Tarıhı tulǵanyń baǵasyn berý úshin sol baǵa berýshi eń aldymen tarıhı tulǵa dárejesine kóterilýi kerek. Keminde tizesine, tobyǵyna, baqaıyna deıin jetetin qal-qýaty bolǵan jón.
Ospan batyr – óz zamannyń altyn ańyzy, ulttyń shynaıy batyry. Ony kóleńkeleý – ultqa degen meıirdiń jetimsizdigi, sananyń taıazdyǵy.
Ospannyń shynaıy baǵasyn berýshi jáne bere almaýshy – búgingi qytaı qoǵamy. Olar Ospandy basty jaýy ári tarıhtaǵy asa qaýipti tulǵa retinde baǵalap otyr. Kezinde Stalınmen sanasqan, AQSH-tyń nazaryna ilikken, Jıań Jeshimen (Jań kaıshy) odaq qurǵan, Choıbalsanmen dos bolǵan, Mýzyduńdy alańdatqan Ospan endi qytaıdyń búgingi tóraǵasy Shıjınpıńniń qaraýylyna da iligipti. QHR memleketiniń qaýipsizdigi sóz bolǵanda, qazaqtar máselesinde Ospandy «aýyzǵa alýǵa bolmaıtyn №1 adam» dep jarıalapty.
Ras, bul – dattaý, qaralaý, qorqý, úreılený. Qazaqta: «Ólgen býranyń basymen tiri atandy qorqytypty» degen sóz bar. Endeshe, ólgen Ospannyń basynan tiri qytaılar nege qorqady. Shyn máninde – bul tarıhı tulǵaǵa degen shynaıy baǵa. Onyń óz ultyna, halqyna, eline-jerine jan tánimen berilip shahıd bolǵandyǵynyń qarapaıym mysaly. Bul qytaılardyń «Ospandy baǵalaýy».
Al, «baǵalamaýyna kelsek» - Ospandy qaralaýshy, tyrnaq astynan kir izdeýshi toptar, jekelerdiń qytaı ıdeıasyna degen dostyǵy. Qytaı ultynyń ǵana emes qazaq zıalylarynyń ishindegi byqsyma, «qurt-qumyrysqa» pishindes jybyrlaqtar qytaı múddesimen ıdeıalas oıǵa júginse, onda olardyń kim bolǵany? Qytaı jaý sanaǵan Ospanǵa jaýlyq, jat pıǵyl tanytýshylardyń ózi tar ma, órisi tar ma!? Qytaı nemese ózge de bizge dushpan kózimen qaraýshylar ulttyń ishine irtkish kúshterin sińire alsa, óz batyrymyzdy ózimiz kóleńkelesek, onda, bizdiń kim bolǵanymyz!?
Osyndaı oılardy jınaqtaı kelgende «Ospan qytaıdyń jaýy eken ǵoı» degen oı qalyptasady. Qytaı saıası toptarynyń sanaly, sanasyz soıyl soǵarlary da solaı qaraıdy.
Qytaı – «hanzý» ult aty, QHR – qytaı memleketi. Ospan qytaı memleketiniń de, qytaı ultynyń da jaýy emes.
Sóz arqaýyn dáıekti etý úshin búgin de kózi tiri, Ospannyń tergeýine qatysqan toqsannyń tórindegi Qaldybaı Qanafın aǵamyzdyń sózinen úzindi keltireıik. Qaldybaı aǵa bylaı deıdi: «Ospan tergeý barysynda kóp sóz aıtty, anany-mynany áńgimeledi dep júrgenniń bári ótirik. Onyń negizigi jaýaby bireý ǵana boldy. Ol – «kim meniń elime-jerime, dinime, tilime tıissse sol meniń jaýym boldy. Ony qara qytaı, aq qytaı dep aıyrmadym. Qarsy oq atqandy aıamadym, qyrǵanym ras. Kinám men kúnám sol bolsa, bári shyn, endi eń sońǵy jazalaryńdy qoldanyńdar!» degen bir ǵana jaýap tóńiregindegi sózi edi. Ospan shynymen de qazaqtyń aty-zatyna saı qas batyry bolatyn».
«Kim meniń elime-jerime, dinime, tilime tıissse sol meniń jaýym boldy» - bul soonaaý saq, hun, túrki zamanynan kele jatqan atalar sózi. Sóz ǵana emes batyr oǵlandaryna qaldyrǵan altyn amanaty. Ospan sony oryndaýshynyń sońǵy bahadúri, júregi izgi, jaýyna qatal dala kókjaly. Orys zeńbiregine qarsy shapqan Kenesary hannyń qytaılyq shapqynshyǵa qarsy turǵan tiri beınesi.
Muny qytaılar jaqsy bildi. Ospan tirilse túrki rýhy bas kóteretindeı qorqýynyń, alańdaýynyń sebebi de sol. Olardyń aýzyna nege Ahmetjan Qasymı, Sqaqbek Mononov, Ábdikárim Abbasov, Dálelhan Súgirbaev syndy jartylaı qyzyldasqan tulǵalar túspeıdi!? Nege Ospannan ólerdeı qorqady.
«Ospannan qorqady» demekshi, bir áńgime eske oralady. Bala kezim, Ór Altaı jerinde, Ertis jaǵasynda. Ákemniń atynyń artyna mingesip, qytaılar «áskerı polk» ataıtyn qytaı qalashyǵyna kirdik. Ol kezde jol boıynda mashına joq. At tuıaǵy kóshelerdi barabansha urady. Kósheden qıys burylǵanymyz sol edi, esik aldynda oınap júrgen qytaı balalary: «qazaqtar kele jatyr, Ospan bandylar kele jatyr!» desip, tyrym-tyraqaı úılerine qashyp kirip jatty. Anda-munda terezerinen úreılene qaraǵan janaralary shalynady. «Áke, olar nege qashady? Ne dep jatyr?» deımin men. Ákem: «Olar bizden Ospan bandylary kele jatyr dep qorqyp qashty» deı kelip, Ospan týraly alǵashqy hıkaıany shertip edi.
Ol kezde Ospannan ólerdeı taıaq jep tiri qalǵan qytaılardyń kózi bar kez-di. Altaı jerinde aqıqatqa qaıtqan gomındańshylardan quralǵan «10-dvezıa» atalatyn qala turǵyndarynyń sol kezdegi beınesi bul.
Jyldar ozdy. Olar bizdiń «tıispeıtinimizdi» bildi, Ospannyń «shynymen de ólgenine» sendi. Ondaǵy qazirgi jaǵdaı týraly oılańyz. Ospan sonda kim úshin, ne úshin kúresken eken!
Endi Ospan haqyndaǵy tarıhı derekterge moıyn buraıyq.
Ospan zamanynda Shynjań jerine bas kóktep kirgender gomındańshyl qytaıdyń Shyńshysaı bastaǵan armıasy edi. Olardyń Shynjańǵa kirgen jalpy sany 80 myńnan astam bolsa, Ospan keminde jarymynan artyǵyn qyryp-joıdy. Keıinnen, ıaǵnı, 1945 jyly bir-birimen jaý qara qytaı (gomındań) men qyzyl qytaı (komýnıstik qytaı) birlesip, odaq quryp, Japonǵa qarsy turdy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jeńiske jetti. Osydan keıin halyqarada óte kóp ózgerister boldy. AQSH pen Keńes odaǵy da odaq qurdy. Álemdik deńgeıdegi kóptegen máselelerdi retke saldy. Sonyń ishinde Mońǵolıanyń derbestigi saqtalyp, «Shyǵys Túrkistan derbestigi» joıyldy. Shyǵys Túrkistan respýblıkasy kúshpen taratylyp, ony qorǵaýǵa tysrysqan Álıhan tóre 1946 jyly maýsymda jasyryn ustalyp áketildi. Álıhannyń qulaýǵa aınalǵan shaǵynda odaǵyna tartqan eki adamy Ospan batyr men Qalıbek Hakim edi. Qalıbek Hakim basqasha kúres jolyn tańdap, Ospan ólispeı-berispeıtin qan maıdanda jalǵyz qaldy.
Osy tusta Ospan gomındańshyl qytaılardyń usynysyn qabyldap, olarmen ortaq odaq qurdy. Osy odaq arqyly basty qaýip – jer betindegi qyzyl ımperıanyń ajdahasynan saqtanýǵa umtyldy. Keńes qyzyly men qytaı qyzylynyń birlesip, jer betine ákele jatqan zulmatyn anyq ańǵardy. Tanydy, bildi, qarsy turdy. Biraq qylyshy «merziminen kesh sermeldi». Qyzyl qytaı jeńiske jetti.
Eger, Ospan qytaımen (hanzý ultymen) jaý bolsa, gomındańshyl qytaılarmen birleser me edi?! Onyń jaýlyǵy ultqa emes, otarlaýshy jaýyz kúshterge ǵana qarsy turý ekeni anyq ańǵarylady.
Al, qyzyl qytaı Shynjańǵa kirgennen keıin de Ospan áýeli olardyń «shynaıy halyqshyldyq» bet-benınesin baıqap kórýge tyrysty.
Nurǵojaı batyr komýnıster men Ospannyń alǵashqy qarym-qatynasyna aıaldaǵanda, óz estelikterinde mynadaı syr shertedi:
«1949 jyly jazda Gomındań men Gońshandań (Qytaı kompartıasy) soǵysynyń habarlary únemi kelip turdy. Gomındań áskerı basshylary qasha bastady. Amerıka konsýly da bolyp jatqan ýaqıǵany aıtyp turdy. Mákkırnan:
– Mal janyńdy jergilikti úkimetke biraq ótkiz. Amerıkaǵa ket, mal somasyn biz beremiz, – dep te aıtty. Ospan:
– Otanymda turamyn. Qashpaımyn jerdiń arǵy betinde jatqan Amerıka maǵan Shyǵys Túrkistan úkimetin quryp bere almaıdy. Amerıkanyń sózi de ótirik. Rýzvelttiń ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy áreketi bizge belgili. Eki taýdy biraq kúıretip, dúnıeniń úlken bazaryn izdegen. Amerıka qazir Birikken Ulttar Uıymyndaǵy eń úlken el edi. Búkil Túrkistandy orystar jutyp otyrsa da, oǵan úsh júz jyldan beri kórsetken kómegi joq, – dep maǵan kesip aıtty» («Azattyqtyń óshpes rýhy» Almaty, «Sardar» 2008 j.160 bet).
Osyndaı almaǵaıyp kúnderde Ospan qyzyldardan birden kúder úzip ketken joq. Eń bastysy aldy-artyn barlap kórý, aqylmen sheshý, «uzyn arqan, keń tusaý» ıdeıasynda boldy.
«Osy jerden Úrimjige barýǵa Ýań Jyńnyń 30 myń áskeri basyp ótip ketti. Qumylda birneshe kún turǵan eken. 1949 jyly 20 qarashada Pekınnen, ıaǵnı Gońshandań(Qytaı kompartıasy)nan tórt ókil keldi. Onyń biri – uıǵyr Ámet, biri – dúńgen, biri – qytaı bolatyn. Olarǵa Ospan, Jánimhandar: «Osy jer malǵa jaıly eken. Osy jerde qonystanyp otyrsaq», – degendi aıtty. Ýákilder maqul bolyp ketip qaldy. Ospan olarǵa: «Burynǵy Shynjań demokratıalyq ólkelik úkimetimen jasaǵan on bir tarmaqty toqtam bar edi. Osy toqtam boıynsha ulttyq bılik ózimizde bolatyn bolsyn», – degen talabyn qoıdy. Óıtkeni Jań Je Juń “Shynjań azamattary ózderińdi ózderiń basqaryp ketý úshin oqyńdar. 15 jyldan keıin el bolyp bólinip ketesińder”, – dep ýáde berip, toqtamǵa qol qoıǵan edik. Osy bir aýyz sóz bizge úlken medeý bolǵan edi. Óıtkeni Gomındańnyń sońǵy kezinde batys teristik bes ólkeniń bastyǵy bolǵan, oǵan qosymsha Shynjańdy bılegen Jań Je Juń sol ornynda qalyp, ony Gońshandań (Qytaı kompartıasy) batys teristik bes ólkeniń bastyǵy etip belgilen edi. Bul adamnyń orynynda qalýy – Ospanǵa úlken medeý berdi» («Azattyqtyń óshpes rýhy» Almaty «Sardar» 2008 j.162 bet).
Osy jaılar áńgime bolǵanda Dálelhan Jánimhanuly «Qıly zaman, qıyn kúnder» kitabynda 1949 jyly jeltoqsanda Ospannyń Ýańynmaý, Burhan Shahıdı, Taý Sıo jáne general Fıńdyhýaıǵa arnap jazǵan hatynyń mazmunynda: «Hattaryńyzdy aldyq. Qystyń qatty sýyq kúnderinde jolǵa shyǵa almadyq jáne Úrimjige bara almadyq. Solaı bolsa da, ornymyzǵa ýákil etip eki kisi jiberdik. Sizdermen bet kórisip, jaǵdaılarymyzdy túsindirýmen birge, bergen nusqaýlaryńyzdy alyp qaıtady» degen sózderiniń barlyǵyn aıtady.
Mine, osy oqıǵalarǵa qaraǵanda jańadan kelgen qyzyldar Ospanǵa qarata biri óz jaǵyna tartýǵa tyrysqany, ekinshi jaqtan aldamalaı turý saıasatyn qoldanǵany baıqalsa, Ospannyń da «saptaıaqtan as quıyp, sabynan qaraýyl qarap» otyrǵany seziledi.
Ospan da qarap jatpady. Óziniń eń senimdi degen adamdaryn kórneýde komýnısterge baǵynyshty qylyp, olarmen ár kúni astyrtyn baılanysta bolyp, qarsy jaǵynyń jan dúnıesi men shynaıy is-áreketin baqylady.
Sóıtip, toqsan tolǵanyp oılanǵan Ospan: «Komýnısterdiń sózi men is-áreketi birdeı emes eken, bularǵa da senýge bolmaıdy eken» degen sheshimge keledi.
Osy oqıǵalarǵa qarap otyryp, Ospan batyrdyń bir ultqa nemese, bir memleketke ǵana jaýyǵyp otyrymaǵany anyq kórinedi. Jer betindegi otarlaýshy kúshterge, sonyń ishinde qanatyn keńge jaıǵan Keńestik jáne Qytaılyq qyzyldardyń jaýyzdyǵyn barynsha tanyp jetkeni baıqaımyz.
Shyn máninde qyzyldar men Ospannyń birigý, ymyraǵa kelý ıdeıasy Keńes Odaǵyn qýattaıtyn toptar men burynǵy «Shyǵys Túrkistan respýblıkasynyń» ornyn ıelep otyrǵan «úsh aımaqshyldarǵa» múldem jaqpaıtyn. İshtegi ymyraǵa kelmes alaýyz toptar da bas paıdasyn oılap, baqaı qýlyqpen arpalysqa tústi. Shynjańdaǵy jergilikti toptar men tulǵalar ishinde jańa qyzyldarǵa kim buryn jaqsy kórinip qalar eken degen qyzǵanysh pen baqtalastyq týdy. Ospandy qurtýǵa múddeli toptar kóbeıdi. Ókinishtisi osyndaı taıaz oıly adamdardyń muragerleri men urpaqtary nemese «aq degenin alǵys bilgen» keıingi jandaıshaptary Ospandy áli kúnge deıin jaý sanap keledi. Keıde oıdan oıdyrylǵan rýlyq qaqtyǵystar qazanyna qýyrǵysy keledi. Bul ulttyń ishki irińin keýletýshi ımperıalardyń laqsa qýlyǵynyń jurnaǵy edi.
Erlikpen bastalyp, órlikpen jalǵasqan ult-azattyq qozǵalysyn «búlikke» balaǵan «Úsh aımaq» Ospanǵa budan buryn da shoshyna qaraıtyn edi. Bul týraly «Shyńjańnyń úsh aımaq tóńkerisi tarıhy» («Ulttar» baspasy, 2000 jyl.) atty kitaptyń 340-betinde: «Ospan, Qalıbek, Jaýjap (mońǵol) búligi art-artynan týylǵandyqtan, úsh aımaqtyń jaǵdaıy kúnnen-kúnge ýshyǵyp, múshkil halge kiriptar boldy. Ulttyq armıa áskerı kúshiniń jetkiliksizdigi tutas úsh aımaq úkimetine aýyr qater tóndirdi», – dep jazady.
Endigi jerde Keńestikterdiń keńesin buzbaıtyn, qytaı bıligine basy baılaýly «qyp-qyzyl», jańa «úsh aımaqshylar» tarıh sahnasyna kóterildi. Sóıtip, qyrkúıektiń basynda «Úsh aımaq» jaq QKP ortalyq komıtetiniń jol-joryq kórsetýine negizdelip, Shynjań máselesin sheshýdiń kóp túrli joldaryn qarastyryp, QKP-na jaýap hat jazdy. Atalǵan hattyń 6 tarmaǵynda: «...Jánimhan, Qadýan, Ospan, Qalıbek t.b kóp saıası jáne áskerı qylmystylardy jazalap, mal-múlkine deıin músádralaýdy» surady. («Juńgo Shynjańnyń tarıhy jáne qazirgi jaǵdaıy», «Shynjań» halyq baspasy, 2006 j.Úrimji 313-314 better).
Ospan men qyzyldardyń at kekilin kesisken alǵashqy sátinde olardy tatýlastyrýǵa talpynýshylardan góri ajyratýǵa, ara jigin ashýǵa umtylǵandar kóp boldy. «Úsh aımaqshylardyń», atap aıtqanda, Opannyń ómirbaqı qorǵaǵan múddeli qandastarynyń bar nıeti Ospannyń kózin qurtý boldy.
Ospan da sońǵy ret qarmanyp qalýǵa kiristi. «...Qaıtadan bir uıym qurdy. Búkil armıanyń bastyǵy Ospan, onyń orynbasary Jolbarys bolyp belgilendi. Eki polktiń bastyǵy retinde men (Nurǵojaı – J.Sh) jáne Qapas ekeýmiz belgilendik. Dálelhan Jánimhanuly áskerı at, azyq, kólik daıyndaýǵa saılandy. Altynbek, Káben, Qataı Barkól eliniń áskerı bastyqtary bolyp saılandy» («Azattyqtyń óshpes rýhy» Almaty «Sardar» 2008 j, 165-bet.) Mine bul Ospannyń qyzyldarǵa resmı túrde qarsy daıyndyqqa kirisýi edi.
Osydan keıin Ospan qoly shegine soǵys jasap, Gansýge qaraı bet aldy.
Bir qyzyǵy olardy qyzyldardan kóri «Sharqı» atalǵan «úsh aımaqshylardyń» óksheleı qýýy kóbirek bolǵan kórinedi. Bul jaıynda Nurǵojaı batyr atalǵan eńbeginiń 165-166 betterinde birinshi ret: «Biz Sarqamysta otyrǵanbyz. Úsh aımaq atyn jamylyp, orys armıasy kelip basty. Olarmen aıaýsyz soǵysyp, kóp adamyn qyryp tastadyq. Qalǵan áskerleri jeńilip, Norıǵa sheginip ketti» dese, endi birde «Ospan, Jánimhandar Taqyrbastaý, Sarbastaýǵa baryp ornalasty. Bir jumadan keıin orystardyń jalǵan Sharqı Túrkistan atyndaǵy áskerleri kelip basty», – degendi aıtady. Demek Ospandardyń áli de bolsa qyzyldarmen til biriktirýiniń múmkindiginen alańdaǵan Keńes Odaǵy óz armıasyn kirgizip, «úsh aımaqshylarmen» sáıkese otyryp, qyzyldardan buryn qarmanýdy oılaǵan sıaqty. Tipti ol kómekti «úsh aımaqshylardyń» ádeıi surap alýy da nemese qyzyldyrdyń túrtip salyp, bilse de bilmeske salyp tasada turýy da ábden múmkin edi.
Osy dálelderdi negizge alǵanda: «biz Ospannyń adamdary edik» dep beıýaz aýyldardy shapqan tonaýshy-qaraqshylardyń da keńestik qyzyldar nemese «úsh aımaqshyldar» jaǵynan uıymdastyrylǵanyn anyq bilemiz.
Ospannyń óz adamdaryn baǵyndyrǵan syńaımen qyzyldardyń ishine kirgizip, ańys ańdaǵany sıaqty, qyzyldar da ózine satylǵan qazaq jansyzdary arqyly Ospannyń qybyr-jybyryn ańdyp otyrdy.
Sondaı satqyndardy jolbastaýshyǵa alǵan qytaı qyzyly aqyry batyrdy torǵa túsirdi. 1951 jyly 19 aqpanda Gansýdyń Haızy degen jerinde qolǵa tústi.
Túıeniń ústine matalyp, qol-aıaǵy kisendelip bara jatqan ákesine qyzy Pánsıa daýys salyp jylaıdy. Sol sátte Oshyń(Ospan) aqyryp: «Óshir únińdi, dushpannyń aldynda kóz jasyńdy kórsetpe! Meni qytaı myqtylyǵynan ustaǵan joq, Qudaıdyń buıryǵymen ustady. Alla buıyrdy, meni baılap aldy. Men ókinbeımin, qaıt keıin!», – dep pań kúıinde aıaq-qoly kisendeýli túıe ústinde qaıqaıyp kete barady.
Jylap-shýlaǵan aýyl adamdaryna qarap: «Kóz jastaryńdy kól qylǵansha, esterińdi jınap, erteńderińdi oılańdar!», – dep qatal ámir etedi. Haızydan Duńhýańǵa, odan Úrimjige jóneltiledi.
Batyr aıtqan sózinen qaıtpady. Bas ımedi. Komýnıster usynǵan aqsha, ataq, mansapqa aldanbady.
1951 jyly sáýirdiń 29 kúni 52 jasynda Úrimji qalasynda ólim jazasyna úkim etildi. Tarıh aldynda appaq aryn kirletpeı, naǵyz musylman túrkiniń qasıetin saqtap shahıt boldy.
Joǵaryda baıandalǵan oqıǵalarǵa zer salyp qarar bolsaq, Ospan eshqashan rýlyq nemese bir ultty ǵana jek kórýshilik deńgeıinde bolmaǵan.
Kózi kórgen qarttar Ospan beınesin: «Usaq-túıekke jelp etpeıtin, asa sabaz, mańǵaz, sheshimdi jurt taryqqanda ǵana aıtatyn, jol tapqysh, aqyl-aılaly, desi basym jan edi. Ultyna erekshe adal bolatyn, qaıran Oshyń-aı!» dep aıtyp otyrýshy edi.
Búgingi qytaıda bolyp jatqan qazaq nemese ózgede musylman ulttaryna jasalyp jatqan qysymdardy oılaǵanda, olardyń birinshi bolyp «Ospandy aıtpaısyńdar!» deýine qaraǵanda, tarıh óz minberinde batyrdyń rýhyna taǵy bir márte bas ıip turǵandaı bolady.
Ol ulttyń, ulystyń jaýy emes, ulttyq rýh pen namystyń joqshysy edi! Onyń rýhynyń qyzǵysh qusqa aınalyp Altaı aspanynda – Túrkiniń baǵzy jurtynda shyryldaı ushyp júrgenin eshkim joqqa shyǵara almaıdy!
Búgingi shahıd bolǵan kúninde (29 sáýir) batyr rýhyna duǵa jasaýdy umytpaıyq, aǵaıyn!
Jádı Shákenuly,
jazýshy
