Búgingi kúni Ýkraınadaǵy jaǵdaıdyń órbýi álemdik saıasattyń ózgerýine alyp kelý múmkindigin eshkim joqqa shyǵaryp otyrǵan joq. Ýkraınadaǵy daǵdarystyń sebebi men saldary Reseı men AQSH arasyndaǵy teketirestiń nátıjesi ekendiginde eshqandaı shúbá joq. Árıne, daǵdarystyń paıda bolýyna birinshi kezekte Ýkraınanyń óz ishindegi faktorlar da áser etti. Degenmen, ishki faktorlardyń syrtqy oıynshylarmen tyǵyz baılanysynda eshqandaı kúmán joq. Batystyq Iýshenkony Reseılik Ianýkovıchtiń aýystyrýy. Reseılik Ianýkovıchtiń Eýroodaqpen «jańa áriptestik» ornatý nıeti, memlekettiń ishindegi jemqorlyqtyń buryn-sońdy bolmaǵan jemqorlyq pen memlekettik basqarý mehanızmderiniń tıimdiliginiń kúrt quldyraýy, batystyń ishki mehanızmderdi paıdalana otyryp, antıreseılik tıimdi saıasatty júzege asyrýy, Pýtın ambısıalarynyń álemniń ózge de aımaqtaryna taralýy, Qyrymdy qosyp alyp, Shyǵystyq separatısterdi qoldaý saıasaty... Munyń barlyǵy úlken bir geostrategıalyq oıynnyń quramdas bóligi ekendiginde kúmán joq.
Álem saıasatynda mundaı daǵdarystar ádette tepe-teńdik ornatý úshin qoldanylatyn mehanızmder. Búgingi Ýkraınadaǵy jaǵdaıǵa tarıhı analogıa berer bolsaq, qazirgi zaman tarıhynan birneshe oryn alǵan qaqtyǵystardyń nemen aıaqtalǵandyǵyn saralap kórýge bolady.
Birinshi kezekte, Kýbadaǵy revolúsıanyń nátıjesindegi «Kýba daǵdarysyna» úńilip qaralyq. Kýba daǵdarysyna birneshe ishki faktorlar - Úkimettiń jemqorlyǵy, avtorıtarlyq júıe, halyq jaǵdaıynyń kúrt nasharlaýy, Kýba Úkimetiniń óz saıasatyndaǵy tıimsizdikti eskermegende, bul oıynda halyq tıimsiz Úkimettiń AQSH qýyrshaǵy retinde qarastyrylǵandyǵy yqpal etti. Egemendikke degen nıet, AQSH-tyń ishki saıasatqa belsendi aralasý yntasyn shekteýge baǵyttalǵan halyq qahary bılikke Fıdel Kastrony ákeldi. Fıdel Kastro ózin birinshi kezekte KSRO memleketiniń ókili retinde qarastyryp, el ekonomıkasyna tıisti ózgerister engizýge múddeli boldy. Biraq bul janjaldyń basynda AQSH-tyń NATO-daǵy odaqtasy Túrkıaǵa AQSH ıadrolyq qarýlarynyń engizilýi sebep boldy desek qatelespeımiz. Kórshi memleketke geosaıası baqtalastyń ıadrolyq qarýynyń kirýi KSRO-ny beı-jáı qaldyrmady. KSRO ózi qoldaǵan «úmitker Kastrodan» tez nátıjelerdi talap etti. Nátıjesinde Kýba revolúsıasy jeńiske jetti. Árıne AQSH Úkimeti Kýba revolúsıasyn aýyzdyqtaý úshin elden qashqan mıgranttardan jasaq qurap ıntervensıa jasaýǵa tyrysty. Degenmen KSRO-da shyǵarylǵan jaqsy qarýmen qarýlanǵan revolúsıonerler AQSH áskerlerine tek qana tótep berip qoımaı, KSRO-dan geostrategıalyq kómek retinde ıadrolyq qarý suraýǵa negiz taba aldy. KSRO bul bastamany resmı túrde qoldamaǵanymen, óziniń áskerı-teńiz kúshterin baǵyttaýǵa sheshim qabyldady. Bul daǵdarystyń ıadrolyq soǵysqa alyp kelýi múmkin ekendigin túsingen Kennedı men Hrýshev, daǵdarysqa jol bermeý úshin biri Túrkıadan, ekinshisi Kýbadan óz ıadrolyq qarýlaryn alyp ketýge kepildik berdi.
Árıne, kez-kelgen sarapshy bul daǵdarystyń analogıasyn búgingi Ýkraınadan da kóre alady. KSRO ydyraǵannan keıin esin jınap, ulyderjavalyq ambısıalary bar ekendigin jasyrmaıtyn Reseı men álemdik gegemon AQSH arasyndaǵy alǵashqy kúsh synaý Ýkraınada júzege asyp otyrǵandyǵynda eshqandaı kúmán joq. Buǵan deıingi Sırıa, Mysyr, Lıvıa nemese Abhazıa men Ońtústik Osetıada oryn alǵan daýlardyń eshqaısysy Ýkraınadaǵy qaqtyǵysqa jetpeıdi. Ýkraınadaǵy daǵdarys birnshi kezekte eki uly derjavanyń múddeler talasyna aınalyp kele jatqandyǵy belgili. O basta Iýshenkonyń bılikke kelýinen bastalǵan oıyn búgingi kúni ashyq qaqtyǵysqa aınalǵandyǵynda eshqandaı kúmán joq.
Degenmen Kýba daǵdarysy men Ýkraına daǵdarysynyń arasynda aıyrmashylyqtar da joq emes. Birinshi kezekte Kýba daǵdarysy teń dárejeli qarsylastardyń kúsh synasýy bolatyn. Qazirgi Reseı men AQSH-tyń geostrategıalyq salmaǵyn salystyrýǵa kelmeıdi. Josparly ekonomıka men naryqtyq ekonomıka arasyndaǵy daǵdarys nemese ár túrli rejımder arasyndaǵy ıdeologıalyq taıtalastyq týraly da aıtýǵa kelmeıdi. Reseı ózin naryqtyq ekonomıkasy bar memleket retinde jarıalaǵaly beri jahandyq ekonomıkanyń mańyzdy bóligine aınalǵandyǵyna eshqandaı kúmán joq. Reseı ekonomıkasynyń AQSH ekonomıkasymen talasýǵa da, ekonomıkalyq yqpal etý aımaǵyn keńeıtýge de esh múmkindigi joq. Mıneraldy resýrstarǵa negizdelgen ekonomıkanyń eń mańyzdy ereksheligi onyń álem naryǵyna táýeldiligi ekendigi belgili. Olaı bolsa sol tabıǵı resýrstardy tutynýshy men satýshynyń arasyndaǵy daý birinshi kezekte tutynýshy paıdasyna sheshiletindigine eshqandaı kúmán joq. Buǵan dálel retinde munaı men gaz baǵasynyń tómendeýin aıtýǵa bolady.
Ekinshiden, Kýba daǵdarysynda AQSH tıimsiz Úkimetti qoldasa, KSRO zulymdyqqa qarsy kúresýshi tarap retinde kórindi, ıaǵnı birinshi kezekte ult múddesin qorǵaýshy retinde kórindi. Bul joly rólder basqasha bólindi. Reseı Qyrymdy ár túrli saıası ádisterdi qoldana otyryp basyp aldy. Halyqtyq referendým nysanynda kórinis tapqan bul áreket Ýkraınadaǵy turaqsyzdyqqa alyp keldi. Shyǵys Ýkraınadaǵy orys etnosynyń ókilderi ózin Ýkraın azamattary emes, birinshi kezekte Reseı ımperıasynyń ókilderi ekendigin jasyrmady. Bir qyzyǵy resmı Kreml buǵan shekteý qoıýdyń ornyna, «Ýkraına aımaǵynda eshqashan memleket bolǵan emes» nemese «burynǵy KSRO-nyń quramyndaǵy eýropalyq bóliginde Reseı ımperıasynan basqa memleket bolǵan emes», «Qazaqstan aýmaǵynda buryn memleket bolǵan emes» sekildi málimdemelermen qozdyrdyp otyrdy. Bul Reseıdiń tipti jaqyn odaqtastarynyń arasynda Reseıge degen kózqarasty ózgertti. AQSH eshqashan Kýbanyń terıtorıalyq egemendigine qol suqqan emes. Onyń memlekettigine kúmán keltirgen emes.
Úshinshiden, Kýba daǵdarysynyń barysynda taraptar tıisti nátıjege qol jetkizdi. Alaıda Ýkraın daǵdarysyndaǵy usynylyp otyrǵan kelissózdiń barlyq formattary osy ýaqytqa deıin óz tıimsizdigin kórsetip kele jatyr. Meıli Germanıa, Fransıa, Reseı formaty bolsyn, meıli Reseı, Qytaı, Úndistan formaty bolsyn, meıli Mınsk, meıli Astana formaty bolsyn óz tıimdiligin kórsetpeı otyr. Iaǵnı, dástúrli Birikken ulttar uıymy sekildi sheshim qabyldaý mehanızmderi óziniń tıimsizdigin kórsetip otyr. Jáı ǵana tıimsizdigin kórsetip otyrǵan joq, jańa álemdegi kez-kelgen daǵdarysta jańa tetikterdi qarastyrý múmkindigin de azaıtyp otyr. Ymyrasyz Reseıdi toqtatý úshin Eýropa qaýipsizdigi men yntymaqtastyǵy uıymynyń mehanızmderi de, Eýropa keńesiniń Parlamenttik Assambleıasy da qaýqarsyzdyq tanytyp otyr.
Tórtinshiden, Ýkraın daǵdarysy memlekettiń ulttyq múddesiniń sońǵy qatarǵa ketkendigin aıqyndap bergendeı. Ult óz tańdaýyn jasady. Ianýkovıch Ýkraınadan ketti. Biraq memlekettiń óz tańdaýyn júzege asyrý quqyǵy osy ýaqytqa deıin bulaı taptalǵan emes. Ulttyń óz Úkimetin tańdaýy kórshi uly derjava tarapynan qoldaý tappasa, tóńkeris uıymdastyrylý múmkindigi búgingi kúngi álemdik saıasat aksıomasyna aınalyp ketkendeı. Buǵan Taýly Karabah, Prednestrove, Ońtústik Osetıa, Abhazıa elderindegi jaǵdaı mysal bola tura, eshqashan Reseı óz eline qosymsha terıtorıa qospaǵan edi. Búgingi kúni Reseı Qyrymdy óz quramyna qosý arqyly halyqaralyq qatynastardyń jańa kezeńiniń bastalǵandyǵyn kórsetip berdi.
Besinshiden, Ýkraınadaǵy daǵdarys ıtjyǵys nátıjege ákelýi eki talaı. Sebebi, AQSH-tyń óz sharttarynan bas tartýy óz odaqtasynyń egemendigin satýmen birdeı baǵalanady. Iaǵnı AQSH tatýlyqqa tek qana Qyrym men Shyǵys Ýkraına Ýkraına quramyna qaıta enip, demokratıalyq rejım bılikte qalǵan jaǵdaıda óz mısıasyn oryndaldy dep esepteýine bolady. Mundaı bolmasa birinshiden, AQSH álemdik tártipti belgileýshi memleket mártebesinen aırylady. Ekinshiden, Reseı sekildi ambısıasy kúshti memleketter álemdik yqpal etýdiń jańa ortalyqtaryna aınalyp, AQSH-pen keńespesten óz syrtqy saıasatyna saı áreket jasaı alady. Bul AQSH-tyń uly derjava retindegi rólin shekteıdi. Alaıda Reseı AQSH úshin qajetti qorytyndyǵa moıyn suǵa almaıdy. Sebebi, búgingi Qyrymdy basyp alý men Shyǵys Ýkraınany qoldaýǵa baılanysty saıasatynyń nátıjesinde shekken zardaptaryn halyqqa qalaı túsindiredi? Búgingi ınflásıa, halyq jaǵdaıynyń kúrt nasharlaýy, tutyný taýarlarynyń shektelýi, altyn qorynyń kúrt azaıýyn aqtaý úshin Pýtındik Reseı Qyrymdy da óz quramynda qaldyrýǵa yntaly, Shyǵys Ýkraınadaǵy separatıstterdi qoldaýǵa da májbúr.
Altynshydan, Ýkraınadaǵy daǵdarys Eýropanyń bolashaǵyn aıqyndaıdy. Eýropa bul jeńisten óziniń qaı odaqtasqa arqa súıeýge bolatyndyǵyn baǵalaıdy. Osy ýaqytqa deıin Eýroodaq AQSH-ty qoldap keldi. Reseıge baılanysty túrli sanksıalar jarıalap, ekonomıkasyn álsiretýge septigin tıgizdi. Degenmen resmı Kreml Eýropany AQSH yqpalynan óz yqpalyna aýdarýǵa múddeli ekendigin jasyrmady. Germanıa, Fransıa, Reseı formatyndaǵy kezdesýlerdiń jıileýi - Eýropanyń bul daǵdarysty jyldam sheshýge múddeli ekendiginiń kórsetkishi. Reseı gazyn, munaıyn tutynýshy Eýropaǵa álemdik arenadaǵy daǵdarystardyń keregi joq. Onyń ústine Ýkraına - Eýropalyq memleket. Reseı de Eýropanyń bir bóligi. Bul eki el arasyndaǵy qaqtyǵys jalpyeýropalyq qaýipsizdikke keri yqpal etetindigi sózsiz. Muhıttyń ar jaǵyndaǵy odaqtastyń qoldaýy mańyzdy bolǵanmen, kórshilermen de tatý turý mańyzdy. Reseıdiń álemdik saıasatta belsendiliginiń artýy Eýropaǵa tıimsiz. Sebebi, Ýkraınadan bastalǵan yqpal etý aımaqtaryn qaıta qaraý tutas Eýropanyń máselesine aınalýy múmkin. Biraq bul daǵdarysta Eýropaǵa «óziniń kandıdaty» retinde kóringen Poroshenko myrza betin AQSH-qa burǵaly beri Eýropa «kandıdatsyz» qaldy. Iaǵnı bul geostrategıalyq oıynda Eýropa ne AQSH, ne Reseı quramynda «oınaýǵa» májbúr. Iaǵnı Eýroodaqtyń derbes eýropalyq saıasat júrgizý múmkindigi shekteýli. Sondyqtan bolar sońǵy ýaqytta Eýropa ózin arpalysýshy kúshterdiń biri emes, óz derbestiginen aırylǵan aımaq sekildi kórinedi. Bul jaǵdaıda Eýropa daǵdarystyń tez jáne Ýkraınanyń paıdasyna sheshilýine múddeli.
Jetinshiden, bul daǵdarystan utyp otyrǵan elderdiń biri - Qytaı. Sebebi munaı qunynyń arzandaýy Qytaı ekonomıkasynyń ósý qarqynyn joǵarylatsa, Reseıdiń Qytaıǵa gaz satý nıeti ekonomıkanyń budan ári qaraı arzan energıa kózderimen qamtamasyz etýine yqpal etedi. Qytaı ázirge eki jaqty da ashyq qoldap otyrǵan joq. Degnmen, óz ekonomıkalyq áleýetin áskerı qýatpen ushtastyra alatyn Qytaıdyń jańa álemdegi geostrategıalyq basymdyqqa ıe bolýy múmkin ekendigine kúmán týdyrmaıdy.
Shyńǵys Ergóbek
