- «Azamattyqty op-ońaı qalaı alyp júrsiń?», - degen jýrnalısiń suraǵyna dúngen jigit:
- Qordaıdan eki myń dollar berip aldym. Aqshańyz bolsa, Qordaıda tanys adamdar kóp. Kúttirmeıdi. Birden kók pasportty qolyńyzǵa beredi, - dep jazady.
«Áńgime barysynda álgi jigit qyzdy-qyzdymen Qyrǵyzdaǵy dúńgenderdiń osylaı Almaty mańy, Qordaı aınalasyna kirip, sińip jatqanyn aıtyp qaldy» deıdi áleýmettik jelidegi jazbasynda áriptesimiz (http://abai.kz/post/view?id=2863).
Árıne, T.Jaqash myrzanyń áleýmettik jelidegi el ishindegi ártúrli áńgimege qulaǵy túrik jýrnalıs atty jazarman aǵaıynnyń «oıdan shyǵaryp, oıdaı másele týdyrýǵa tyrysqan kezekti bir dúnıesi ǵoı» deıtin náýmez túsiniktiń sheńberinde qabyldaı salýǵa bolady. Biraq, ókinishke qaraı, mundaı «qańqý sózderdiń» ushy-qıyryna jetý múmkin emes. Múmkin emestigine sebep: Qazaqstannyń azamattyǵy azyn-aýlaq aqshaǵa satylatyny týraly shyndyqty búktep basyp, búrip ustaý osy kúnderi İshki ister mınıstrliginiń quzyrynan da ketip barady. Esterińizde shyǵar, ótken jyly QR azamattyǵyn sart-saýannyń saýdasyna salǵan Kóshi-qon polısıasy komıtetiniń birneshe qyzmetkeri sottalyp ketti. Bizde ózi memlekettik qaýipsizdikke qater tóndiretin is-sharalar isinip-qabynyp, indet ekendigi eskerilgenshe, bylyqqa bata beredi ǵoı. Demek, azamattyqtyń qara bazar narqyndaǵy kúıge jetken kúıinishti háli joǵary jaqtaǵy áldekimderdiń qaýashaǵyn qańǵyrlatyp ótse kerek. Áıtse de, qyzyq: qazaq kóshine, aqyn Aýyt Muqıbek aıtpaqshy, «tis-tyrnaǵymen qarsy kúshter», bizdiń taqyrybymyzǵa oraılastyryp aıtsaq, Kóshi-qon polısıasy komıteti memleketimizge qaýipti adamdar – oralmandar degen oıdan aınyr emes. Abai.kz aqparattyq portalynyń turaqty avtory Beısen Ahmetuly uıymdastyrǵan ashyq hatqa atalǵan quziretti organ ókili: «...Qazaqstan Respýblıkasy azamattyǵyna qabyldaý kezinde memlekettik jáne qoǵamdyq qaýipsizdikti qamatamasyz etý maqsatynda azamattyǵy tıesililigi jáne (nemese) turaqty turatyn memlekette sottylyǵy (sottylyǵynyń bolmaýy) týraly qujattyń bolýy kózdeledi» deıdi. (Qarańyz: http://abai.kz/post/view?id=2744). Al, álgindeı qujattar qasarysyp qansha jerden talap etilse de, 1 mln. 700 myń qazaq turyp, ómir súrip jatqan Qytaı Halyq Respýblıkasynda berilmeıtindigi jóninde san qaıtalana jazyldy hám aıtyldy. Áıtse de, «Jazǵan qulda sharshaý joq», qaıyra qaperimizge oraltaıyq. Qytaıda myna tómendegi jaıttar boıynsha tólqujat rásimdelmeıdi, shetelge shyǵýǵa tyıym salynady. Eger ol:
QHR azamaty bolmasa;
Óziniń kim ekendigin dáleldeı almasa;
Qujat alý barysynda jalǵan dokýment jasap, alaıaqtyq istese;
Sottalyp, jazasyn óteýde júrse;
Sottyń tolyq sheshimi shyqpaǵan isti adamdar bolsa;
Qylmysty iske qatysy bar dep jaýapqa tartylsa;
Memlekettik quzyrly mekemelerde qyzmet atqarǵan, shetelge shyqqan soń memleket qaýipsizdigine qater tóndirip, zıanyn tıgizedi dep eseptelse.
Joǵarydaǵy tártip pen talapty túzip jáne onyń qatań saqtalýyn baqylaýynda ustap turǵan elden kelip jatqan qazaqtardyń barlyǵy - QHR-dyń zańyn buzbaǵan, sottalmaǵan adamdar. Osyny bizdiń «memleket pen qoǵamnyń qaýipsizdigin» qamtamasyz etkish Úkimetimiz eskergen emes. «Osy qalaı?» dep oılanǵan emes. Esesine, «memleket pen qoǵamnyń qaýipsizdigin» oılaǵyshtyǵynyń «nátıjesinde» syrttaǵy 5 mıllıonǵa taıaý qazaqty Qazaqstanǵa jýytpaýda. Sonda qaısysyn quptaımyz: «patrıot» qujattyń talaptaryn ba, álde qazaqtyń jan sanynyń artyp, óz qaýipsizdigin ózi tolyq qorǵaı alatyndaı áleýetti qamtıtyn ulttyq tutastyǵyn ba? Sóz joq, biz bir sóılemdegi eki suraqtyń ekinshisine jaýap bolatyn naqty máseleniń jaǵyndamyz. Alaıda, «memlekettiń zańdy ústemdigi» (nemis saıasattanýshysy M.Veberdiń anyqtamasy) «qazaqsyz Qazaqstan» jasaýǵa umtylǵandardyń belden basqan bıligine ǵana qyzmet etýde (M.Maǵaýındi oqyńyz: http://abai.kz/post/view?id=2813).
Hoosh, sonymen zamananyń tekpisi men tarıhı jaǵdaılardyń árqıly sıpatta qalyptasýyna baılanysty qıyr-jaılap, shet qonǵan qazaq balasyna «jer betindegi jalǵyz otany – Táýelsiz Qazaqstanda» (Prezıdent Nazarbaevtyń sózi) azamattyq alý ońaıǵa soqpaıdy eken. Bárine solaı ma? Bári dep otyrǵanymyz – etnıkalyq qazaqtardan ózge jurtty meńzegenimiz. Joǵaryda Toqtar Jaqashtyń dúńgen jigitimen áńgimesinen úzindi keltirdik, olarǵa (bylaıǵy jurtqa) QR azamaty ataný – dúnıeden túńilip ketseńiz de shyndyǵy sol: túkke turmaıdy.
Qazir azamattyqty shúlen úlestirgendeı ońdy-soldy taratyp jatqan salanyń biri – sport. Óz ulandaryn bolattaı shyńdap, ter tógýge erinetin, biraq Qazaqstannnyń kók týyn dúbirli dodalarda jelbirete kóterip, esip-bósip qaıtýdy biletin, ásire maqtan men madaqty jany súıetin sport bıligindegi alpaýyttar ózgeniń daıyn «ónimin» (sportta jetistikterge jetýge múmkindigi zor úmitkerdi) úpilep-súpilep satyp ákele salady. Bular da - ózderinshe patrıot. Qazaqstanda etnıkalyq qazaqty Atajurtyna jolatpaı dińkeletýdiń túrli amal-aılasyn qarastyrǵan Úkimet qaýlylary men memleket zańdarynyń jáne qazaq balasyn úlken sport oıyndarynan qaǵyp tastaıtyn eshbir elde joq osyndaı erekshe patrotızm bar. Sondaǵysy – «kópultty Qazaqstannyń» qurmetine quldyq urǵan patrotızm. Bılikke unaıtyn patrotızm.
«Qazaq balasyn úlken sport oıyndarynan qaǵyp tastaıtyn» degen sózden shyǵady, elimizdegi fýtbol klýbtaryndaǵy oıynshylar qatarynda qazaq balasynyń qarasy shamaly. Esesine, slaván násildi ulttar jetip-artylady. Ony aıtasyz, Igor Zenkovıch («Aqtóbe»), Zaýrbek Plıev pen Mıhaıl Bakaev («Qaırat»), Aldan Djıdjıch («Shahter»), t.b. aınaldyrǵan bir jyldyń sheginde biri Horvatıadan, endi biri Qapqazdan kelgen bette Qazaqstannyń azamattyǵyn tólqujatymen birge qaltalaryna basyp úlgerdi. QR azamattyǵyn alý tártibi osy rette buzyldy ma? Ábden buzyldy. Biraq, azamattyǵy arzymaıtyn baǵaǵa satylatyn bul elde tártip pen zańnyń buzylǵandyǵy ánsheıingi áńgimege de tatymaıdy. (Elimizdegi fýtbol klýbtaryndaǵy teńsizdik týraly taqyrypty Abai.kz aldaǵy kúnderi indetip jazatyn bolady. Ázirge osymen toqtaı turaıyq).
Já, Igor Zenkovıch, Aldan Djıdjıchter dop tebetin kórinedi. Qazaqstanda fýtbol oıynynyń damýyna, bálkı, azdy-kópti úles qosatyn bolar. Al, gastarbaıterler she... olar ne istemek? «Dúnıejúzilik Banktiń esebi boıynsha Qazaqstan – álemdegi mıgranttar kóp umtylatyn toǵyzynshy el eken. Bul degenińiz elimizdiń mıllıondaǵan qarjysy shet el asyp jatyr degen sóz. Jaraıdy «bizden basqa elder de osyndaı jaǵdaıda ǵoı» dep jyly jaýyp qoıa salýǵa bolar edi. Alaıda, ózgesin aıtpaǵanda, 150 mln astam halqy bar Reseımen ózimizdi salystyra almasymyz belgili. Biz nebary 17 mlnǵa jańa ǵana tolyp otyrmyz. Solaı bola tura bizdiń elimizge jyl saıyn 700 myńnan astam «jumysshy-qonaqtar» kelip-ketedi, deıdi aqparat kózderi». (Serikjan Qajı, «Gastarbaıter kele jatyr...», http://abai.kz/post/view?id=2844). Sol «jumysshy-qonaqtardyń» deni Qazaqstanǵa múlde «qonaqtap» qalýda. Qotaryla qonys aýdarýda. Azamattyqty, árıne, Qordaıdan, t.b. satyp ala salady.
Ótken jyly (2014 j, qazan aıy) birer kúnge QHR-ǵa saparlap barǵanbyz. Sonda 700 myń qazaqtyń qytaı tólqujatyn ıelenip, syrtqa shyǵýǵa, anyǵy Atajurtyna aqtaryla kóshýge daıyn otyrǵany jaıynda jazǵanbyz. 700 myń qazaq! Qandaı jumysyńa bolsa da maqul. Tapqan tabysy ózinde, ıaǵnı Qazaqstanda qalady. 700 myń gastarbaıter. Tapqan tabysyn eline áketedi. Sózdiń týrasyna kóshsek, bılik Qazaqstandy qaradaı tonatyp qoıyp qarap otyr. Sóıte tura etnıkalyq qazaqty keýdesinen ıterip, «memleket pen qoǵamnyń qaýipsizdigi úshin» olardan sottalmaǵany jóninde anyqtama talap etetin bapty Parlamentte áne-mine qaralýǵa tıis Zańnyń jobasyna engizip qasarysýda. (Zań jobasy: «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Kóshi-qon máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» dep atalady).
Gastarbaıterlerdiń ishinara Qazaqstan azamattyǵyn ıelenip bastaǵanyna qaıtyp oralaıyq. Teginde, qandaı elde bolsyn azamattyqty aqshaǵa satyp alǵan soń, ony emin-erkin paıdalanýdyń ózindik tártibi túziledi. Azamattyqty aqshaǵa alǵan adam endi jergilikti bılikpen jeń ushynan jalǵasyp, basqa qundylyqtarǵa da qol sozady. Mysaly, bıliktegi satymsaq adamnyń tilin taýyp jerge qojaıyndyq etedi, zańsyz áreketterge barady. Aınalasyna ústemdik jasaýǵa qulshynady. Alda-jalda bireý birdeńe deı qalsa, «meni bóten ult dep shetqaqpaılaýda» degendi bar daýysymen baqyryp, baıbalam salady. Bılikpen qorqytady. Sotqa júginedi. Quqyqqorǵaý organdaryn paralap qýlyǵyn asyrady. Áıteýir bilgenin jasaıdy. Tipti, adam óltirip, kúnaǵa da batady. Menińshe, bizdiń elimizde ultaralyq qaqtyǵystarǵa ulasa jazdaǵan oqıǵalardyń astyrynda osyndaı osqyrynǵan máseleler bar. Sonyń biri keshegi – Saryaǵash janjaly. Kúdikti retinde qolǵa túsken Narmetov, shamasy, aýdandaǵy alpaýyttarmen aýyz jalasyp, aınalasyndaǵy aǵaıynǵa tize batyrǵan bireý. Ábden asqan. Tasynǵan. Onyń ázirge kúdikti sanalatyn qylmysy jergilikti jurttyń dúr silkinýine ákep soqtyrýy álgindeı sebepke esep. Áıtpese, qazaq-ózbegi aralas Saryaǵashta bir-birine qoqılanyp qoıatyndar az ba? Jazataıym kisi ólimi de bolyp jatqan shyǵar... Biraq, sonyń bári ultaralyq janjalǵa ulasyp kete jazdaǵan oqıǵalardy oıǵa salmaıdy ǵoı. Al, Malovodnoe-SHeńgeldi – sheshen dısaporasynyń, Maıatas- Besaǵash – kúrd dıasporasynyń (eske túsirińiz: http://old.abai.kz/node/7524), Shelek-SHonjy – uıǵyr dıasporasynyń keıbir ókilderi tym óktemsip ketkendigin, olardy qutyrtyp, óbektep otyrǵan ózge emes, ózimizdiń bılik basyndaǵylar men bılikti bılep tóstegen jeke tulǵalar ekendigin ekpin túsire aıtýǵa tıispiz. Zań men ult aldynda aldymen solar jaýap berýi kerek. Olardy qoǵam arandatýshylar dep aıyptaýy qajet.
Gastarbaıterler negizinen dısaporalardy jan tartyp jaqyndaıdy. Mysaly, tájik Qazaqstandaǵy tájikterdi jaǵalaıdy. Orys orystyń yǵynan pana izdeıdi. Sodan keıin tapqan panasy men saıasyn paıdalanyp kelimsektigin umytyp, kelgen ortasyna tasadan tas atady. Qylmys jasaıdy. Máselenkı, 14 jastaǵy qazaq qyzyn zorlap, beınetaspaǵa tartyp, sońynan aıaýandyqpen azaptap óltirgen Sergeı Naýmsev Máskeýden Aqtóbege tanysyn izdep kelgen qanisher qańǵybastyń biri eken. 2013 jyly jaz aıynda oralman otbasyn ózbek gastarbaıterlerdiń qyryp salǵany qoǵamnyń záre-qutyn qashyrdy. Mine, gastarbaıterler men kelimsekterdi betimen jibergenniń sybaǵasy. Mine, dıasporlardyń tym erkinsip ketken erke uldaryn tyımaı ustaýdyń saldary.
Qytaı oıshyly Lao Szy kezinde: «Kóp biletin halyqty basqarý qıyn» degen eken. Bizdiń bılik úshin eń aldymen – qazaǵy qalyń memleketti basqarý qıynǵa soǵatyn sıaqty. Áıteýir, qazaq dese, onyń ishinde syrttan qonys aýdaryp, Atajurtyna oralǵan etnıkalyq qazaq dese, qaradaı jyny ustap, jinigip shyǵa keledi. Jańaózen oqıǵasyn eske alaıyqshy. Oqıǵa barysynda Kárim Másimov pen Tımýr Qulybaevy bar – bári, páleni túz-túgelimen Atajurtyna oralǵan baýyrlarymyzǵa jaýyp edi ǵoı. Aqyrynda tapsyrysty tap-tuınaqtaı oryndaǵan sottyń sheshimi boıynsha aıyptalǵan otyzǵa jýyq adamnyń bir-ekeýi ǵana oralman ekendigin jarysa jazdyq. Qaıda ketti sonda, kózine qan tolǵan, aırandaı uıyǵan Qazaqstandy alataıdaı búldirýden basqany oılamaıtyn ońbaǵan oralman?!. Al, shyn máninde oralman degenimiz – zakonoposlýshnyı grajdanın, tolerantnyı chelovek (zańǵa boı urǵan azamat, tózimdi adam). Oralman zakonoposlýshnyılyǵynyń nátıjesinde Qazaqstannyń «soqyr, mylqaý» úkimetiniń talap ete beretin qujattaryn sharq uryp izdeýmen júr. Toleranttylyǵynyń arqasynda muqym qıyndyqqa tózip júr. Másimov, ne Qulybaev bir-aq kún, jalqy ret oralmannyń basyndaǵy keppen ómir súrip kórsinshi – órtenip óler edi.
E-e, aıta bersek áńgime kóp. Qazaqstannyń azamattyǵy qazir kimge, nege buıyrmaı jatyr? Aǵylshyndyq at, aıǵyr, bıelerge de, túrkpenniń alabaı tóbetterine de, Asyljan Mamytbekovtyń aýsyl shyqqan ala bas sıyrlaryna da buıyrdy (óıtkeni, osylardyń barlyǵy - tirkelip, qujattalǵan janýarlar men tirshilik ıesi). Taıaý kúnderi AQSH-tyń Gýantanamo bazasyndaǵy áskerı túrmesinen bosaǵan úsh ıemendik pen eki týnıstik te Qazaqstan azamattyǵyn qabyldaıtyn shyǵar. Ýkraına-Reseı qaqtyǵysynan bolǵan úrkinshiliktegi eldiń aldy Qazaqstanǵa kelip bosqyndar mártebesin ıelenip úlgerdi. Olar úshin alda azamattyqtyń aýyly alys emes. Tek qazaq qana Qazaqstan úkimeti men zańdarynyń aldynda óziniń sottalmaǵandyǵyn dáleldeı almaı aıypty bolyp júr. Sol «aıyptary» dáleldenbeı - etnıkalyq qazaqtardyń azamattyqtan dámetpeı-aq qoıǵany jón.
Dáýren QÝAT
Abai.kz
(Taqyryp ózgertilip alyndy)
