«Qazaq handyǵyna - 550 jyl» shyǵarmashylyq báıgesine
Prolog Babadan baıtaq mynaý qalǵan alap, Ne deıdi kúmbirlegen arman – shanaq? Jalyn bop júregimnen jas tamady, Qobyz bop qońyr ánge salsa qazaq. Uqsaıdy ósken elge kóshken erde, Súrleýi ǵana jetti kóp kónergen. Armandy babam neni ańsady eken, Alty qaz aqtyq ret «qosh» degende. Taǵdyry tap qylsa da kúzge, meıli, İlkiden bizge jetken iz mereıli. Japan túzde týylǵan qazaq uly, Kebejeniń ishinde es bilgen deıdi. Aqqýdaı aıta júrip arman ánin, Asyq er qıǵan talaı jarǵa janyn. Qansha erler qara jerdi jastandy eken? Qamy úshin «qara qazan, sar balanyń». Aıbary ár ulynyń kók tiregen, As bolǵan alty malta. Tekti. Kenen. Aıqasyp ata jaýmen úıinde emes, At jalyn qushyp ólsem dep tilegen. Ushatyn tastúlekteı túlep bir kún, Peıil – keń, júrek – darhan, bilek – myǵym. Otbasy oshaǵy edi ónegeniń, Ordasy ıbaly qyz, júrekti uldyń. Atasy túrki deıdi, arǵy túp saq, Atalǵan oǵyz, qımaq, qarluq, qypshaq. Qarahan, úısin deıdi, ǵundar deıdi, Tamyryn qart qazaqtyń qazǵylasaq. Senemin, arǵy babam, rasy – bóri, Qalmaıdy qan maıdanda jasyp eri. Sol kúnder jańǵyrsyn bir jadymyzda, Sonymen... On besinshi ǵasyr edi... İ Qıyrsyz qulan jortqan quba belde, Sahara. Saǵym bókken munar shólde. Kóshetin qalyń qazaq qysy-jazy, Qurandy erin salyp qylań, kerge. Ár hannyń júrgenimen aýmaǵynda ár, Qappaǵan eshkimniń de qarmaǵyn dál. Birikpegen kez edi ol bir ulysqa Asaýdaı buǵalyqsyz arda rýlar. Sulbasy kóp ańsatqan san armannyń, Kez edi kóp dushpanǵa talanǵan myń. Keshegi batyr Baraq basshy bolǵan Kókke ushqan kúli aıbyndy Aqordanyń. Joǵalyp qońyr áýen áldılegen, Atpaıtyn bolǵan endi tań kúımenen. Deshtiniń dalasynda qazaq-ózbek, Deshtini Ábilqaıyr han bılegen. Ah ursa armanyn tek Aı uǵynar, Tarylǵan óris-qonys, jaıylymdar. Bútin el bostandyǵyn kóksedi ishteı, «Bastaıtyn aı mańdaıly qaı ulym bar?» Kúmis tún. Boz sáýleli tymyq aspan. Aq orda. Han Jánibek kúıi qashqan. Talaıdy kúshik oılar birin-biri, Táńirdiń búgin tartqan syıy basqa. - Jat bılep, batty bizge tepki degen, Atańnyń aıbary bar kók tiregen. Azanda aldyna kep top aqsaqal, «Týyńdy turǵyza kór» dep tilegen. «Qaıǵym kóp. Qulaǵyńdy túrshi» dedi, (El muńy óz janynyń dúrsili edi). Batqandaı jambasyna jibek kórpe, Han taǵy qus jastyqta kúrsinedi: «Salsa eger irgeni aýlaq, taǵyn bólek, Tepkisi aıar hannyń taǵy údemek. Jurt bolyp jumyldyrar judyryqtaı, Apyr-aı, qandaı aıla tabý kerek?...» «...Atsa tek óz jerimde kúlip aq tań...», Dep mana Kereı sultan syryn ashqan. «Kún týdy qosylatyn kóp qazaqqa Qolynda qas dushpannyń qurymaq pa ár?» «El etem qarashamdy, Kúıinishi kóp...» (Ózi de sol halyqtyń kúıin súrmek). Jánibek bir sheshimge kelgen kezde, Jyrshy qus jatty tańdy súıinshilep... İİ Qaı jaqqa burar eken Haq Taǵala, Aıbyndy er. Aıdyndy ásker. Appaq orda. Aqsaqal. Alqa-qotan bek, batyr, bı. Al tórde Ábilqaıyr taq-tuǵyrda. Han únsiz. (Qaıtse jany jaı tabady?), Júzinen bir abyrjý baıqalady. Daýy bul Arǵyn-Qypshaq jaısańynyń, Daýyl tur altyn taqty shaıqaǵaly. - Ardaqty bıden ushty jalǵan búgin, Dana edi Daıyrqojam. Armandymyn. Aqjoldaı arysymdy mert etti, - dep, Kóp arǵyn basyn almaq Qobylandynyń. Júzine kóp batyrdyń kek tunypty. Qos arlan baqtalas-tyn serti myqty, Ańdyǵan qara qypshaq Qobylandy Aqjoldy qapıada óltiripti. Kúı ketip, qor bolýda esil eri, Bul jaıttar bildiredi, hosh, neni? Qos sultan kelisti ishteı: «Bitispese, Bar rýyn bólip almaq osy joly...» Aqjol bı arystan-dy asqaq kelgen, «Jeńer me edi, jekpe-jek bolsa, áttegen?!» Qunyna Qobylandyny suramaq bop, Ekeýi bar jaqsyny bastap kelgen. Qobylandy batyr – hannyń jolbarysy. Naızasy, bar qypshaqtyń zor namysy. (Jasynan janyna alǵan shoqpary edi Taqsyrdyń basylyp tur zorǵa mysy). Han oıda. «Qalyń Qypshaq – súıenerim, (Solarmen ǵana taqqa ıe edim). Qypshaqtardyń namysyn jyǵar bolsam, Qashatyn shyǵar tastap kıe meni». - Bekterim, qıa almaımyn qypshaq ulyn, Ótse óter ómir degen qysqa-aq uǵym. Bir bıdiń óteýine jetip qalar, Bastaryn alsań eger úsh batyrdyń. - Joq!, - dedi Jánibek han syzdap óńi, - Jazyqsyz jylata alman mundaǵy eldi. Han ishteı sekem aldy. «Myna, shirkin, Bastamasa ıgi edi bir báleni». Taq jaıyn oılady ol. Surqy qashyp, Ordada otyr bıler tunjyrasyp. Jaýabyn han taǵy da qaıtalady, Sultandar kóp yrǵasty qun surasyp. - Bitti onda, bólgenińiz mynaý eldi, Dep Kereı han ornynan túregeldi. Qasyna ap bıleri men batyrlaryn Qos sultan qoshtaspastan júre berdi. Sońyna san myń ańyz qaldyratyn, Osy daý deıdi eldiń arǵy zaty. Sonymen qazaq degen kósh bólindi, Birigip halyq muńy, han muraty. İİİ Moǵolstan! Júrekke salǵan ushqyn, Jannattaı shaharlary janǵa qut tym. Alataý asqaqtaıdy aspanǵa órlep, Kózdi arbap gúlzarlary Almalyqtyń. Almalyq. Kók tiregen kúmbezderi, (Ár jaqtan nópir kerýen júz keledi). Ár jerde altyn aıly aq meshitter Aqqýdaı aıdynynda júzgen kerim. Han orda. Syrty susty, alyp ishi. Saraıǵa búkil halyq baǵynyshty. Almalyq – astanasy. Bar moǵoldyń Esenbuǵa – búgingi táńirisi. Shahar bul. Tarıhy tym alys qalǵan, Ámiri ótken-di san saıystardan. Aıbarly edi patsha arystannan, Altyn taq – qalǵan mura Ýáıis hannan. Han búgin sarsań ishteı, Oı kemire, Kóz salyp otyr syrtqa áıneginen. «Shabarman baǵanaǵy ne dep ketti», Júgirtti oı sózi menen sóılemine: «Júnis han qylmaımyn dep jatqa meken, Kóp qolmen ordańyzdy shappaq eken». Júnis han aǵasy edi. Taq jolynda Kez kepti-aý birin-biri taptap óter. Qysqanda moıymaýshy ed qysas túrli, (Talaıdy-aý taısa baǵyń bul qasqyr kún). Áskeri azdaý edi. Myna habar, Moǵoldyń ámirshisin shyn sastyrdy. «Ketedi-aý hanzadamdy arqandap ár, Armandaı Almalyǵym talqandalar». Han qatty qobaljydy. Sharasyz tym, «Kimim bar qas dushpanǵa qalqan bolar?» «Dúnıe-aı, talaı jaýdy silkilep ek...», Shabarman qaıta kirdi turqy bólek. Han boıyn bılep ketti qaıta úreı «Taǵy da ne kóıitpek bul súmelek?!» - Dat, taqsyr! - Aıt, - dedi han sál dirildep. (Artynsha sala berdi pań kúlimdep). - Sońyna qalyń qazaq qolyn ertip, Kelip tur Kereı menen han Jánibek! «Baǵzydan handarymen qyrǵı-qabaq, Ketipti-aý. Dáý de bolsa jer suramaq... Jaýynger el edi ǵoı jaý Júnistiń Jolynda tursa bular qarsy qarap...». Ol ishteı razy boldy bul handarǵa, (Osylaı bir qaýipten qutqardy Alla). - Soı maldy. Qazan asyp, qushaq ashyp, Syı-qurmet kórsetilsin sultandarǵa. - Tynyqsyn. Joldan keldi talaı yrǵar, Munda da týysy kóp, aǵaıyn bar. Atqanda erteńgi tań bekterimmen, Tyńdarmyn ótinishin saraıymda. Jıyn bop shaqyrmaı-aq keriske erdi, Sol joly qazaq-moǵol kelisken-di. Jaý jaqqa qalqan qylmaq aılaker han Shý menen Qozybasyn bólip berdi... Epılog Aýmaqty sol alǵashqy tuǵyr etken, Altyndaı aq sáýle engen túńlikten. Aq kıizge kóterip han Kereıdi Alǵash ret baba qazaq týyn tikken. Sol kúnnen qansha ǵasyr jyraqtady. San kúldi. Atty keıde jylap tańy. Baıaǵy dushpan óldi. Biraq, áli, Baıraǵyn bizdiń halyq qulatpady. Ker jonǵa qansha jańbyr búrkip ótken, Sodan soń shyǵar boldy kúrkiri óktem. Aqnazardyń tusynda Aq Ordanyń Aıbary Azıany titirentken. Jyl jyljyp, aı aýysyp, áli óter kún, Urpaǵyń uly isińe táý eter myń. Erligi Esim, Qasym el esinde, Tolaǵaı Áz Táýke men Táýekeldiń. Qoınaýy qart tarıhtyń kóp jańǵyrdy... Bútin el bodan bolyp, tozǵanda ulty, Birligin búlindirmeı bizdiń eldiń Qorǵady ór qazaqtyń kókjal rýhy. Osylaı ozǵany kóp, tozǵany kóp, Oshaǵym janady áli mazdap, údep. Tirilip han Kereıdiń rýhy búgin Keshegi qaıta týdy Áz Jánibek. Búginde keshim nurly, tańym araı, Kóksegen Kenesary, han Abylaı. Qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalap, Kún týdy kóp kúttirgen mamyrajaı. Aıtpaıdy búgin eshkim keleke, syn, Almaıdy búgin eshkim berekesin. Arqasyn er qajaǵan atyn tusap, Arýaqty el toılap jatyr merekesin...
Altynshapaq Haýtaı – 1990 jyly Mońǵolıanyń Qobda aımaǵynda dúnıege kelgen. Abaı atyndaǵy QazUPÝ-dyń fılologıa fakúlteti men magıstratýrasyn támamdaǵan. Respýblıkalyq, halyqaralyq jyr múshaıralarynyń jeńimpazy. Jas qalamgerler festıvaliniń laýreaty. Qadyr Myrza Áli atyndaǵy syılyqtyń ıegeri. «Qalamymnan saǵynyshym syrǵanap...» atty jyr jınaǵynyń avtory.
