«Qazaq handyǵyna - 550 jyl» shyǵarmashylyq báıgeisne
(Romannyń jalǵasy)
IIMańyraq mańyndaǵy Aqshekerdi Isylam, İken eki aýyly mekendeıdi. Ata-babasy ustanǵan sofylyq tálimnen sýsyndaǵan Islam dinpazdar sekildi bu dúnıeniń shektiligin, o dúnıeniń máńgiligin dáripteı bermeıtin. Ol balasy Borsıdyń ár nárseni kórgisi, ustaǵysy, bilgisi keletin áýesin aıap dinı oqýǵa qystamady. Áke qabaǵyn qalt jibermeı tanyǵan ul qustaı ushyp Baınazar, Qojahymetke baryp qosylatyn. Olar kúndegishe kónetoz qorada asyr salyp júrgen. Shegir kóz, qaýǵa saqal beıtanys sary shal aıaq astynan paıda bola ketti. Ol eski qorany jamap, tóbesin jaýyp, jaǵy-jaǵyna tımeı sarnap tań-tamasha qaldyrdy. Keshkisin aýyl adamdary abyr-sabyr beımaza kúıge tústi.
– Onda ákesiniń basy bar ma-eı?
– El kezgen jyndy eken.
– Joq, ol shpıon deıdi.
Balalardyń árbir qadamyn qyzǵyshtaı qoryp, kóre qalsa qaıyra aıdap ákelemiz dep kúpsingen olar sary shaldy bel asyryp qýyp jibermekshi bolyp jinikti. Burynaǵyda el kezgen músápir sart, ózibek dıaýana keıpinde shala-sharpy duǵasyn oqyp, az-kem aıaldap, jıǵan-tergenin esegine artyp jaıymen kete baratyn. Solarsha eshteńege tımeı tynysh júrse jarar desip, biri oıǵa biri qyrǵa alashaqpyn ketken.
Boz jigitter iz sholyp ańdyǵan eshkimdi kórmegen soń zyr júgirip shalǵa baryp, nege beıimdegenin bilmese de, syrmaqtaı jerge sepken ósimdiktiń aram shóbin otasyp, qıyrshyǵyn terisip, ákelgen qurt, maı, baýyrsaqtaryn bergen. Shal-ekeń “kakoı vkýsnyı” dep sarqytty qylǵyp salǵan. Onyń jalaq-ta-ǵan túsiniksiz tiline jabysqan júgirmekter qyzyqtap shúldirledi.
Kún batyp, aı aýnady. Jaıqalǵan jap-jasyl búrshikterdi qaýmalasqan bala jigitterdiń kókeıindegi suraqtar baryn ishteı sezgen shal, – Balaqaılar myna ósindiniń tuqym tegin túsindirsem, – sál kidirip, – İm-m-m ne desem eken, – taram saýsaqtaryn bir-birine aıqastyra taraq sabyna tósep sózin sabaqtap. – Pisip jetilgende nilin saýyp alady, sol ónimniń bir atym nasybaıdaı túıiri-aq tirlikti mansuq etip jiberedi. Sonyń kesirinen qyrshyn ketkenderde qısap joq, qylmystar toqtaýsyz jasalýda, – dedi shúńgek kózine muń shógip.
– Onda ne úshin egip júrsiz? – dedi Baınazar.
– O jaǵyn sosyn aıtarmyn, – tórt tisti temir taraqqa taıana aıaǵyn sozyp jambastaı jantaıyp, – Bundaı shóp bul óńirde shyqpaıy, poshymy, tegi, túsi uqsas tuqymdastar Shý ózeni jaqta, alystaǵy aýǵan elinde ósetinin bilem, – dedi túnerip.
Sary shal kelgeli beri el ishiniń berekesi ketti. Sumdyq surapyl daýyl soqqandaı aýyl tym-tyraqaıǵa túsip tozǵan. “Sen baısyń, borjısyń” dep asha tuıaq qaldyrmaı qıdaı sypyryp, qora-qopsyny muntazdaı etken. Saı-salada jatatyn qora-qora qoı, azan-qazan sıyr, kisinesken jylqylardan eshteme qalmaǵan, shábeleńdep úrgen ıtter úni ǵana ár tustan estilip qalady. Keshegi kól-kósir toqshylyq qas-qaǵymda tanaby sýalyp sortań tartqan teńiz tárizdi, jelkelep jetken jeti jut, alqymdaǵan ashtyq. Baınazardyń úıi úrkip Saýyr asyp, Borsı, Qojahymetterdiń aýyly buǵyp qorǵalap jatty. Oǵan deıin Islamnyń malyna alaıaqtardyń aıaqtary jete qoımaǵan edi.
Es ketip esengiregen jurt jan saýǵalap jan-jaqqa qashqanda, sary shal sharýasynyń shashaýyn shyǵarmady. Sondaı bir alasapyran arpalysta oǵan ara-tura Borsı baryp júrdi. Ol sońǵy joly kelgeninde qora ıen jatyr eken. Jasyryp júrgen apıynnan eki ýysty mataǵa túıip alyp dereý úıine ákep tyǵyp qoıdy. Ony qandaı qajetine jaratpaqshy bolǵanyn ózi de túsinbeıdi. Osy kúni keshte Qojahymetter kóship ketkenine Borsı qamyǵyp qınaldy.
Belsendiler aıańdap Islamǵa jetken. Onyń bes-alty jylqysyn, júzge tarta qoıyn qara taıaqtar tarpa bas sap tańbalady. Mal kózi qyzyl. Kálıma qyz shydaı almaı jerdegi uzyn quryqpen eki qula bıeni jaıasynan túrtip qaldy. Shıryǵyp tarpań tartqan janýarlar jataǵan qashadan qarǵyp shyǵyp qaıyrý bermeı ketken. Qalǵan maldy jandaıshap jaǵympazdar úıire qýyp aıdady. Keshkisin, álgi eki qula bıe úıir ıisin ańsap qoraǵa qaıtyp keldi. Qaıtqan malda bereke bar. Eki tútin tún jamyla Saýyr tartty. Borsı sary maıdaı saqtap júrgen álgi túıinshegin tastamaı qonyshyna salyp alǵan.
Shyǵystan batysqa, batystan shyǵysty endeı kólbegen Saýyr kúngeı-teriskeı qos qanatyn qonysy tepken juraǵattardy shaqyrǵan qıyq murt, qyr muryn, som bitimdi sulýsha Bulan balalary ata-anasynyń qyrqy názirine qatym túsirmekshi. Qonaqtardan buryn tań sáride Islamdar jetkentýǵyn.
Keregetastyń kún shyǵys etegindegi ańǵarda, Bulannyń shoshala úıiniń tórinde jaǵalaı jaıǵasqan meımandar áńgime kórigin qyzdyrǵan. Tórde jaıǵasqan kónekóz qart Islam aqsaqal Zaısan, Mańyraq, Tarbaǵataı óńirindegi jaǵdaıattan sóz ete kele, as berip jatqan balalardyń atalary Qonaqbaı jóninde ózgeshe hıkaıany qaýzady.
– Qusaıyn marqumnan on jas kishiligim bar. Ol kisiniń aǵalyq tálim-tárbıesin kórip óstik. Onyń ákesi Qonaqbaı kúnine bir toqty etin jemese tún boıy kóz ilmeıtin. Bir joly balasy Qusaıyndy ertip Tanabaı bıge jol tartqan ol jolshybaı bir úıge túnegen. – til ushtalyp tamsandy – Barymen bazar úı ıesi kóje pisirip bergen. “Bas aman, den saý bolsyn” dep batany qysqa qaıyrǵan. Ertesi jol ústinde “Kóje ishken adam tańnan aman shyǵady eken á?” deıdi Qusaıynǵa kóz qıyǵyn salyp. Sonda “Áke, budan basqa bata bilmeısiń be?” dep qaıyra suraǵan. “Artyq sózdi qaıtesiń, árbir jan kerekti dúnıesin ózi taýyp alady” dep kelte qaıyrady. Sodan aıańdap aýylǵa keledi ǵoı.
– Jumyq kózinen, Solań tósinen, balyq basynan qartaıatyny nesi? – deıdi Tanabaı bı aman-saýlyq suraspaı jatyp qaǵytyp.
– Ór Jumyq Saryarqanyń sary qymyzyn iship saýmal samal jutyp masaıa syǵyraıyp júredi, jal-jaıa jemegen Solań kókiregi basylǵan jumsaq súıek el, endeshe balyqtyki jón emes pe? – dep mysqyldaıdy.
– Sóz tapqanǵa qolqa joq, – dep Kóken qostady.
– Pah, shirkin! – dedi Ýásil.
– Iá, durys aıtasyńdar, – qaımaq qatqan qoıý kyzyl kúreń shaıdy urttap, tizesine alaqanyn qoıyp,– Tanabaı aýylynyń býrasy talap óltirgen kisi quny, Alybaı rýyna bereshek bes júz jylqy boryshtyń daýy oń sheshim tappaıtynyn súzise tildeskeninen túsingen Qonaqbaı “Kelbetti qyzy baryn kórdim, kelin etip alsaq!” degen balasyna ymdap. Boz jigit ákesimen únsiz kelisken. Kirip-shyǵyp júrgen qyz unasa kerek. Keıin kelip qyzdy alyp qashqan. – Kókeniń qasynda tompıǵan Baınazarǵa jyly shyraımen burylyp, – Bulan men Sadı sol qyzdan týǵan edi, – dedi tereń tynystap.
Baǵanadan tapjylmaı qulaq túrgen Baınazar ǵajaıyp kúıge bólenip ákesiniń áńgimesin esine alǵan. Basyna shańyraq tigip, baýyryna qazan asqan Qusaıyn daý-sharǵa jastaı aralasqan degendi ákesi. Qonaqbaıdyń bórigin, bulǵyn ishigin kıip, aq quıyryq tulpar atyn minip Shyńǵystaýdaǵy Qunanbaı balasy Abaıdy izdep barǵanyn marqum tamsana aıtqan edi. Bir top nókerimen kele jatqan kók jorǵa atty Abaıdy jol-jónekeı keziktirgen Qusaıyn sálem bergen. Abaı “Shyńǵystaǵy bala saıtandy qalaısha kórmeı júrgem” dep tańyrqaı qaraǵan. Ákesin saǵynyp otyr. Keńsirik ashyp, janary jasaýrady. Qaıran áketaıym-aı! Jan balam jadyńa saqtap al deıtin aqyn óleńderin qolyna ustatyp turyp. Sańqyldap sóılegen Kóken kókesiniń daýysy oıyn bólip jiberdi. Jym-jymrt uıyp tyńdaǵan jurtqa eriksiz nazar aýdardy.
– Birde Butapaıǵa saýǵalaryn usynady. Ol kisi “tas sóılemeıdi, bas sóıleıdi” dep qolyn qaıtardy, – aǵynan aqytarylǵan Kóken, – Jaryqtyq ákemniń kózi Qonaqbaı atam sekildi qysyq edi. “Áı, qysyq kózim, ataǵyń Altaıǵa jetti” degen sonda Butabaı. – úı ishi dý kúldi, – Keıtinde, ákeı attan túsken shaǵynda, – dep sózin jalǵady ol, – Saýyrdyń bókterine jeti bolys el jınalyp, shegara syzyǵyn hattap móri baspaqshy bolady. Dál sol kezde daý shyǵady. Olar ákemniń tóreligine júginedi. “Men barmasam el renjimes, el renjise jer renjibes” deı kelip “Ordyń qara aǵashynda tas keli, tas kelsap kómýli jatyr, shegara syzyǵy sol jerden bastalady” deıdi jón siltep. – qulaq estip kóz kórgen jaıdy baıandady. Sosyn as ishilip, arýaqqa duǵa baǵyshtaldy. Dastarhan jıylyp Islamniń áńgimesi taǵy jalǵasty.
Álqıssa. Ańyzǵa bergisiz ápsana, ejelgi tarıh jelisi ór Naıman, oı Naıman týraly órbigen. Saıyn dalada, qys kóz qyraýda, jazdyń shilińgir aptabynda at jaly, túıeniń qomyn jastanyp, qyzyl shaqa ulyn tulpardaı qyp jaratyp, qyzyl shaqa qyzyn suńqardaı qyp ósirgen Naıman babanyń shalqar teńizdeı sheksiz-shetsiz shejiresi saǵymdaı sebelep kók jıekte turdy.
– El-jurtym bile júrgeniń jón, – dep Islam tamaǵyn kenep, – Ertede, este joq eski zamanda, “taı týyp, taılaq qaıyǵan, toqty qozdap baıyǵan” dáýirde, Tólegetaı álde onyń arǵy babalary, Altaı, Tarbaǵataı ketip, Syr boıyna qonys aýdarýdan ilgeri-keıin Joshy han, Qulaǵý hanyń aqylshysy Naıman Ketbuǵa bolǵan, – dedi jótkirine tynystap, – Mysyr, Palestın sherýine qalyń qolǵa noıandyq etken. Shyńǵys áskeriniń aldyńǵy shebin basqarǵan. Túlekteri túrikpen, aýǵan eliniń baıyrǵy qalasyna ámirlik júrgizgen. Tólegetaı datqa bolyp, keıingi tuıaqtar tashkent sháharyn bılegen. Ertory Qarakereıuly Syr boıynan Arqaǵa qaıtqanda Esim hanmen zamandas edi. – ıyǵyn qomdap denesin tip-tik ustap, – Sonda Dýlat jyraý jyrlaǵan, – sál únsizdikten soń oıyn órbitip,– “O, Saryarqa, Saryarqa samaly salqyn jol ediń, Syrdan aýyp kelgende, tımegen irge sony ediń”, – dep shaı keseni dastarhan shetine qoıdy.
Qonaqtar hosh aıtysyp tarasty. Jıyn sońyn ala etjaqyn týysqandar qalyp, Ýásildiń boı jetken qyzyn Kálımany Álibekke atastyrýdy keńesken. Kópshilik “Ata dańqymen qyz júretin, mata dańqymen bóz júretin” jaǵdaı joqtyǵyn eskerdi. Qalyń aıtyryp, quda túsip saýyq saıran quratyn kez emestigin orta boıly, bıdaı óńdi Kámıla qyzda biledi. “Otyz kún oıyn, qyryq kún toıyn” jasaýǵa moıyn jar bermeıtinin Álibek te túsinedi.
Ýásil Saty ishinde Esengeldi, Baınazar shamalas jalǵyz uly İkendi kózinen tasa tastamaıtyn. Ol ákesi sekildi ornyqty orynsyz esh jelikpeıtin. Búginderi sol boz jigitter Álibektiń jas otaýynda jıi bas qosady.
El irgesi birtindep ornyǵa bastaǵan. Islam mańdaı teri, saýsaq maıy tamǵan shaǵyn sheberhanasyn balasyna tabystady. “Áke kórgen oq jonar”. Ol temirden túıin túıip, pech soǵyp, etik tigip isti deńgelek aınaldyrdy. Óner elin asyrady, eli sheberin asyrady. Jasalǵan árbir buıymǵa el tánti. Azan shaqyryp qoıǵan Bıazbek esimi qalyp, Borsı atymen bárine tanylǵan. Erkeletý baǵzydan bar úrdis. Qusaıynyń qara shańyraǵyndaǵy Serǵazynyń azan shaqyryp qoıǵan aty umyt qalyp Kóken delinip ketken. Arǵy babalary Tólegetaıdyń “Tólek ata”, Tóleqtaı”, “Naıman Tólegetaı” degen bir qansha esimderi el esinde saqtalǵan. Shyńǵys han tegi Bórjigeniń ańyzda Bórjigit atalatyna Báıjigit urpaqtary kádimgideı maqtanaty bar. Keı-keıde “Kók-Bórimiz” deıtin delebeleri qozyp. Túp tórkini bóri balasy, myńqol ne mańqol meıili maǵul bolsyn tóskeıde maly bir, kıiz týyrlyqty saqara halqy tupa-týra túp tórkini bir elmiz deıdi. Solaı-aq bolsyn delik.
Ótken zamanda, “aýyl aralas, qoı qoralas” Alybaıdyń aqshıinde, “qoı ústine boz torǵaı jumyrtqalaǵan” mamyrajaı shaqta, Baınazardyń úly atasy, Bulannyń ákesi Qusaıynnyń kózi barda, Qonaqbaı úrim-butaǵy qysy-jazy birge yrysy taýysylmaıtyn janǵa jaıly Mańyraqtyń eń shuraıly jerinen alystap kóshpeı qonys tebetin. Sol Mańyraq jazyǵyndaǵy Tolaǵaı tań atyp, kún batyp jatsa da kókben-kók kórnisimen mundalaıtyn. Zaısan kólinen tústikke kóz salsań shyǵysynda Mańyraq, batysynda Arǵanaty túıeniń qos órkeshi ispetti, onyń jıek tusynan moıynyn kekjıtip turǵan Tolaǵaı jaraý atan býra tárizdi tym tákápar kórinetin. Kóktemde qar erip, Espe ózeni tasyp, Mańyraq etegindegi qyp-qyzyl topyraqty jýyp-shaıyp Tolaǵaıdy aınala ótip Zaısanǵa quıatyn. Ózen sýynyń qyzyl túsine qarap “qandysý” atalyp ketken. Etegin qyzyl topyraq kómkergen qara shaǵyl jota betkeıiniń ar jaǵyndaǵy “Terisaıyryq” ózeni múlde basqa baǵytta alysqa aǵatyn. Jazdyń aptap ystyǵynda ózen sýy tartylyp, kún shańqıyp tóbeden túsip, topyraq qyzǵan tús áletinde qarashaǵyldan etekke qoraly qoıdaı shańdata ordaly jylan shubyratyn. Eshkimge haqarlana aıbarlanyp zárli ýyn shashpaıtyn qasıetti jándikter maly myńǵyrǵan Mańyraq tynyshtyǵyn buzyp, bılep-tóstemeıtin. Sol bir shubyrǵan jylandarmen birge bir mezette shóbi shúıgin, sýy bal qutty qonysta sút pisirim ýaqytqa jeter-jetpes jaıylǵan saýlyq qoılardyń jelimi syzdap, emsheginen sút aǵyp kógendegi qozylaryna mańyraı jóneletin. Osyndaı mamyrajaı jaz aıynda, zamana ákelgen zobalańnan sál ilgerek, Petr İ bekinis salatyn shyǵys qaqpasy retinde Zaısandy nazarǵa aldy degen sypsyń sybys jetken. Sony estip, at saýyrynan qan keship qorǵaǵan babalar amanatynan alań bop jatyp Qusaıyn kóz jumǵan. Soǵystyń qara sharýasyna shegý týraly patsha jarlyǵyna qarsy keıbir óńirde qandy qyrǵyn boldy. Qusaıyn inisi Qasen Zaısan jelkesindegi Saýyr kóshken. Sońyra “Zaısanym, jıylǵan jaqsy-jaısańym” desip biraz adam jurtyn ańsap qaıtyp oralǵan. Tusaýly attaı órisi tarylǵan Qasen “qansyz soǵys qandy soǵystan da qıyn” dep qıly zaman zaryn ishke búgip qynjylyspen sol jaqta qalyp qoıǵan.
Osy órkesh-órkesh tarıhtyń tolqyndy soqpaǵyn Baınazar ózi basynan ótkerip jatqandaı kúı keshken. Ol álginde Keregetastyń eń bıik shyńyna shyǵyp Mańyraqqa qadala kóz tastaǵan. – Átteń! Átteń, – dep ishteı tepsinip, – “Mal-janym arymnyń sadaǵasy”. Kókarshyn qus keýdeden ushyp ketkenshe jan pıda, – kúńirene kúrsinip jiberip, – Átteń, átteń shirkin! – dedi saǵymǵa aınalǵan ake saǵynyshy kernegen saıyn týǵan jeriniń aýasyn ańsap.
Qylyshyn súıretken kári qystyń qytymyr aıazy berekeni qashyrdy. Osyndaı mazasyz mezette Baınazar dosy Qojahymetti izdep kelgen. Onyń ákesi Sadyqtyń aǵasy Sydyq mezgilsiz mert bolyp, inisi Sadyqqa jeńgesi Dospaıdy ámeńgerlik jolmen Kósherbaı atasy qosqanyn eski qorada sary shaldyń apıynyn egisip júrgende Borsı aıtqandy.
Ol kelgen kúni baı Sadyqqa atbal azamattar ertip jońǵar oıpatyndaǵy qumnyń qumyna jylqylaryn aıdatty. Úıir-úıir jylqylardy aıdap bara jatqanda Baınazar uzaq qarap turyp Abaı óleńin esine alǵan. Baı malyn juttan aman saqtap qalýdyń qamyn jedi, biraq qaqaǵan aıazda, tym qurysa, qara qıdyń qyp-qyzyl mazdap janǵan shoǵyna qyzdyryna dyr-dyr qasynyp, shalbardaǵy bıitin pytyrlata almaı júrgen joq-jitikke tas baýyr bolǵany qarynyn ashyrdy. Shúmshimdep shı terip, qaraǵan-butanyń álsiz jalyna jylynbaı dirdektep júrgenin bile tura bilmestikke salynatyna qınaltty. “Qaıran Abaı-aı!” dep keıigen ol aqyn óleńin kúbirlep oqyp. “...Qara qıdy orta qap uryspaı berse, O da qylǵan kedeıge úlken sıy...”. Sen kúıingen teńsiz dúnıe júz jyl myń jyl ótsin bári-bir kes-kesteı beredi eken-aý. Bastan keshbesemde ǵashyq júrekke arnalǵan jyryń da solaı, móp-móldir túnyq bastaýdan sý iship, “...Ǵashyqtyń tili tilsiz til, kózben kórde ishpen bil...” dep qyz jolyna qaraılatqan. Toń saýyt appaq muz balaq shyń basynda, tas qıa betkeı, qalyń orman, saıyn dala, jeti qarańqy túndegi temirqazyqty mańdaıǵa qadap máńgilik muz qursaýlanǵan jotada asyl arman arqalap jortqan Kók Túrik bóltiriginiń qıaly edi.
Sary shunaq úskirik synbaı qataıyp aldy. Osy sýyqta Kósherbaı shal eki kún syrqattanyp jatyp kenetten qaıtys bolyp ketti. Alystaǵy aǵaıynǵa habarlaıalmaı tıtyqtady, tipti qabir qazyp súıekti jerleýdiń ózi qıamet. Shıtteı balalaryna qaraılap Dospaı sharasyzdan kúıeýin kútken. Jotanyń astyndaǵy úlken qystaýlyǵyna kóship ketken baı ólik jatqan mańǵa jolamaı qoıdy. Bala jigitter keshkisin máıit kúzetedi. Olar ıen taýda bastabynda qulazyp kirpik ilmeıtin. Turahymet, Jarahymet batyr aǵalaryn es kórip eshteńege eleń etpeı alańsyz uıyqtaı beretin. Osylaısha úrpıisken eki apta ótip, azyq-túlik túgep taqyrjalaǵanda Sadyq jetti.
Jelsiz ashyq kún. Appaq aq qar kóz qaryqtyrady. Ógizdiń bir búıirine súıek, ekinshi jaǵyna bir qap qı teńdep, tań bozynan jolǵa shyqqan úsh erkek qyryq oshaqtaǵy zıratqa tús aýa jetip súıekti jerlep qaıtqan.
Arystaı áke qazasy, bala-shaǵa kúızelisi, qysas ómir Sadyqty qatty qapalandyrdy. Kesh batyp, tún qarańǵylyǵyn jamyla ún qatpastan úıden shyǵyp kózge túritse kórinbeıtin túnde jipsheleı basqan. Qatal bir sheshimge bekip alǵany anyq. Dene muzdap, júrek syzdap, qaltyrap titiregen sýyq júris tiske basar jalǵajaý ne súrlengen soǵym etin úpteý oıy qulaqqa qaǵyla jetken súri qardaǵy syqyrlaǵan aıaq dybysynan seziledi. Aptyqqan arpalyspen qoımaǵa kirgen. Kıiz týyrlyq, tóbe tıer-tımes alasa, qýyqtaı úıshik ishin búksheńdeı sıpalady. Bir ýaqytta tizesi qatty bir zatqa sart etip uryldy. Basyp baıqaǵan. Borshalap-buzyp úlgirmegen, soıýly qoı eti sekildi. Qapty julqa súırep tysqa shyǵyp arqaǵa salǵan. Dóń aspaı bel qaıysyp tynys tarylyp, qapty qaıta-qaıta silke kóterip qoıady. Sóıtip tántirekteı basyp kele jatyp omba qarǵa qulaǵan. Áıtip-búıtip súıretilip taptaýyryn jolǵa shyqqan. “Bas-aıaǵy osymen toqtasyn, qaıtyp jolamaspyn” dep Qudaı, arýaq atyn aıtyp sert etken.
– Qaıdan aldyń? – dedi áıeli alqyna entigip kirgen kúıeýine údireıe qarap. Bir buryshta pys-pys uıyqtap jatqan kishkentaılar eshtemeni sezbedi. Bazarqul, Qojahymetter esikke eleń etip jalt qaraǵan. Ol “Balalarǵa pisirip ber” dep ıyqtaǵy qapty jerge zirik etkizip tastaı salyp jantaıa ketti. Áıeli qaıtip qazbalap jatpaı qaptyń aýyzyn ashty. Sol sol eken, eki qol erbeńdep baryp sylyq qulady. Qojahymet “anashym” dep baqyryp jibergen. Baınazar kózi alaqandaı bolyp ań-tań qarap tur. Sadyq atyp turyp Dospaıdy kóterip tósekke ákeldi.
Qudireti kúshti Qudaıdyń ámiri. Ol aq ter kók terge malshynyp arqalap ákelgen dúnıesine qaıran qala qarady. Sereıgen kári shaldyń denesi qap aýyzynan jartylaı shyǵyp sozylyp jatyr. Azapqa toly qaıǵy-qasiretti kórip óz kózine ózi sene alar emes.
El aýyzynda aıtylyp júrgen ejelgi áńgimeniń biri, em qonbaıtyn hal-kúıi nashar naýqastardyń tósek tartyp sarytap bolyp jatpaıtyn syrynda edi. Ondaı jandardyń tutqıyldan kóz jumatynyn bári biletin. Osy qupıaly jumys “julyndaýshy” qas sheberdiń qolymen jasyryn arnaıy isteletin. Ony “nýglah” dep ataıdy. Naýqastyń etjaqyn týysy jol-josynǵa sáıkes sol nýglahqa ótinim jasaıdy. Ol mindetin búljytpaı atqarý kezinde shıratylǵan jiptiń bir ushin kúrmep naýqastyń moıyna salyp, kelesi ushyn qara san astynan tartyp ákep ilmekten ótkizip, asqan eptilikpen julyndy sozyp turyp qınap azap shektirmeı úzip jiberedi. Bul Shyńǵys han dáýirinen burynǵy salt-dástúr bolsa kerek. Máńgilik mekenge attanǵan arýaq súıegin belgilengen mezgilde kólikke artyp qoıa beredi ne ıen dalaǵa aparyp ashyq tastaıdy. It-qus jep ketse rýh jánnatta bolady degen sóz.
Ol qapty ákelgen izimen súırep aparyp tastady. Súrkeıli túnniń tańy atysymen aq qar kók muz keship Bekijan aýylyna kóshti. Dospaı onshaqty kún tósek tartyp áreń saýyqqan. Qojahymet qol qýsyryp júrmeı mal baǵyp, ot jaǵyp qolǵabys tıgizdi. Bunda burynǵy jumyskerlerden sharýa artylmady. Qara bala, qara qazan qamy úshin taǵy bir baımen jumys istesýge kelisken Sadyq kósher kólikke sary atan jetektep kelgen. Kún buryn shaqyrýdy estı sala Bazarqul tizgin ushymen odan erte jetken edi.
Janyn jaldap nápáqa suraǵan bosqyn ómirdiń ókinishi kóp. Nartáýekel. Sary atanǵa kórpe-jastyq qomdap eki balany otyrǵyzyp, aq toqal laqpen bórte shybyshty teńdep, kún kóterile jolǵa shyǵyp, mejeli mekenge tartqan. Olar kelgen kezde kúıek bastalyp jatyr eken. Sadyq jalǵyz úlgire almady. Jas tólderdi shyǵynsyz jınaý, aýyzdandyrý, úıshikke qamaý jumysyn bala jigiterge júktegen.
Azap arqalaǵan óksik jasyl jelek jamylǵan dalanyń jaıma shýaq kóktemindegi kók kúmbez aspan astynda eptep aptyǵyn basqan. Osyndaı qolaıly sátke dóp túsken kúzdegi kúıek kezi kóńilge erekshe áser etken. Qoı saýyp, sary ýyz qatyrǵan Dospaı balapandaryn aqqa jartyp jyrǵady. Balalardyń júzine kúlki úıirildi. Jap-jasyl balaýsa alqapta sekire oınaq salǵan qozy-laqtardy qyzyqtap balpańdaı júgirip máz bolysady.
Sol jas tólderge kesheli-búgin tyshqaq tıgen. Kenetten kelgen indettiń sebebi belgisiz, kók shóp, jas ýyz, neden bolǵanyn ajyratý múmkin bolmady. Derttiń qarqyny tym qatty, tólder tuıaq serpeı topyrlap qyrylyp jatyr. Ony kórip qojaıynyń qabaǵy qarys aıyryldy. Sadyq sharasyz kúıge túsip kúızeldi. Ol ólgeli jatqan bir qozyny tasqa qoıyp “tastaı qatyp toqta” dep baýyzdaýynan túk ónbedi. Buǵan tezdep bir amal tappasa bıylǵy tólden túıir qalmaı túgeıtin túri bar. Bireýge mal, bireýge jan qaıǵy. Baı indet tórkinin kebenek kelgir eshkiden kórip, bórte shybysh pen aq toqal laqty tirideı kómdirip tastaǵan. Onyń onysynan eshteme shyqpady. Ol aqyry Sadyqty úı-ishimen qaldyryp, jurt jańalap ketip qaldy.
Azyq-túlik túgep, kósherge kóliksiz jalǵyz úı ıen qorada qańtarylyp qaqtaldy. Úrip aýyzǵa salǵandaı móp-móldir balalardyń qatyryp jegen sary ýyzy kórgen tústeı, ózek jalǵar qurt-irimshik, qytyrlatarǵa biraz bıdaı bolǵan, bes kúnen beri o da taýsyldy. “Qarala qaptyń” kesirinen shoshynǵan Dospaı “qaıtyp kelip alamyz” dep tastap ketken qyrma shelekke eshkimdi jolatpaı qoıǵan. Aq iship dámin tatyp úırengen balalar torsyqqa kózi tikse boldy silekeıleri shuburady. Osylaısha es ketip, jan shyǵyp ári-sári kúıde daǵdaryp otyrǵanda, baıdyń jalshysy kelip sútti qaldyryp, shelekti alyp ketti. Qap áttegen. Qara basyp, Dospaıdyń tili kúrmelip, ún qata almaı melshıip qatyp qalǵany. Ashtyq ózekke túsip, býyn quryp, ishek shuryldap ábiden álsiregen balalar bojyp ashyǵan sútti ishti. Ony ishe sala Turahymet pen Jarahymet sýsha saryldatty. Kóten ishekteri aınalyp túsip, erinderi kebersip, keshegi tyshqaq tıgen tóldershe bylq-sylyq, janarlary óleýsirep qaldy. Sadyq etek shıdegi emshige janushyra júgirip dári alyp jetkende bári jyǵylyp jatty. Eki uly qybyr-qımylsyz qalǵan.
– Qudaıym-aı! Qarǵalarym-aı! Qulyndarym-aı! – qos balapanyn bas salyp kezek-kezek qushaqtaı zarlaǵan ol, – Senderdi alǵansha meni alsashy, – dep úhilep úgitile bozdady.
– Qarashyqtarym-aı, – dedi Dospaıdyń úni úzilip.
Basqalaryna dári berildi. Qos qarashyq máńgilik mekeni qara jer qoıyna tapsyryldy. Qanshama pende qýanyshynan qaıǵysy kóp jaryq álemde ókinishten kúıip jandy deseıshi. Bekijan aýylynda júre bergende bu kúıge túspes pe edi, kim bilsin? Qorǵansyz adamdy ıektegen ajal qurǵur ishki-syrtqy qamsaýdy tyrdaı sybyrdy. Júrekte shemen bop qatqan qaıǵy qaldy. Shyqpaǵan shybyn jan shydaıdy. “Ólgenniń sońynan ólmek joq”. “Sap! Sap-sap kóńil!”. Úhilep úzdigip jetken ún sabyrly syrǵa ulasqan.
Ómirbaıan
Baǵaı Nazarbaıuly – 1970 jyly Saýyr bókterinde dúnıe kelgen. Týǵan ólkesiniń tórinen túlep ushqan ol dárigerlik oqýyn támandady. Sodan óz aýylyna qaıtyp kelip emdeý isimen aınalysty. Ata jurtyna bir jola qonys aýdaryp, 2001-jyly “Aqmola medısına akademıasynyń” emdeý isi boıynsha ınternatýrany jalǵastyrdy. Oqýyn bitirip sol joǵary oqý orynyń ishki aýrýlar kafedrasynda aǵa zertteýshilik mindetin atqardy. Sodan kóp ótpeı ishki aýrýlar propedevtıka kafedrasynda asıstent bolyp qabyldandy. Qazir Astana medısına ýnıversıtetiniń “Profılaktıkalyq medısına jáne taǵamtaný” kafedrasynda aǵa oqytýshy, asıstent bolyp jumys isteıdi. 2008-jylǵy halyqaralyq konferensıada qytaı medısınalyq ýnıversıtiniń stýdentteri men oqytýshylaryna dáris oqyǵan. Osy ýaqytqa sheıin júzdegen stýdentterdi tárbıeledi, ondaǵan ǵylymı zertteý maqalalarmen birge oqý ádistemelik nusqaý jazdy. “Ata-ana men bala” jýrnalynyń bas redoktory boldy. “Shyǵys shıpagerlik negizderi” atty kitaby baspaǵa usynylý ústinde. Kórkem ádebıet salasynda ol tyrnaq aldy týyndysy “Tymaq” degen áńgimesimen bastaǵan. “Qozy mańyraq, qoı mańyraq” romany oqyrmandarǵa jol tartyp otyr.
