Adamzat ómirindegi teńdesi joq eń qundy syılyq jáne baǵa jetpes zor baılyq – densaýlyq. Dana halqymyz «Densaýlyq – zor baılyq» dep, oǵan jiti nazar aýdaryp otyrýdy únemi shegeleı túsýi, mine, osydan bolsa kerek. Óıtkeni deni saýdyń jany saý bolatyny aıtpasa da túsinikti. Desek te, búgingi tańda aýrýdyń túrleri kóbeıip, adamdardyń odan zardap shegýi shekten tys ulǵaıyp barady. Qazaqstanda 35 myńǵa jýyq naýqas Parkınson dıagnozymen ómir súrip jatyr. Jyl saıyn olardyń qatary 2,5 myń adamǵa artyp otyrady eken.
Sonymen Parkınson degen qandaı aýrý? Ol qandaı jaǵdaıda paıda bolady? Klınıkalyq belgileri, ony emdeýdiń em-domdyq túrleri qandaı? Mine, osy sıaqty basqa da ózekti suraqtarǵa jaýapty kópshiliktiń nazaryna usynǵandy jón sanadyq.
Parkınson – júıke júıesiniń eń qaýipti ári jumbaq aýrýlarynyń biri. Bul aýrýǵa shaldyqqanda mıdaǵy neırondar qyzmeti buzylady. Ádette, bul dert 55 pen 65 jas aralyǵyndaǵy adamdarda jáne kóbine erler arasynda jıi kezdesedi. Biraq 30-40 jasynda, tipti 20 jasynda Parkınsonǵa shaldyqqan naýqastar da joq emes. Ókinishke qaraı, qazirgi medısına bul aýrýdyń neden paıda bolatynyn dóp basyp, dál anyqtaı almaı otyr.
Sondyqtan Parkınson aýrýy qazirgi tańda Alsgeımer aýrýynan keıin álemde eń keń taraǵan neırodegenerasıalyq aýrý bolyp tabylady. Neırodegenerasıa degenimiz júıke jasýshalarynyń birtindep óz qyzmetin joǵaltyp, túbinde ólip qalýy. Neırodegenerasıa adamdy múgedektikke alyp kelýi múmkin. Búgingi kúnde álemde Parkınson aýrýyna shaldyqqan adamdardyń sany 4 mıllıonǵa jýyq. Parkınson aýrýynyń orta eseppen taralýy 100 myńǵa shaqqanda 150-200, alaıda bul kórsetkish jasy 70-80-nen asqan adamdar arasynda 300-ge deıin jetýi ábden múmkin. Parkınson aýrýyna negizinde egde jasqa jetken adamdar beıim bolǵanmenen, sońǵy jyldary bul aýrý 30 ben 60 jas aralyǵyndaǵy jumys isteıtin jas adamdar arasynda jıilep ketti. Qazaqstanda PA epıdemıologıasy zerttelmegen. Álemdik statısıkany saraptaǵanda bizdiń elimizde mólshermenen otyz bes myńǵa jýyq adam Parkınson aýrýyna shaldyqqan dep sanaýǵa bolady. Ǵalymdardyń boljamy boıynsha bul aýrýmen aldyńǵy on jyldyqta eki mıllıonǵa jýyq adam aýyrady. Osy statısıkalyq boljamdy eskere otyryp, egemen Qazaqstanda Parkınson aýrýynyń keń taralýy tek áleýmettik emes, ekonomıkalyq yqpaldyń da áserinen týyndaýy múmkin dep oılaýǵa bolady.
Parkınson aýrýynyń sebebi mıdyń jasaýshalarynda álfa sınýkleın degen aqýyzdyń mólsherden tys jınalýy, jınalǵan aqýyzdyń toksın bólýi jáne sol toksınderdiń saldarynan ortalyq mıda ornalasqan qara sýbstansıanyń DOFAMIN degen hımıalyq zatty túzetin júıke jasýshalarynyń ólýi bolyp tabylady. Dofamın jetkiliksizdigi Parkınson aýrýynyń negizgi belgilerine alyp keledi. Olar qaıtalanbaly qımyl-qozǵalys shapshańdyǵy baıaýlaýy men bulshyq ettiń qajýy. Bul belgi medısına tilinde bradıkınezıa dep atalady. Bradıkınezıa Parkınson aýrýynyń negizgi belgisi. Aýrýdyń qosymsha belgileri qol men aıaqtyń dirildeýi, qaqsap aýrýy, bulshyq etterdiń tyrysyp, qatyp qalýy. PA 90% jaǵdaıda sporadıkalyq túrde paıda bolady, ıaǵnı aýrýdyń anyq sebebi bolmaıdy. On paıyz jaǵdaıda aýrý tuqym qýalap júredi. Mıda álfa sınýkleın jınalýyna sporadıkalyq jaǵdaılarda tektiń táýekeldiligi men qorshaǵan orta faktorlarynyń ózara qarym-qatynasy alyp keledi.
Parkınson aýrýyn álemde dárilik jáne hırýrgıalyq ádistermen emdeý qolǵa alynǵan. Dárilik emniń negizi mıdaǵy dofamın jetkiliksizdigin qaıta qalpyna keltiretin «Levodopa» dárileri taǵaıyndalady. Qazaqstanda bul aýrýǵa qarsy tirkelgen «Levodopa» dárileri nakom, levokarbısan jáne madopar deıtin túrleri bar. «Levodopa» dárilik preparaty Parkınson aýrýy emindegi altyn standart bolyp sanalady. Qazirgi tańda levodopaǵa qaraǵanda jumsaq dáriler shyqty. Olardyń ishinde Qazaqstanda tirkelgenderi «Mırapeks», «Azılekt». Alaıda, Parkınson aýrýyna qarsy kóptegen jańa dáriler bizdiń elimizde joq.
Parkınson aýrýyn hırýrgıalyq jolmen emdeýdiń eń utymdy ádisi – mıdyń tereń stımýlásıasy dep atalady (Deep brain stimulation). Bul ádis Qazaqstanda 2013 jyldan bergi ýaqytta Shashkın Shyńǵys Saqauly degen neırohırýrgtiń qolymen qoldanylyp kele jatqany belgili. Osy kúnge dáıin ol 200-den astam Parkınson aýrýymen aýyratyn adamǵa mıdyń tereń stımýlásıasyn jasap úlgerdi. Alaıda, bul operasıa Parkınson aýrýynyń negizgi sebepterin túbegeıli joıa almaıdy, biraq aýrýdyń asqyný belgilerin óte jaqsy basady. Operasıa jasalǵan adamdar kóp dári ishpeıdi. Uzaq ómir súredi. Bul operasıany Qazaqstan azamattary úshin tegin kvota alýdyń kezegine der kezinde turý arqyly jasaýǵa bolady.
Qazirgi tańda álemde Parkınson aýrýynyń belgilerin basatyn dáriler ǵana bar. Biraq aýrýdyń údeýin baıaýlatatyn jáne sebebin joıatyn dáriler men ádister áli oılap tabylmaǵan. Sol sebepti ǵalymdar izdenis ústinde. Alaıda kóptegen eksperımenttik ádister álemniń túkpir-túkpirinde qoldanylyp jatyr. Olardyń ishinde mıǵa dofamın túzetin baǵanaly jasýshalardy ımplantasıa jasaý, genetıkalyq ádistermen aýrý shaqyratyn genderdiń qyzmetin qalpyna keltirý jáne taǵy basqa zamanaýı ádister kiredi. Osy ádisterdi qoldaný áli de keń qoldanysqa engizilmegenine qaramastan, bolashaqta osy ádister óziniń utymdy paıdalylyǵy men qaýipsizdigin dáleldep, keń dárejede qoldanylyp, Parkınson aýrýyn tolyq emdeýge alyp keledi degen úmit ǵalymdarda bar.
Qazaqstan men Ortalyq Azıada Parkınson aýrýymen júıeli túrde aınalysatyn Parkınson ortalyǵy qazirgi tańda ázirge tek Almaty qalasynda ǵana bar. Bul ortalyq «Standardneuro ortalyǵy» dep atalady. Bul ortalyq Parkınson aýrýynyń Qazaqstan aımaǵy boıynsha medısınanyń joǵary sanatyndaǵy bilikti dáriger, izdenimpaz ǵalym, bastamashyl mamandar – Qaıyrjanov Raýan Baǵdanuly men Parkınson aýrýyn neırohırýrgıalyq jolmen emdeıtin Shashkın Shyńǵys Saqaulynyń tikeleı uıymdastyrýymen qurylǵan. Búgingi tańda bul ortalyqta birqatar Parkınson aýrýyna qatysty maman-nevrolog dárigerleri, parkınson reabılıtologtary, psıhologtar, sóıleý men jutyný joldaryn emdeý mamandary, mıdy magnıtti stımýlásıa jasaý mamandary, neırohırýrgtar jumys isteıdi. Ortalyq 2018 jyldyń naýryz aıynda ashylyp búgingi kúnge deıin 500-den astam Parkınson aýrýyna shaldyqqan syrqattardy qarap, olarǵa dál dıagnoz qoıyp, dıspanserli esepke alǵan. Birneshe aı boıy ortalyq Parkınson aýrýynyń kompleksti reabılıtasıasyn jasaýdy túbegeıli qolǵa alǵan. Kompleksti reabılıtasıaǵa reabılıtologtyń qaraýymen qosa onyń jeke reabılıtasıalyq programmasynyń qurastyrylýy, odan keıingi jekeshe túrde ınstrýktormen jattyǵý zalynda, júzý baseıninde jalǵastyrý, psıhologpen aınalysý, daýysty jaqsartý jattyǵýlary, sonymen qatar óziniń tıimdi paıdalylyǵyn klınıkalyq zertteýlermen dáleldengen toptasymen jasalatyn tango bıi, Ronı Gardıner mýzyqalyq ádisi, skandınavıalyq taıaqpen júrý arqyly búkil dene qurylysyn serpiltý, shynyqtyrý, kıno-ıoga ádisteri kiredi. Standardneuro ortalyǵynan reabılıtasıadan ótken adamdar onyń paıdasyn kórip jatyr. Standardneuro Ortalyǵy Parkınson aýrýyn emdeýdiń tolyqqandy sıklyn qamtýdy jedel túrde qolǵa alǵan. Iaǵnı aýrýdyń dıagnozyn der kezinde dál anyqtaý, dıspanserli esepke alý, Parkınson aýrýynyń aýyrlyǵyn anyqtaıtyn halyqaralyq shkalany jasaqtaý, aýrýdy tıimdi dárilik jolmen emdeý, reabılıtasıa jasaý, mıdy magnıtti stımýlasıalaý, aýrýdy hırýrgıalyq jolmen emdeý taǵy sol sıaqty emdeý tásilderi atalmysh sıkldiń quramyna kiredi. Standardneuro ortalyǵynda aýrý adamdar men olardyń týystary úshin «Parkınson aýrýy mektebi» uıymdastyrylyp otyr. Bul óz kezeginde tegin túrde Parkınson aýrýy jaıly tolyq aqparat berý, onyń utymdy em-domy jáne dıetasy, ómir jasyn uzartýǵa qatysty túrlishe jattyǵýlardyń utqyrlyǵyn arttyrý jóninde utymdy aqparat alyp otyrý úshin jasalǵan eń utymdy taptyrmas múmkindik bolyp tabylady. Óıtkeni qazaq elinde Parkınson aýrýymen aýyratyn adamdar qaıda, kimge bararyn bilmeı, aýrýdyń der kezinde dıagnozyn anyqtaı almaı jáne der kezinde utymdy em-domǵa qolyn jetkize almaı zardap shegip jatqan syrqattar qanshama.
Moldaǵalı Matqan
Álem halyqtary Jazýshylary Odaǵynyń múshesi,
Halyqaralyq Mustafa Kemal Atatúrik atyndaǵy Altyn medaldiń ıegeri,
qoǵam qaıratkeri, pýblısıs-jazýshy, akademık.
