Ótken 2017 jyldyń shilde aıynan beri «Qalaýlym» atty baǵdarlama “Eýrazıa” birinshi arnasynan kún saıyn túski 12.00-den 3.00-ge deıin  efırge shyǵyp keledi. Biletinder 6 mln-nan astam kórermenderi bar degendi aıtady.

Uıymdastyrýshylardyń aıtýynsha, «baǵdarlama súıiktisin taýyp, otbasyn qurǵysy keletinderge arnalǵan. Jobanyń negizgi maqsaty – otbasylyq qundylyqtardy qoldaý». Mine sodan beri baqandaı bir jyl ótipti. Qortytyndysynda, caýsaqpen sanaıtyndaı  ǵana jup otaý qurǵan. Demek,  Biz «Qalaýlymnyń» baǵyt-baǵdaryn basshylyqqa alatyn bolsaq, qazaqtyń uly úılenip, qyzy eshqashan turmysqa shyqpaıdy, bul baǵdarlama qazaqtyń sanyn ósirýge qyzmet etpeıdi degen sóz.

San mıllıondaǵan qazaq tildi kórermeni bar «Qalaýlymǵa» baryp qatysýshylardyń memlekettik tilimizdi qorlap, eki sózdiń basyn quraı almaı, nemese aýdarmashy arqyly sóılesýleri bul búkil qazaq halqynyń búgingi kúngi qasireti. Qatysýshylar men júrgizýshiniń ózderi de sózderine orys sózin qosyp «qoıyrtpaq-kóje» jasap jatady. Ony ózderi de baıqamaıdy. Ábden etteri ólip ketken.

Jap-jas qyz balanyń ózi tańdap baryp otyrǵan ózinen anaǵurlym úlken jigitterge «bala» dep sóıleıtin jaǵdaılary kezdesip jatady. Aqıqatynda, «balany» turmysqa shyǵyp týyp alýlary kerek emes pe? Tımeı jatyp, jubaıyn bala dep ataıtyn «kórgensizden» qandaı jaqsy jar bolýy múmkin degen suraq ózinen-ózi týyndap tur.

Túsinikteme: Bala degen sóz negizinen 13 jasqa deıingilerge qaratyp aıtylady. Atalarymyzdyń «On úshte otaý ıesi» degen sózi beker aıtylmaǵan. Odan keıin bozbala, jigit, jigit aǵasy, el aǵasy, azamat, qarıa t.t. bolyp kete beredi. Ózderińiz kórip otyrǵandaı, «bala» degen sóz, tek qana balaǵa qaratyp aıtsa jarasymdy. Al, ózin azamat dep esepteıtinderge qaratyp aıtsa, ol seniń sanań, ıaǵnı aqylyń men bilimiń  baladan artyq emes degen sóz.

Jap-jas jigitterdiń ózderinen 5-10 jas úlken qyzdardy tańdap barýy múldem qate. Jalpy áıel adamnyń er adamnan góri tez qartaıatynyn bilmeý, keleshekti boljaı almaýshylyq. Bul jerde mundaı jaǵdaıdyń kerisinshe bolǵany jón bolady.

Iá, ejelgi qazaq qoǵamynda mundaı jaǵdaılar bolǵan. Biraq olarda aǵaly-inili adamdardyń jasy úlkeni baqılyq bolǵan jaǵdaı da, balalardy jetim etip, eshkimge kóz túrtki etpeý úshin amalsyzdan jasalǵan áreket.

Baǵdarlama jospary da, júrgizýshileri de qazaq qyzdarynyń shetel azamatyna turmysqa shyqqanyn ashyqtan-ashyq ýaǵyzdaıdy. Aıǵaǵy, osy baǵdarlama barysynda qazaq qyzyn orys jigitine jup etip qol ustatyp jibergeninine búkil qazaq kýá boldyq. Álgi «kúıeý» baǵdarlamaǵa qansha ret qatyssa da, eń bolmasa memlekettik tilde kópshilikpen amandasýdy úırenbesten ketti. Sony osy baǵdarlama da otyrǵandar «jalynyp» suraǵanda da tyńdamady.

Muhtar Shahanov aǵamyz aıtqandaı, búgingi tańda 24 000 qazaq qyzy qytaı jigitine shyqqan. Baǵdarlama sol úrdisti qarqyndy deńgeıde jalǵastyrýda. Munyń sońy jaqsylyqqa aparmaıdy. Bolashaqta Qazaqstan azamatshasyna úılengen qytaı kúıeý balalar san mıllıondaǵan ga jerdi jalǵa alyp, qytaı qudalardy qaptatsa qaıtemiz? Sondyqtan aralas nekedegi adamdardan keletin qaýipti «Jer týraly zańǵa» engizýimiz jáne osyǵan uqsas ýaǵyzdy  baǵdarlamada da toqtatý qajet.

Qatysýshylar barǵan úmitker qyzdarǵa kóbine neshe bala josparlaısyz degen suraq qoıyp jatady. Suraq oryndy. Alaı da úmitker qyzdardyń bergen jaýaptary kókeıge qonbaıdy.  Bireýi eki bala dese, ekinshi bireýleri 4 bala, dep kesip jaýap beredi. Qudaıtaǵala qansha bala berse, sony alamyn, shekteý qoımaımyn degen jaýap eshbir qyzdyń aýzynan shyqpaı jatyr. Bizge muny búgingi boıjetken qyz balalardyń ortaq kóz qarasy deýimizge ábden bolsa kerek.

 Aıtar ýájimiz: Biz qazaqtyń sanyn ósire almaı júrmiz. Osydan 27 jyl buryn 18 mln-nyń shamasynda edik. Áli sol sannyń aınalasynan uzap shyǵa almadyq. Jaqynda ǵana 18,2 mln-ǵa jettik degen aqparat jarıalandy. Al, myna kórshi ózbek halqy 20 mln-nan 32 mln-ǵa biraq qarǵydy. Demek, myna jaǵdaı da, ıaǵnı qazaq otbasynda bir-eki, tipti tórt  balasy bar bolsa da, eshqandaı tabıǵı ósim bolmaıdy. Ol el aqyryndap, azaıyp baryp ult retinde tarıh sahnasynan ketedi. Eldiń qarqyndy ósimi qazaq otbasylarynda bes baladan joǵary bolýynan ǵana bastalady. Bireýler daý aıtýy múmkin, ósim 3 baladan bastalady dep. Bul jerde «jan bar jer de, jazym bar» deıtin «kezdeısoq» jaǵdaılardy qaterde ustaýymyz kerek.

Demek, bul búgingi qazaq qyzdarynyń da, myna «Qalaýlym» baǵdarlamasynyń da qazaqtyń qazaq bolyp, myna ulan baıtaq dalamyzdy ul men qyzǵa toltyrý jaıly múldem oılamaıdy degen sóz. Baǵdarlama qazaq halqynyń sanyn kóbeıtýge emes, qazaqtyń sanyn ósirmeýge  arnalǵan. Dálel me? Dáleli, joǵary da aıtqanymdaı, «Qalaýlym» qyzmetiniń bir jylǵy júrgizgen ýaǵyzynyń qorytyndysy boıynsha bar-joǵy eki-úsh juptyń ǵana otaý qurǵany. Olardyń da bir juby 67 jastaǵy Seısenbek aqsaqal men 50 jastaǵy Lázzat hanym.  Ekinshisi, ózge ultqa ketken ketken qyz.

Jap-jas 18-19-dardaǵy qyz balanyń jigit izdep búkil jurttyń aldyna shyqqandary múldem uıat tirlik. Barǵan jigiti qabyldamaı, taýy shaǵylyp jylap qaıtqandary jóninde ne aıtarymdy da bilmeı otyrmyn.  Qazaqtyń  áıgili kóripkel áýlıesi Móńke bı atamyzdyń Aqyrzaman kelgen de «Qarap turǵan jigitke qyz artylardyń» keri keldi. Demek, bul bizdiń orys tildi bılik ıeleriniń 70 000 jyl boıy “Myń ólip, myń tirilip» búgingi kúnge jetken   qazaqtyń basyna «aqyrzamandy» ornatty degen sóz.

 Baǵdarlama zalynda úlken ájeler otyr. Sózge aralaspaıdy, kópti kórgen tájrıbeli qarıalar retinde olardan talqylanyp jatqan máselege baılanysty oı-pikirleri suralmaıdy. Sonda, sol ájeler Kim? Kórmege qoıylǵan tiri qýyrshaq pa?

Baǵdarlama qazaqı mádenıetten jurdaı. Baǵdarlama barysynda, talaı soraqylyqtarǵa (urys-keris, birin-biri balaǵattaý, tipti áıel adamnyń er adamǵa qol kótergenine de)  kýá boldyq. Zamıra qaryndasymyzdyń er adamnyń basyna aıaǵymen tepkeni bul bizdiń búgingi kelbetimiz. Bul kórinis «Bespredel na Kazahstankom TV» degen ataýmen búkil álemge «atymyzdy» shyǵardy.

Eń jamany jas qyzdardyń pikir almasý kezinde er adamdardyń betterinen alyp, aýyzdarynan aq ıt kirip, qara ıt shyǵyp jatqany. Demek, bul jerde otyrǵandardan jubaılaryn «pirim» dep túsinetin Aıǵanym men Zereler jáne Zeınepter (Baýyrjan atamyzdyń kelini) eshqashan shyqpaıdy. Bular eshkimge jar bolyp ta jarytpaıdy.

Jaqsy jaǵynda joq  dep,  aıtýǵa kelmes. Olda bar. Baǵdarlama, qazirgi jastarymyzdyń oı-órisin, otbasyndaǵy, mekteptegi, joǵarǵy oqý oryndaryndaǵy, eńbek ujymdaryndaǵy  alǵan tárbıelerin, adamı bolmystaryn tolyqtaı ashyp kórsetip otyr deýge ábden bolady. Ózderińiz kórip júrgendeı, baǵdarlamaǵa ózderin tártipti, tárbıeli, men ózgege úlgi bola alatyndaı qazaq azamatymyn dep esepteıtinder ǵana baryp júr.

Áleýmettik jelidegi kópshiliktiń tańdaýy Qalaýlymdy qazirgi bolmysynda japqan durys dep esepteıdi. Qalaýlym joǵaryda aıtqanymdaı, «jaramyzdyń» betin tyrnap, qanatyp berdi. Biz bul jerde "aýrýyn jasyrǵan óledi" degen maqaldy esten shyǵarmaýymyz kerek sıaqty.

 Qazirgi barysta muny jabý ońaıǵa soqpas. Biraq, baǵdarlamanyń ulttyq múddemizge (qyzdarymyzdy sheteldikterge turmysqa shyǵýyn ashyq ýaǵyzdaý, eldiń múddesin múldem umytyp, tek qana qarabastarynyń qamyn kúıitteý, jap jas qyzdardyń ózinen bes-on jas úlken jigitterge myna bala dep sóıleýleri sıaqty) saı kelmeıtin jaǵyn qatty synǵa alyp, ultqa qyzmet jasatýǵa ábden bolady.

Sózimniń sońynda aıtarym, táýelsizdik alǵaly beri elimizde jubaılardyń ajyrasýlary «jaýynnan keıingi sańyraýqulaqtardaı» tym kóbeıip barady. Ulttyń múddesin qorǵaıtyn BAQ-tardyń Qazaqstan ajyrasýdan musylman elderi arsynda birinshi orynǵa, al álem elderi arasynda alǵashqy ondyqqa kirdi dep, dabyl qaǵyp jatqandaryn bárimizde estip jatqan bolarmyz. Baǵdarlama da osy másele nazardan tys qalmaýǵa tıis.

Ejelgi qazaqtarda, tipti kúni keshegi táýelsizdik alǵanǵa deıin erli-zaıyptylardyń ajyrasýy múldem bolmaǵan. Jubaılardy tek qana ólim aıyrǵan. Áıtpese, myna: «Atyń jaman bolsa satyp qutylarsyń, syńaryń jaman bolsa qaıtyp qutylarsyń» degen maqal bolmaǵan bolar edi.

Baǵdarlamanyń negizgi maqsaty – «otbasylyq qundylyqtardy qoldaý» bolatyn bolsa, osy ajyrasý máselesi de Baǵdarlama nazarynan tys qalmaýǵa tıis.

Muhambetkárim Qojyrbaıuly, Mańǵystaý