Eýropalyqtar jaýlap alǵanǵa deıin Amerıka qurlyǵyn meken etken úndisterdiń (olardyń birqatary ózderiniń tamyryn túrki halyqtarymen baılanystyrady) ómir tanymdary men danalyqtary qaıran qaldyrady.
Tómende amerıkalyq aborıgenderdiń tańdaı qaqtyrarlyq aforızmderin usynyp otyrmyn. (Jaqsha ishinde taıpalardyń aty kórsetilgen).
1. Jylaýdan qoryqpa. Kóz jasy adamnyń jan dúnıesin kóp nárseden tazartady. (Hopı)
2. Aýzyńda kún kúrkiregenshe, qolyńda jasyn (naızaǵaı) oınasyn. (Apachı)
3. Barsha ósimdik – bizge baýyr. Eger qulaq qoısańyz, olardyń qalaı sybyrlasqanyn estısiz. (Arapaho)
4. Ómir degenimiz ne? Ol túnde ushatyn jarqyraýyq qońyz. Ol bızonnyń qysqy kúngi tynysy. Ol kúndiz shóp ústinde jyljıtyn, keshke qaraı joǵalyp ketetin kóleńke. (Qarasıraqtar – Blackfoot)
5. Jer bizge ata-babamyzdan qalǵan mura emes, ony biz keler urpaqtan qaryzǵa alǵanbyz.
6. Týǵan kezińde sen jylap, al myna álem qýanǵan bolatyn. Dúnıeden óterińde endi óziń qýanyp, álem jylaıtyndaı ómir súr! (Cherokı)
7. Bir aıaǵymen kanoede, bir aıaǵymen qaıyqta turǵan adam sýǵa qulaıdy. (Týskarora)
8. Júrek –bizdiń bastapqy ustazymyz. (Shaıenn)
9. Esińde bolsyn: seniń balalaryń seniki emes, olardy Jaratýshy Ie amanatqa bergen. (Mogıkan)
10. Qulaǵyma quı –jadyma túspes. Kózime shuqy – esime de túspes. Jan-tánińmen úıret – sony ǵana uǵarmyn.
11. Adamzat zańy adamdar ózgergen saıyn ózgeredi. Jaratýshy Ie zańdary eshqashan ózgermeıdi. (Kroý)
12. Ólim – álemderdiń aýysýy ǵana. (Dývamısh)
13. Ótirik uıqtaǵan adamdy oıata almaısyń. (Navaho)
14. Kórgen túsińniń bári órmekshiniń órmeginen órilgen. (Hopı)
15. Itpen birge uıqtasań – ústińde bıt qaptap oıanasyń.
16. Tabıǵattan qashyqtaǵan saıyn adam júregi qaraıa beredi. (Lakota)
17. Kóktemde aıaǵyńdy baıqap bas, Jer-Ananyń aıaǵy aýyr. (Kaıova)
18. Bilimge emes danalyqqa umtyl. Bilim – ótkennen darıdy. Danalyq – keleshekpen keledi. (Lambı)
19. Eger izgilik isteýge sebep taba almasań – buǵan óziń ǵana kinálisiń. (Delaver)
20. Aınalańdaǵy jandy álemge qurmetpen qarasań, olar da saǵan qurmetpen qaraıdy.
21. Baqa ózi turǵan kóldi iship taýysa almaıdy. (Sıý)
Amerıkany baǵyndyrǵan eýropalyqtardyń sol kezdegi jaýyzdyqtary aldynda Gıtlerdiń «holokosty» balanyń oıynshyǵyndaı bolyp qalady. Bıblıada úndister týraly eshteńe aıtylmaǵan degen syltaýmen bes ǵasyrǵa sozylǵan qyrǵynda Amerıka men Kanadanyń 95 mıllıonnan 114 mıllıonǵa deıingi baıyrǵy turǵyndary óltirilgen.
Búginde AQSH-ta 5 mıllıondaı ǵana úndister qalypty. Bul búkil AQSH halqynyń 1,6 paıyzy. Olar rezervasıalarda turady. Úndis taıpalarynyń ishinde sany jaǵynan eń kóbi – cherokı (310 myń), navaho (280 myń), sıý (115 myń) jáne chıppeva (113 myń). Zertteýshilerdiń anyqtaýynsha elde búginde úndisterdiń 139 tili saqtalypty. Onyń jartysynan astamyna joıylý qaýpi tónip tur.
