mıhaıldyń joly kedir-budyr ári buralań.
Aldymen prezıdent Edýard Shevardnadzeni qoldaǵan saıası kúsh qatarynda parlamentke kirdi. Keıin oǵan qarsy shyǵyp, opozısıa qataryna kóship, 2003 jyly qoldaryna raýshan gúl ustap, parlamenttiń ǵımaratyn basyp alǵan kúshtermen birge, basqa uıymdar men tulǵalarmen koalısıa quryp, bılikke keldi (keıin ol áriptesterimen de sózge kelip, at quıryǵyn kesisti).
Onyń óz Otanyndaǵy prezıdenttigi týraly da pikir ekiudaı.
Ony qulaı súıgen jáne sózi men ózine shań jýytpaı, pir tutatyn fanattary sol tusta asa tıimdi ekonomıkalyq reformalar júrgizilip, jemqorlyqqa qarsy aıaýsyz kúres júrgizilgenin aıtyp, ony maqtan etedi. Ekinshiler múldem basqa pikirde. Olardyń oıynsha, bir klan bılikten ketip, ornyna basqa, dál sondaı jemqor ári qarsylastaryn jermen-jeksen etýge daıyn klan keldi de, eshteńe ózgergen joq.
Menińshe, aqıqat osy eki, bir-birine kereǵar baǵanyń qaq ortasynda jatyr.
Shynymen de, Saakashvılı bılikke kelgeli sovet dáýirinen uıymdasqan qylmystyq toptar men «zańdastyrylǵan urylar» ınstıtýtynyń bir plasdarmyna aınalǵan Grýzıada qylmys deńgeıi men jemqorlyq birshama azaıǵany ras. Polısıa jáne basqa da quqyq qorǵaý organdaryna qatysty radıkaldy reforma júrgizildi, ol kúrestiń nátıjesi de boldy. Ekonomıkada da birshama oń ózgerister oryn aldy. Ol zańdy da, óıtkeni bıznestiń eń basty jaýy men kedergisi naq sol jemqorlyq emes pe?!
Biraq Mıhaıldyń prezıdenttik eki merzimi ishinde jyldar boıyna qordalanyp qalǵan problemalardyń bári óz sheshimin tapty deý artyqtaý: ol basqarǵan júıeniń de óz kemshilikteri boldy.
Osy qatelikterdi onyń saıası qarsylastary tilge tıek etip, aqyr sońynda prezıdent Saakashvılıdiń óz elinen bezýine týra keldi.
Mine, endi basqa eldiń azamaty Ýkraına sıaqty táýelsiz ári tuǵyrly memlekettiń ishki saıasatynyń basty tulǵasyna aınalyp ketti. Árıne, Saakashvıldiń óz elinde qol jetkizgen jetistikterin, Grýzıa qoǵamyn bir qadam bolsa da, batystyq demokratıa standarttaryna jaqyndastyra túsken batyldyǵyn quptaımyn. Biraq ony ıdeal sanaıtyn adamdar tútip jep qoısa da, onyń óz Otanynda emes, basqa elde «sultan bolǵysy» kelip, sol eldiń ishki isterine sonshalyqty belsendi túrde, sonyń ishinde bılikke talasýy sıaqty oǵashtaý qadamdaryn qabyldaı almaımyn. Máselen, Qazaqstanǵa kelip, basqa bir eldiń sýperdemokraty ózgeris ákelemin dep jatsa, biz, táýelsiz el azamattary, ne isteýimiz kerek?! Odan da óz aramyzdaǵy halyq pen qoǵamnyń sózin sóılep, naqty áreket jasap júrgen qandastarymyzdy qoldap, óz elimizdi ózgertýdi ózimiz qolymyzǵa almaımyz ba?
Sonymen birge óz ishimizde de «qazaqqa óz Saakashvılıi (nemese Navalnyıy) kerek» dep aıtatyn azamattardyń ýájinde jón bar. Jyldar boıyna qordalanyp, óz sheshimin tappaı jatqan problemalardan zárezap bolǵan jurt sondaı bir kózsiz batyrdy ańsaıdy. Bir sózben aıtqanda, qoǵam men bılikti dúr silkindire alatyn sondaı bir kúshke («jaıaýdyń shańy shyqpas, jalǵyzdyń úni shyqpas», bul grýzıalyq jáne reseılik qos saıasatkerdiń de artynda myqty qoǵamdyq uıymdar tur) nemese jeke tulǵaǵa zaman da, jurtshylyq ta zárý. Sondaı suraý bar!
Áıtpese bizdi shetel asyp ketken qazaqtar jarylqaı ma?
Máselen, 90-jyldardyń sońynda saıası emıgrasıaǵa ketken eks-premer Ákejan Qajygeldın bar. Kezinde RNPK atty myqty partıa qurdy, talaı táýelsiz aqparat quralyn ashyp, Qazaqstanda demokratıalyq qundylyqtar enýine orasan zor úles qosty. Qazirdiń ózinde ol shetel asyp ketken qazaqstandyq qarjyny elge qaıtarý jolynda ter tógip, eńbektenip júr. Kezinde sottalsa da, onyń aıypty ekenine kóp adam sene qoıǵan joq. Osyndaı tájirıbeli ári bilimdi azamat elge kelip, ekonomıka men qoǵamnyń damýyna óz úlesin qossa, quba-qup bolar edi. Óıtkeni oǵan qarsy taǵylǵan qylmystyq aıyptar tipti negizsiz, bar quny bestıyn ekenin ýaqyt kórsetip otyr.
Nemese sońǵy kezde shetelde júrip, ekinshi DVK (QDT) qurǵan eks-bankır Muhtar Áblázovty alaıyq. Árıne, qazirde oǵan qarsy ýáj aıtsań boldy, bazbireýler «Aqordanyń soıylyn soǵyp jatyr» dep kinálaı bastaıdy. Biraq «dos jylatyp aıtady» ári «alajaǵym ketse de, aıtajaǵym ketpesin». Onyń ústine burynǵy áriptesterin qaralap, kúıelep, osy áńgimeni bastaǵan Muhtardyń ózi!
Shynyn aıtý kerek, ol 2001 jyly basqa áriptesterimen birge alǵashqy DVK qurǵanda biz, eski opozısıa, olardy ashyq qoldadyq. Óıtkeni demokratıalyq kúshter qataryna jańa, qaýqarly da qarjyly top, jas lep keldi. Munyń ózi tamasha bastama bolatyn. sodan keıin Áblázov basqalarmen birge qýdalaýǵa ushyrady. Onyń alǵashqy sotyna baryp, AQSH-tan advokat ákelip, bir adamdaı qorǵashtadyq.
Túrmeden shyqqannan keıin ol BTA bankti basqaryp, bızneske ketti. Keıin elden ketip, taǵy da ashyq opozısıa alańyna oraldy.
Ol jaǵyn da qoldadyq, óıtkeni opozısıa qatarynda júrgen kez kelgen adam qurmetke laıyq.
Biraq fransýz túrmesinen shyqqan soń Áblázov eki óreskel qatelik jasady.
Birinshiden, ol Parıjde otyryp, el ishinde opozısıalyq ómirdiń sýyǵyna tońyp, ystyǵyna kúıip kele jatqan, rejımniń bar óktemdigi men teperishine shydap, basqa elge qashyp ketpegen biraz adamdy talaǵy tars aıyrylyp, qaralaı bastady. Menińshe, birikkisi keletin saıasatker olaı jasamaıdy. Al birikpeı, biz eshnárse de isteı almaımyz. Quddy bir óz taǵdyryn sheshetin batys sottaryna «Qazaqstandaǵy jalǵyz oppozısıoner – men ǵanamyn!» dep sıgnal berip jatqan sıaqty. Meniń oıym basqasha: eger de ortaq – demokratıa men ádilettik jolynda kúres – maqsat bolsa, onda óz áriptesterine kúıe jaqpaı, kerisinshe, jaqsylyǵyn asyryp, bir-birimizge jaqyndaı túsýimiz kerek. Áblázovtan ondaı oń nıet kórgen joqpyn. Óziniń osy kózqarasy arqyly ol 20 jyldan astam bılikke qarsy shyǵyp, basyn nartáýekelge tigip, halyqtyń sózin sóılep júrgen barsha qaýymnyń eńbegin joqqa shyǵaryp jatyr dep oılaımyn. Keıde uıyp turǵan otaǵa jik salý, ózinen basqa eshkimdi moıyndamaý keıbir kósemderdiń «sútpen enip, súıekke sińgen ádeti me» dep qalasyń. Ondaıdyń talaıyn kórgenbiz erterekte.
Ekinshiden, ózine qatysty ótken sot prosesinde ózine taǵylǵan barlyq aıypqa ár baby boıynsha jaýap berýi kerek degen usynysyma ol jaýap qatpady. Árıne, onyń sotynyń saıası astary bolǵany da ras, biraq shynymen de BTA banktiń mıllıardtaǵan qarjysyn ózimen birge shetelge alyp ketpese, ózin aıyptaǵan prokýrorlardyń árbir sózin joqqa shyǵaryp, naqty faktiler keltirip, óz abyroıyn arashalap alýy qajet edi. Olaı etpeýiniń ózi biraz oıǵa jeteleıdi.
Ol bılikke qatysty qatty sózder aıtyp júr. Ol da durys. Óıtkeni ol bılik basyndaǵylarmen, olıgarhtarmen tonnyń ishki baýyndaı aralasty, olardyń qyr-syryn bir adamdaı biledi. Biraq onyń barlyq urany men usynystarynyń artynda saıası pozısıadan góri jeke basynyń kekshildigi turǵan sıaqty. Ne bolsa da esesin qaıtaryp alǵysy keletin sekildi. Al ondaı sýbektıvızm jaqsylyqqa aparmaıdy. Máselen, bılik qataryndaǵy keıbireýlerdi áshkereleıtin jarıalanymdarynda da bireýlerdi qaralaıdy, al basqa bireýlerge tıispeıdi. Ol da qyzyq...
Osy oraıda, osy adamdardyń saıası áriptesteri týraly aıtýǵa týra keledi.
Máselen, bizdiń áńgimege arqaý bolyp otyrǵan Saakashvılı alǵashynda qazirgi prezıdent Poroshenkomen saıası aláns qurdy. Tipti Odessa oblysynyń gýbernatory boldy. Onysy uzaqqa sozylmady, búginde ekeýi bir-biriniń ákesin óltirgendeı qas jaý, ymyraǵa kelmes dushpan, taq úshin kúrestegi baqtalas. Mine, «saýda men saıasatta dostyq joq» degen máteldiń tamasha ılústrasıasy.
Áblázov «ekinshi DVK» qurǵanda da, el ishinde júrgen burynǵy DVK-lyq áriptesteri ony qoldaı qoımady. Oǵan ne sebep bolǵanyn ózderi biler.
Shetel faktorynyń taǵy bir qyzyq kórinisi bar. Qıt etse boldy, «AQSH Gosdepine» kiná artatyndar da tabylyp jatady. Umytpasańyzdar, ótken jylǵy jer tolqýy kezinde reseılik telearnanyń bizdegi bir fılıaly «jer mıtıńilerine ár adamǵa 100-150 dollardan taratyldy» degen aqparat taratty. Qyzyq, osylar shynymen de qazaq degen halyq óz jeri úshin tek aqshaǵa bola alańǵa shyǵady dep oılaı ma eken?!
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini mynaý.
Qazir jylǵa qorytyndy jasar maqalalar jarıalanyp jatyr.
Menińshe, Qazaqstandaǵy saıası jyldyń ataýly eki oqıǵasy bar, onyń ekeýi de zańǵa qatysty.
Biri – endigi jerde Qazaqstan azamaty ózin-ózi prezıdenttikke usyna almaıdy (bul bap Konstıtýsıaǵa qaıshy keletinine qaramastan, parlament ony qabyldap tastady). Iaǵnı budan keıin memlekettik basqarý salasynda keminde 5 jyl eńbek ótiline ıe sondaı úmitkerdi tek saıası partıa men respýblıkalyq mártebesi bar qoǵamdyq uıymdar ǵana usyna alady. Al uıymdar men partıalardyń qandaı jaǵdaıda ekenin eskersek, erteńgi prezıdent saılaýyna kim túsip, kim jeńetinin ishimiz sezip otyr ǵoı. Munyń ózi bolashaq muragerdiń saıası, quqyqtyq jáne moraldyq jaǵynan legıtımdi bolýyna óz kesirin tıgizedi.
Ekinshisi – endigi jerde kez kelgen aqparat quraly korrýpsıoner týraly jeke aqparat jarıalaý úshin sol jemqordyń jazbasha ruqsatyn alýy tıis. Bul degenińiz – osydan keıin eshbir aqparat quraly eshbir korrýpsıoner týraly bir aýyz sóz aıta almaıdy degen sóz.
Bul eki ózgeris – bıliktiń alda kútip turǵan tranzıttik kezeńge ózindik daıyndyǵynyń apogeıi, olardyń balama kúshter men balama aqparat aldyndaǵy úreıi men qorqynyshynyń jarqyn kórinisi.
Biraq kez kelgen qoǵam damýynyń óz logıkasy men zańdylyqtary bar. Ýaqyt kelip, osy ekeýi (jáne de basqa, demokratıaǵa úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn zańnamalyq ózgerister) bir sátte ózgerip shyǵa keledi.
Sondyqtan da Qazaqstanda demokratıa ornatý – ol Qazaqstan halqynyń óziniń tól isi. Aı ortaq, kún ortaq, jaqsy ortaq – maqsat ortaq. Sol sebepti el ishinde júrgen demokratıalyq kúshter birge bolýy shart. Sonda ǵana biz naqty jetistikterge jete alamyz.
Kele jatqan jańa – 2018 jyl qutty bolsyn!
Ámirjan QOSANOV
