«Elim-aı» áni sóz bolǵanda kóptegen basylymdar men buqaralyq aqparat quraldary ony kúni búginge deıin halyq áni retinde qarap keledi. Biraq basy ashyq, en-tańbalyq bógenaıy anyq óner týyndysynyń Qojabergen jyraýdyki ekendiginde esh kúmán joq. Ápsána-ańyzdardy aıtpaǵan kúnniń ózinde tasqa basylǵan tarıhı jazbalarda jetkilikti.
Osy oraıda eń áýeli án avtory – Qojabergenniń kim ekendigine azyraq toqtala keteıik. Sosyn ekinshi Qojabergenge aıaldaımyz.
Tolybaı synshy Arqadaǵy Kereı rýynyń basshysy, ataqty ásker basshysy bolǵan. Sonymen birge ol aldaǵyny boljaıtyn kóregen, adamdy da, atty da, qusty da synaıtyn synshy, qara qyldy qań jarǵan ádil bı, aıyr kómeı, jez tańdaı sheshen, at súringenshe aqyl tabatyn deıtin adam bolǵan. Gúltóbede kóp jylboıy qazaq, noǵaı, qaraqalpaq halyqtarynyń birikken áskerin basqaryp, ordabasy-bahadúr dep atanǵan. Sheshendigin, ádildigin, synshyldyǵyn kezinde búkil qazaq halqy qadir tutqan.
Tolybaı synshydan – 23 bala týǵan. Tolybaı synshynyń eń kenje balasy Qojabergen jyraýdyń ómiri jaıly Shaımurat Smaǵulov, Qosyl Omarov, Qarataı Bıǵojın bastaǵan qalamgerler baspa betterinde az jazǵan joq. Belgili jazýshy N.Ábýtalıev «Ordabasy Qojabergen» atty monografıa jazyp, 1995 jyly «Jeti jarǵy» baspasynan kitap etip shyǵarǵan.
Bir jaqsysy, Qojabergen jyraý óziniń ómirderegin óleńmen jazyp ketipti. «Elim-aı» dastanynda:
Adam dep óz boıyna óner jıǵan,
El-jurtym dep ataıdy meni ımam.
Joryqqa on jetimnen aralasyp,
Bolǵam joq molda, sofy, qoja, ıshan...
Tiline arab-parsy boldym jetik,
Ony da qoldanbadym óner etip.
Kórshi elge elshilikke ylǵı baryp
Men júrdim qazaǵyma qyzmet etip.
...
Joryqta 45 jyl ǵumyrym ótti.
Orta jas ol da meni tastap ketti.
It qalmaq soǵysýǵa dýshar etti,
Bolmasa aqsaqaldyq kezim jetti.
...
Jasynan er júregi sherge tolǵan
Halqyna qartaıǵanda qorǵan bolǵan
Qınalyp qysylǵanda jyr shyǵarǵan,
Kereıde Qojabergen babań bolam, – degen joldar bar.
Qojabergen jyraýdan qalǵan ádebı muralar da az emes. «Elim-aı!», «Baba til», «Er Kókshe», «Eńsegeı boıly Er Esim», «Er Qoılybaı», «Qorqyt baba», «Asan ata» sıaqty dastandary, «Aqsaýyt», «Ǵasyrjas», «Dúnıe», «Jigittik» t.b. tolǵaýlary, «Qarǵys atqan qalmaq-aı!», «Shońǵal, shońǵal, shońǵal tas», «Sylań Syr», «Balqan, Balqan, Balqan taý», «Qazaq pen noǵaıdyń qoshtasýy», sıaqty óleńderi, «Dabyl», «Ańyraqaı», «Bozaıǵyr», «Kúldirmamaı», «Sulama» sıaqty kúıleri bar.
Qojabergen jyraýdan – 17 bala: Álı, Ádı, Áset, Eset, Ábet, Mádı, Nábı, Naýan, Beket, Aqyl, Noǵaı, Mamaı, Baǵyda, Saǵynbek, Bektemis, Toqtamys, Balqan (bári de Aısha báıbisheden týǵan). Osy 17 balasynan kópshiligi qazaq – qalmaq soǵysynda sháıit bolǵan. Eń kenje uly Balqannan ǵana urpaq bar. Balqan batyrdyń segizinshi urpaǵy – 1929 jyly týǵan Qarajigit úsh balasymen birge Reseıge qarasty Qorǵan oblysynyń Makýshın aýdanynda turady.
Qojabergen týraly sóz bolǵanda fılologıa ǵylymdarynyń doktory, profesor Tursynbek Kákishuly «Qojabergen jyraý» atty kitapqa jazǵan alǵy sózinde bylaı deıdi: «Shyndyǵyn aıtsaq, Qojabergen murasyn, ómir jolyn ǵylymı zertteý jumysynyń júıeli túrde qolǵa alynýy elimizdiń táýelsizdigine qol jetken kezden bastaldy.
Osy tusta ádebıetshi – ǵalym Tólesh Súleımenovtyń, atyraýlyq Nábıden Ábýtálıevtiń «Segiz seri» (1991), «Ordabasy Qojabergen» (1995) jınaqtaryn aıryqsha eske alý kerek. «Elim-aı» jınaǵyn shyǵarǵan Mádına Dastanovanyń «Jyrlary qazaq jurtyn eljiretken» degen eńbegi de qundy zertteýlerdiń biri.
Qazaqtyń ál-Farabı atyndaǵy Ulttyq ýnıversıtetiniń «Qazaq ádebıetiniń tarıhy men syny» kafedrasy janyndaǵy «Qazaq fólklory jáne ádebıet tarıhy» dep atalatyn ǵylymı zertteý toby 1991 jyldan osy taqyrypta turaqty jumys istep keledi. «Qazaq ádebıetiniń qysqasha tarıhy»dep atalatyn eńbektiń birinshi tomynda, «Qojabergen jyraý (1663-1763 j.j.)» atty arnaıy taraý berilip, Qazaq ádebıeti tarıhynda tuńǵysh ret «Elim-aı» ániniń avtory jóninde birqydyrý málimet berilgen».
ǵalymnyń paıymynsha: «Qarataýdyń basynan kósh keledi..» gıminiń alǵashqy nusqasy 16 jol kóleminde 1875 j. «Zapıskı Orenbýrgskogo otdela Imperatorskogo rýsskogo geografıcheskogo obshestvanyń 3 kitabynyń 253 betinde jarıalanǵan eken. Ekinshi ret, 1932 j. «Bıler dáýiriniń ádebıeti»degen atpen Sáken Seıfýllın óziniń ataqty oqýlyq-hrestomatıasynda «Elim-aı»-ǵa oryn bergen, 20 jol. («Qazaq ádebıeti» I-bólim, 1932 j.). Qojabergen jyraý týraly Ybyraı Altynsarınnyń, Máshhúr Júsip Kópeevtiń, Sultanmahmuttyń muralarynda da aıtylǵan. Ybyraı 1879 jyly óziniń qazaq hrestomatıasynda 1896 j. «Mahtýbatynda» kereı Qojabergen jyraýdyń atyn atap, óleńinen úzindi keltirgen. Máshhúr Júsip: – «Elim-aı» áni menen jyry taǵy, shyǵarǵan Qojabergen babańdy súı, – dep jazǵan.
Sultanmahmut:
Kereıde Qojabergen,
Segiz ótken
Qazaqtyń shejiresin jyr ǵyp shertken, – dep jyrlaǵan.
Demek, «Elim-aı» ániniń avtory Qojabergen Tolybaıuly ekenine eshkim kóz juma almaıdy.
Dese de, Qojabergen tulǵasyna kóleńkeli kózben qaraıtyn aǵaıyndar da joq emes.
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne Óner ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri S.Qosan «Ǵasyr jumbaǵy» maqalasynda Segiz serini joqqa shyǵaryp qana qoımaı: «Segiz seriniń atasy Qojabergen jyraýdyń «Elim-aı» dastany jasandy dúnıe, ony óleń dep qabyldaý ónerdiń kórkemdik qasıetin tereń túsine almaý» degenge deıin barǵan.
Osy oraıda Qojabergen jyryn keıinge jalǵaýshylardyń biri bolǵan Segiz seri (Muhamedqanapıa) Bahramuly Shaqshaqov (1818 – 1854) jáne taǵy bir Qojabergen batyr jaıynda da tolǵana ketýge týra keldedi.
Segiz seri tóńiregindegi daýly máseleler 1979 jyldan bastap udaıy kóterilip, sodan beri shamamen úsh júzdeı maqala jaryq kórgen eken. Nábıden Ábýtálipov, Tólesh Súleımenov, Tursynbek Kákishev, Shámshádın Kerim, Bóribaı Kárten jáne basqalar qalam terbegen.
Segiz seri esimi óziniń jasaǵan án-kúıleri arqyly ǵana emes, Ǵ.Músirepov, S.Muqanov, Á.Marǵulan, T.Nurtazın, Sh.Sátbaeva eńbekterimende belgili bolǵan. Álkeı Marǵulannyń «Juldyz» jýrnalynda «Ándi erttep, kúıdi mingen kemeńgerler» degen maqalasynda Segiz seriniń aty atalsa, áıgili jazýshy Ǵ. Músirepov óziniń «Ulpan» atty romanynda: «Bul kelgen Kereı atalatyn kóp rýly elderdiń aty shýly aqyn-ánshileri, jyraýlary edi. Aqyn Shárke sal, soqyr Toqjan aqyn, Nıaz seri, Saparǵalı aqyn, t. b. Bári de ataqty – Segiz seri aqynnyń muragerleri», – dep jazdy.
Dese de, Segiz seriniń barynan góri joǵyn aıǵaqtaǵysy kelgen aıtqyshtar toby da az bolǵan joq.
Olar tómendegi aqyn-jazýshylardyń aıtqandaryn da moıyndaǵysy kelmeıdi.
Birjan sal :
Ustazym Segiz seri, Nıaz seri,
Solardan úlgi alǵan men Birjan seri.
Jetpis úsh múshelime tolǵanymda,
Dúnıe teris aınyp ketti keri.
Segizdeı asyl adam jaralmaıdy,
Halqyna bolyp ótken tym jaǵdaıly.
Kereıden júz myń áıel ul tapsa da,
Eshbiri Segiz seri bola almaıdy.
Jaıaý Musa :
Jigitter óner qýsań, Segizge uqsa,
Shákirti Segiz seri atym Musa.
Qazaqtyń el qorǵany maqtanysh qoı,
Úsh júzde er Segizdeı kóp ul týsa.
Bólegen kúıge Segiz oı men qyrdy,
Tógetin jıyndarda asqaq jyrdy.
Ombyda Muqarama sulýǵa arnap,
Shyǵarǵan alǵashqy áni «Nazqońyrdy»
Balýan Sholaq :
... Segiz serini kórgenim joq,
Kórsem de estimeı júrgenim joq.
Birjannan qanyp onyń jolyn qýdym,
Jaqsyny odan artyq bilgenim joq.
Sultanmahmut Toraıǵyrov :
Kereıde Qojabergen, Segiz ótken,
...
Ǵ.Músirepov:
«Segiz seri – ataqtynyń ataqtysy».
N.Ábýtalıev:
«Máselen, Qanyshtyń ákesi týǵanda atasy Sátbaı Segiz serini ádeıi shaqyryp, balasynyń atyn qoıǵyzǵan. Sonda Segiz seri Imanjan dep at qoıyp, balaǵa bata beripti».
Odan ary qaraı – Nurjan Naýshabaevtyń «Er Segiz» poemasy, Segiz-seriniń óz qolymen jazylǵan qoljazba shyǵarmasynyń Qazaqstan Ǵylym Akademıasy Ortalyq ǵylymı kitaphanasynyń qoljazba qorynda saqtalǵandyǵy.
Joǵymyzdy túgendeı almaı júrgende barymyzdy qurtýǵa eńbektenip, «Segiz seri men Qojabergendi joǵaltý kimderge, nege kerek boldy eken?!» degen ashshy zapyran ózekti órteıdi. Áli de «joǵaltýlar» kerek bolsa, Asan qaıǵy, Qaztýǵan bastaǵan jyraýlar jyryn da «dáleli joq, oıdan qurastyrylǵan» – deıtin jazǵyshtardyń shyǵýy ábden múmkin ǵoı. Ózge ult ózinde joqty oıdan jasap, maqtanysh bıigi etip jatqanda, bizdiń ózimizdi ózimiz joǵaltýymyz áste tektiliktiń belgisi emes. Atalarmyzdyń: «Bolar eldiń balasy birin-biri batyr deıdi, tozar eldiń balasy birin-biri qatyn deıdi» – deıtin eski maqaly eske túsedi.
Al, ekinshi Qojabergen batyr kim?
«Abylaı kezeńi – batyrlardyń zamany» degen sóz tekke aıtylmaǵan. Kereıden shyqqan batyrlardyń ishinde jońǵar zamanynda Er Jánibekten basqa da kóptegen batyrlar bolǵan. Sonyń biri joǵaryda aıtylǵan «Elim-aı» ániniń avtory ashamaıly kereıden shyqqan ári batyr ári jyraý Qojabergen Tolybaıuly bolsa, ekinshisi abaq kereıden shyqqan batyr Qojabergen Jánibekuly (1723-1785). Ekeýi de jońǵar zamanynda biri qart, biri jas batyr bolǵandar. Aralarynda 60 jyl aıyrma bar.
Qojabergen Jánibekuly Jońǵar soǵysynyń sońǵy kezeńderinde Abylaı bastaǵan qazaq sarbazdyrynyń tý ustaýshylarynyń biri bolǵan. Ol da erligi arqyly el aýzynda ańyzǵa aınalǵan bahadúrlerdiń biri.
Batyrdyń qara shańyraǵyndaǵy tike urpaqtarynyń taralýyna kelsek, Qojabergen – Jandáýlet – Asan – Batnas – Kemıek. Kemıekten Nuqtajy, Sembi (Sembi Kemıekúly 1940 jyldar ishinde Ór Altaı kóterilisine Qojabergenniń týyn kóterip barǵan), Toqsanbaı, Boranbaı, Málik, Ájban, Qoıanbaı. Nuqtajydan – Turash, Shatyrhan, Jumash (Qojabergenniń týy osy shańyraqta)...Jumashtan – Soldat, Depýtat, Ozat, Murat, Berikbol bolyp taraıdy. (Rahmetuly Shynaı qurastyrǵan «Mońǵolıa qazaqtarynyń ata-tek shejiresi» Ólgeı, «Baspager», 1997j, 155 bet). Batyr Qojabergenniń urpaqtarynyń bir bólimi Mońǵolıada otyrsa, bir bólimi atajurtqa kóship kelgen.
Batyrdyń týynyń kúni búginge deıin saqtalýy jáne onyń murajaılarǵa alynbaýy biraz oı salady.
Tý jáne batyr týraly derekterdi Shynjańda shyqqan «Shubaraıǵyr shejiresi» (Úrimji, 2000j) sekildi shejirelik basylymdar tipti de rastaı túsedi.
Al Qojabergendi orys derekterinen izdegen tarıh ǵalymy Ahmet Toqtabaı bylaı deıdi:
«...1750 jyldardan bastap Jońǵarıanyń jeńiletinine kózi jetken Qytaı, Qazaqıa, Reseı arasynda jońǵardan bosaǵan jerler arasynda talas bastalǵan, ony tarıhshylar «trehstoronnoe sopernıchestvo Kıtaıa, Kazahıı, Rossıı o razdele Jýngarıı» – dep kórsetedi.
Orys derekteri 1750 jyldyń ózinde-aq Qojabergen bastaǵan kereılerdiń Habarga-Bazar (Qarǵyba-Bazar degen ózen ataýy. Shyǵys Qazaqstan oblysy, Tarbaǵataı aýdanynda A.T.) ózenine jetkenin kórsetedi (Qojabergen batyr, ári jyraý ataqty «Elim-aı» ániniń avtory – A.T). Bul «Qojabergen jyraý» týraly oryssha birden-bir derek. (Pýteshestvıe na ozero Zaısan ı v rechnýıý oblastChernogo Irtysha do ozera Markakýl ı gory Sarytaý letom 1863 goda Karla Strýve ı Grıgorıı Potanına. Str. 507-508.) («Er Jánibek» 1 tom, Almaty, 2008. 34-35 better).
Munda aıtylǵan Qojabergendi A.Toqtabaı «Qojabergen jyraý» deıdi. Dese de mundaǵy batyrdyń eki Qojabergenniń qaısysy ekeni óte anyq emes. Jyraý Qojabergennen kóri batyr Qojabergen bolýynyń negizi basym. Qytaı derekterindede 1757-1760 jyldarda Abylaıdyń saýda kerýenimen qytaıǵa baratyn Qojabergen de osy batyr Qojabergen bolsa kerek. Jyl salystyrmasy boıynsha qaraǵanda da soǵan týra keledi.
Qalaı bolǵan kúnde de eki batyrdyń da ómirde bolǵan adamdar ekenin tarıhı qujattar men olardyń ulardaı shýlaǵan urpaqtary rastap otyr.
El ishindegi eski shejireniń aıtýynsha Qojabergen batyr men Ámirsana arasynda da biraz hıkaıa bar. Qytaı derekterinde Ámirsana men Qojabergen bastaǵan qoldyń ózderine betpe-bet kelip qalǵany týraly jazylǵan. Qalaıda Qojabergen men Ámirsana arasynda dostyq qarym-qatynastyń bolǵany shyn.
Ámirsananyń basyna qyspaq túsip, ómiri qyl ústinde qalǵanda Multar (keı derekte Muntyr deıdi) atty ulyn Qojabergenniń Dúzik atty úshinshi áıeliniń baýyryna salyp bergeni jaıynda ańyz bar. Dúzikten – Shyndáýlet, Jandáýlet, Ryspanbet, Bógenbaı, Meńdibaı, Kenjebaı atty alty ul týǵan. «Kenjebaı» degen sońǵy uldyń atyna qarap ta onyń shańyraqtyń kenjesi ekeni birden ańǵarylady. Al, osy Kenjebaıǵa ini qylyp, alty uldan keıin Multardy jetinshi ul retinde asyrap alǵan. Basqalar ony ógeısitpesin dep atyn da ádeıi «Qazaqbaı» atap ketken. Qazaqbaıdan – Qosan, Janbol, Bıbol atty úsh ul týyp, ol da áýletti ataǵa aınaldy. Urpaqtary Mońǵolıanyń Baıan-Ólgeı aımaǵynda jáne bir bólimi Qazaqstanda turady.
Osyǵan oraı aıtylatyn taǵy bir áńgimede kereıdiń Sherýshi atasynyń Sańyraýynan týatyn Qaıdaǵuldyń úlkeni Esentaıǵa Ámirsananyń Daba atty balasyn bergeni sóz bolady. Óz kindiginen týǵan bala ma, álde jamaǵaıyn týysynyń balasy ma? – ol jaǵy anyq emes. Esentaı ony ózine ul qylyp aldy ma, álde balasynyń baýyryna salyp nemere qylyp aldy ma, – áıteýir, osy attas balany Ámirsanadan alǵany shyn. «Daba» keıinnen «Aq Daba» atalyp, odan keıin qazaqtar ony «Laba» atasyp ketipti. Bul kúnde Laba (Aq Daba) da kindikti ataǵa aınalǵan.
Tarıhı derekterge kóz jibergende eki Qojabergenniń ómirinde kezdesetin uqsastyqtar men bir-birine telinip júrgen oqıǵalar áli de bolsa zertteýdi qajet etedi.
Qalaı bolǵan kúnde de eki batyrdyń da ómirde bolǵan adamdar ekenin tarıhı qujattar men olardyń ulardaı shýlaǵan urpaqtary rastap otyr. Olaı bolsa, barymyzdy baǵamdap, batyrlarymyzdy dáripteýden utpasaq utylmaımyz. Ásirese, «Elim-aı» ániniń Qojabergen jyraýdyki ekenimen maqtanýymyzdyń esh óreskeldigi joq.
Qazaqtyń baıtaq dalasynyń árbir tóbesin kúzetken batyrlarymyzdyń sol topyraqty jastanyp, máńgilik uıqyǵa ketkenin eskersek, bul saq, hun, túrki dáýirinen qalǵan erlik shejireniń jalǵasy, qulamas eskertkishi. Qazaqqa batyrlar eshqashan kóptik etpeıdi.
Jádı SHÁKENULY
jazýshy
Qazaqstan jazýshylar odaǵynyń,
Eýrazıa jazýshylar odaǵynyń múshesi
Halyqaralyq Shyńǵysqan akademıasynyń akademıgi
