Qazaq handarynyń tegi men tektiligin Shyńǵysqan nan izdesek, kóptegen adamdar óz tamyrymyzdy ózgeden izdegendeı tosyrqaı qaraýy múmkin. Daýy men talasy kóp osy taqyryptyń tereńine barmaı-aq, qolymyzǵa ilikken, oıymyzǵa oralǵan sarabdal oılarǵa júginsek te, biraz shyndyqtyń beti ashylady.
Tipti qulaq estigendi emes kóz kórgen tarıhqa júginsek, Shotaman Ýálıhanov jáne onyń nemere atasy Shoqan Ýálıhanovtyń tegi men tektiligi haqynda da biraz áńgime qozǵaýǵa bolar edi. Ózim kóz kórgenderden Ábilpeıizdiń shóberesi Sháriphan Kógedaevtyń shákirttiginde bolǵan talaı qartpen keńesip edim. Sháriphan dese eki qolyn tóbesine qoıa han kóteretin sol qarıalar asyl bekzadasyna shań jýytpaıtyn. Sondaǵy kóp áńgimeniń birinde Sháriphannyń «Qazaq-qyrǵyz uıymyn» basqaryp turǵan bir kezinde aýylda bir toı bolyp, Sháriphan joqta tus-tustan erýlik, toılyq, kórimdik dep kóp mal jınalǵan kórinedi. Syrttan kelgen Sháriphan ózinde joq kóp maldyń qaıdan kelgenin tektep, dereý atalǵan uıymnyń qazynashysyn shaqyryp, maldy solarǵa ótkizipti desetin. Sol qara kóktiń tuqymyn Shyń Shysaı aıaýsyz uryp-soǵyp bas ıdire almaǵanda, dóreki tergeýshiniń biri súıegine tıetin ashshy sózdermen tildese kerek. Etine taıaq tıgenine myńq etpegen sabaz qorlaǵan saıqy mazaqqa tózbeı, tergeýshini qolyndaǵy kisenmen uryp jyǵypty. Ózin jaýlar sol 1943 jyly Úrimjide keskilep óltirdi.
Bul mysaldardy nege shubyrta jóneldik. Kóz kórgendeı bolǵan osy hıkaıalardyń astarynda ne bar. Sháriphandy halqy aldynda han kótergen tektilik syry qaıda jatyr? – mine, munyń bári biz sóz ótkeli otyrǵan «altyn áýletterdiń» bastaýyndaǵy Shyńǵys han zamanynan buryn jáne keıingiler arqyly jalǵasqan taza qandylyq, tektilik arqaýy. Shyńǵys handy mońǵol dep bizden alystatpaı-aq, ulttyq bógenaıymyz aıqyn ańǵarylmaǵan tustaǵy túrki jurtynyń kósem, qolbasshysy dep tanýymyz lazym. Onyń qarapaıym mysalyn Maǵjan Jumabaevtyń myna óleńinen baıqaımyz:
Týmaıdy adamzatta Shyńǵystaı er,
Danyshpan, tuńǵıyq oı, bolat jiger.
Shyńǵystaı arystannyń qur aty da,
Adamnyń júregine jiger berer.
Endeshe, Shyńǵys hannyń artyna qaldyrǵan ǵaqylıalary men ósıetterine júgine otyryp, oıymyzdy odan ary órbiteıik.
Álem halyqtaryn súıý ıdeıasy
Shyńǵys hannyń álemge soǵys ashýy tek qana jer betiniń qojasyna aınalý ma? Álde «adamzattyń bárin súı baýyrym» degendeı, dúnıege ortaq «kommýnızım» ornatpaqshy bolyp, halyqtar birliginiń ortaq muratyn oılady ma? Árıne, tamyry tereń talaı syr bar. Túrkilik odaqtyqty ydyratý pıǵylymen qaraýshylardyń kez-kelgeni bizdi bir-birimizge jaý qoıyp, Shyńǵys handy tek qana «shapqynshy, jaýyz» kórsetkisi keldi. Saıyn dalada jasaǵan bir tutas aǵaıyndy halyqty taıpalyq, ulttyq tekke bóldi.
Al, ózi ne deıdi?
Dúnıejúzin ornyqtyramyn deseń,
Dúıim jurttyń basyn qos.
Álemniń halqyn yntymaqtastyramyn deseń,
Áýeli olardyń kóńili men senimin tap.
***
Shyǵystan batysqa deıin,
Munsha jurtty bıledim.
Qany bólekti baýyrlastyrdym,
Jany bólektiń basyn qostym...
***
Búginge deıin meniń estýimshe úsh myń qylmys kinániń eń aýyry qaıyrymsyzdyq eken.
***
Qatygez emes, ádil shynshyl, týrashyl adal, bilikti, aqyl parasatty adamǵa qurmet kórsete bilý kerek.
***
Bir adam týyp túmen jurtty ornyqtyrsa, adamzattyń barlyǵyna sharapat. Osylaı istese, kóktegi táńirge, jerdegi adamǵa abyroı.
***
Han adam tek bılik ustaýshy ǵana emes, halyqtyń ata-anasy, olardyń birligin saqtaýshy, oı sanasyn bir arnaǵa túsirip, biriktirýshisi bolmaq.
***
Aqqý qustaı jınalyp,
Adamnyń barlyǵy jyrǵasa deımin.
Ótirikshiniń sózine aldanyp,
Bos sózge mas bolmasa deımin.
Aq qutandaı jınalyp,
Adamnyń barlyǵy jyrǵasa deımin.
Qyrt adamnyń sózine senip,
Qyrǵyn soǵysta ólmese deımin!
***
Dúnıedegi ǵadildikti tileý,
Ár adamnyń uly armany.
Dúnıedegi jamandyqtan jırený,
Ár adamnyń ózinshe qorǵany.
***
Dúnıejúzi bir januıadaı tynyshtalyp, beıbit ómir ornasa, meniń janym jaı tabar edi.
***
Meniń aqylgóı ǵalymdardy shaqyryp, talantty talaptylarǵa súıenýge qumartýym dúnıejúzin tynysh ornyqtyrý úshin edi.
Mine, kórip otyrǵanmyzdaı Shyńǵys han eshqashan «basqa halyqty jaýla, qanyn sýdaı aǵyz, tozdyr» degen sekildi sózderge barmaıdy. Jer betine ádildik, tynyshtyq ornatýdy armandaıdy. Jáne de muny tekten-tekke aıta salmaıdy. «Men jalǵyz aýyz sózdi aǵat aıtsam, búkil eldi buzady. Jalǵyz aýyz sóz bolsa da, jalǵan aıtpaýǵa tyrysamyn» – dep, «han eki sóılese qara bolady, qara eki sóılese qatyn bolady» degen qaǵıdany ustanady. Olaı bolsa biz kórip ótken sóz basyndaǵy jarqyn mysaldardyń túp-tórkininiń qaıda jatqanyn ańǵarý qıyn emes. «Búkil dúnıejúzi proletarıattary birigińder!» degen Lenın jaryqtyqtyń sózinde qanshama jyl qatyq qyldyq. Al Shyńǵysqan bolsa atalarymyzdyń atasy, túrki-qazaq jurtynyń jıhanger bahadúri emes pe!?
Memleketshildik ıdeıasy
Búginderi jalpaq jahanǵa mashhúrmiz dep shirengen qytaılar óz tarıhyna: «Juńgony (Qytaı elin) birlikke keltirgen Iýan patshalyǵy (Qubylaı patshalyǵy)» dep altyn árippen jazyp qoıdy. Al bizde, Shyńǵys han dese, mońǵol dese tap bir solar oıanyp ketip memleket bıligin tartyp alatyndaı úrke qaraımyz. Búgingi qazaq memleketiniń shyǵý tórkini Shyńǵys qurǵan qýatty elden bastalatynyn moıyndasaq, onda onyń memleketshilik ıdeıasy bizdiń de barar baǵyt, júrer jolymyzdy kórsete alady. Ejelgi hun dáýiriniń túrkiler arqyly jalǵasqan memlekettik qurylymy, kemeldi zańy bolǵanyn eske alsaq, sol arqaýdy Shyńǵys han bizge jalǵady. «Burynǵynyń sózi – mura, eskiniń josyny – zań» dep, ózinen burynǵyny jáı ǵana jalǵap qoıǵan joq – óz memleketin basqarý tizimin ornatyp, atqarýshy organdardyń basqarý júıesin qatań baqylaýǵa alyp otyrdy.
Shyńǵys hannyń Joshyǵa aıtqan aqylynda:
Bólim jurtty basqara almasań,
Bólek el bola almaısyń.
As taǵam daıyndaýshy aspaz,
Alqa topqa jetkizýge mindetti.
Uly eldi teń basqarý,
Asty alalamaı jetkizýmen birdeı, – degeni, árıne, bizdi meńzegeni emes pe!?
Taǵy da ary qaraı qarap kóreıik:
Óz tánim talyqsa da,
Uly memleketim qaljyramasyn.
Búkil denem shaldyqsa da,
Bútin elim búlinbesin!
Óz tánim talyqsa talyqsyn,
Uly memleketim qulamasyn.
Búkil denem qınalsa qınalsyn,
Bútin elim qınalmasyn!
***
Qalyń eldi basqara almasań,
Qandas aǵaıyn bola almaısyń.
Uly eldi basqarý josyny,
Ulystyń qamyn oılap,
Kóptiń kóńilinen shyǵyp,
Artyńnan erte bilýińde.
***
Keleshekte 500,1000,10000 jyl ótse de dúnıege kelip bılik ustaıtyn urpaqtarym qaısy elge de jol-joralǵy bola alatyn «Úsh jarǵy» zańyn buljytpaı oryndasańdar, sol eldi máńgilik táńir qoldap, olar árqashanda qýanysh jyrǵaýly, baqytty bolmaq.
***
Mártebeli noıandar! Týys-týǵandaryńa ǵana qol ushyn berip, bógde adamdardy shettetseńder, baılyq-dáýletterińe sarańdyq istep, úkimettik dúnıeni jymqyrsańdar, onda jalǵan jolǵa túsip, urlyq-qarlyqqa salynǵanmen teń. Sondaı qylyqtan memleket qulap, jaýǵa jeńilesińder. Mundaı jat pıǵylǵa jol bermeńder!
***
Ulysyńdy qutqaramyn deseń,
Ultyńdy qutqar.
Ultyńdy qutqaramyn deseń,
Rýhyńdy qutqar.
***
Jasandy jalǵan josyn kóbeıse, qara halyqtyń úni hanyna jetpeı, zalym saıd sanattary bas paıdasyn oılap, memleketti oırandaıdy.
***
Memlekettik josyndy,
Bilikti bıden sura.
Bilmeıtin nárseńdi,
Aqylgóı aqsaqaldan sura.
***
Memlekettik jol-josyndy baısaldy ádil oryndasa kópke qadirli bolmaq. Túzý júrse jaqsy ataǵy jaıylyp, kórer kóz, estir qulaqqa jaǵymdy bolmaq.
***
Keleshek urpaqtarym!
Shynaıy kóńildiń ámirimen,
El úshin aıanbaı eńbek etip,
Uly memleket qursańdar;
At ataqtaryńdy saqtap,
Attaryń jaqsy jarıa bolsa;
Men ólsemde rýhym ólmeı,
Arýaǵym senderdi jebeıtin bolady!
***
Máńgilik táńiriniń jebeýi, babalar arýaǵynyń qoldaýymen urpaǵym úshin ulanǵaıyr eldi ornattym. Onyń ortalyǵynan tórt qubylasyna deıin bir jyldyq jer. Endi, sender úshin yntymaq berekeli bolýdy ǵana ósıet ettim.
Osy sózderden Shyńǵys hannyń óz memleketin qurý jolyndaǵy qıyndyǵy men ony jan-tánimen qorǵaý ıdeıasy anyq ańǵarylady. Memleketshildik jáne ony urpaqtan-urpaqqa amanattaý arqyly halyqtyń alańsyz ómir súrý ıdeıasynyń mańyzdylyǵy qaıta-qaıta qadaǵalanyp otyrady. Demek, hannyń qara basyn emes, halqyn, memleketin súıý ıdeıasy shynaıy súıispenshilikpen beınelengeni anyq.
Han jáne el basqarý haqynda
Han degen kim, onyń halyq aldyndaǵy mindeti ne degendi Shyńǵys áýleti atadan balaǵa altyn arqaý, buljymas zań retinde jalǵap otyrady. Taǵy da hannyń ózin tyńdaıyq:
Meniń han taǵyma urpaǵymnan kim murager bolsa da jaqsylyqqa jaqsylyq isteıtin bolsyn.
***
Hany aqyldy elde,
Qarasy tynysh tabady.
Jartasty jerde,
Eshki tynysh tabady.
***
Han jyrǵaýly bolsa,
Memleketiniń qýattylyǵynan.
Qara jyrǵaýly bolsa,
Hanynyń qýattylyǵynan.
Hanym jyrǵaýly bolsa,
Eriniń aqyldylyǵynan.
Halyq jyrǵaýly bolsa,
Yntymaq birliginen.
***
Aqyldy hannyń eli,
Qarańǵyda adaspaıdy.
Aqylsyzdyń aýyly,
Ashyq kúnde adasady.
***
Óz basyń ádil bolsa,
jarlyqsyz-aq is biter.
Óz basyń ádiletsiz bolsa,
Órge súıreseń de,
Ózge jurt artyńnan ermes.
***
Keshe mártebeli taqqa otyryp,
Búgin ulystyń taǵdyryn umytyp,
Qara basyńnyń qamyn oılasań,
Búgingi eldik josynǵa jat,
Erteńgi urpaqtan uıat.
***
Han adam qaramenen teń emes,
Kóringenmen jarbańdasyp,
Kúlki bolý jón emes.
***
Bilim men jarlyqty, qaıyrymdylyq pen aıbatty ushtastyra bilgen shaqta álemdi ıelene alasyń.
***
Talpynys, kúresti baǵalaı bilmegen qarańǵy hannyń aldynda bas ıýdiń qajeti joq.
***
Ózimshil han, noıandar,
Óz jerinde ǵana syıly.
Tereń oıly adamdar,
Qaıda júrse de syıly.
***
Uly ulys elińdi,
Ulaǵatty basqar.
El maqtar ataǵyńdy,
Basynan bastap esker.
***
Han saraıyndaǵy orynsyz shalqyp tasý urpaqtardyń tárbıesin buzyp, baqtalas arazdyqqa, kórseqyzar dúnıeqońyzdyqqa soqtyrady.
***
Jan tynyshtyqty oılaǵan,
Jan rahatyna bólengen,
Jandaıshaptyń sózine erip,
Jalǵan madaqqa marsıǵan El ıesi,
Jasyna jetpeı aljasyp, ynjyq bolady.
***
Jarǵyny han shyǵaryp, ýázirler jarıalaıdy,
Jarǵyny ıhannan qaraǵa deıin júzege asyrady.
Jarlyq qatty bolsa, onyń ıesi de oryndasyn,
Jarǵyshynyń jarıasyn kim bolsa da buljytpasyn.
***
Han adam tek bılik ustaýshy ǵana emes, halyqtyń ata-anasy, olardyń birligin saqtaýshy, oı sanasyn bir arnaǵa túsirip, biriktirýshisi bolmaq.
***
Han adam,
Qaranyń qylyǵyn kórsetse,
Qaýymdy elinen aırylady.
Qara adam,
Han bolamyn dese,
Qara basynan aırylady.
***
Han adamnyń qylyǵy,
Maıdan qylshyq sýyrǵandaı,
Tap-taza bolsa,
Ár sózi ádil bolsa,
Handyq degen sol bolmaq.
***
Han adamnyń uly eli,
Ulylyqqa toqtaıdy.
Halyqtyń adal nıeti,
Qarańǵyda adastyrmaıdy.
Shyńǵys hannyń jer betindegi ataqty handardyń biri jáne biregeıi bolǵanyn eskersek, onyń han týraly, hannyń ádiletti bolmaǵy týraly aıtqandary ákeniń balaǵa aıtar ónegeli ósıetteriniń bıigi sanalady. Jáne de ol bul sózderdi aýzymen ǵana aıtyp qoıǵan joq, qolymen istedi. Tirisinde aspannyń tireýindeı tirekti hanǵa aınalyp, ataǵy jer jahanǵa jetti.
Zań-túzim jáne tártipke boıusyný jaıynda
Shyńǵys han dáýirinde memlekettiń ishki basqarý tártibi erekshe bolǵan. Keıbir zertteýshiler aıtqandaı onda «jabaıylyq», «qanypezerlik», «dúnıeni jaýlaý aram pıǵyly» bolmaǵan. Jer betiniń barlyq adamyna, barlyq handaryna ortaq tártip ornatyp, halyq bir atanyń balasyndaı alańsyz ómir súrse eken degen atalyq pıǵyl boldy. Sol sebepti de onyń zańy barynsha qatal, naǵyz shyndyq pen kemel tártipke quryldy. Kórelik:
Qur keýde qumarlyqqa salynba,
Tártip, josynnan aırylma.
«Aı» deıtin ajań bolsyn,
«Qoı» deıtin qojań bolsyn.
***
Jandaıshap, meıirimsiz, qaıyrymy joq, bassyz, baýsyz jannan jırenip, qylmyskerdi aıaýsyz jazalasań, qarapaıym halqyńdy jyrǵaýly ete alasyń.
***
Jarlyqty oryndaı almaǵan ondyqtyń basshysyn dereý bosatyp, sol ondyq ishinen basqa adamdy tańdaý kerek. Qandaı bir jarlyq ámirdi buıyrǵanda mindetti túrde úsh adamnyń pikiri toǵysqan bolýy kerek.
***
Ury, zorlyqshylar ter tókpeı, basqanyń tapqan malyn paıda kóredi. Qara qarǵadaı ury, buzaqylardy jermen jeksen etip taptaý kerek.
***
Kórip bilmeı tura,
Kórdim dep aıǵaq bolyp.
Shyndyqqa qıanat jasaýshyny,
Shybyn janyn aıamaı jazala!
***
Ot, dastarhan, ydys-aıaqtan attap, sýdyń kózine shomylyp, kir jýǵan, kúl men sýǵa sıip, máńgilik táńirdi shamdandyrǵan adamdy qatal jazalańdar!
***
Óz aryn taza saqtaǵan adam,
Óz elinde urlyqtan tazsha saqtaıdy.
***
Ul, qyzy ata-aansyn syılamasa,
Baýyry aǵasyn qadirlemese,
Áıeli eriniń sózin estimese,
Qosshysy basshy sózin oryndamasa,
Olardy qatań jazalańdar!
***
Alym-salyq bar jerde,
Memleket bar.
Memleket bar jerde,
Alym-salyq bar.
***
Jer – eldiń turaǵy. Meniń elimniń jerinen qudaı surasa da berýshi bolmańdar! Jer baılyǵyn jat elge bergendi eshbir keshirimsiz jazalańdar!
***
Urlyq istep, tonaýshy bolǵan adamdy suraýsyz jazala!
***
Iesine qastyq istegendi aıama. Kim dep oılap onymen jaqyndasasyń! Mundaı adamdy túp-tuqıanymen qurt.
***
Eger meniń urpaqtarym «Uly Iasa» zańyn buzsa, aqyl aıtyńdar. Ekinshi ret buzsa, jazalańdar. Úshinshi ret buzsa, alysqa jer aýdarylsyn. Qaıta oralǵanda oıyna bir nárse túser. Eger túzelmegen bolsa, moınyna buraý salyp qamańdar. Sonsoń alys, jaqyn janashyrlar jınalyp, aqyldasyp sheshińder!
***
Ásker basshylary sarbazdarǵa tıanaqty uǵyndyryńdar! Óz erkimen baǵynǵan eldiń baspana, dúnıe-múlik, egindik jer, baý-baqshasyn tonaýǵa tyıym salyp, tonap alǵan zattary bolsa qaıtaryp bergizýi kerek. Jáne de baspana úı, beıit qorǵandardy búldirip, tonaýǵa bolmaıdy!
***
Kelisim baǵamen qaryzǵa zat alyp shyǵynǵa ushyrasa, ekinshi ret qaryzǵa berińder. Ekinshi ret shyǵyndalsa, úshinshi ret kómektesińder. Úshinshi ret paıdaly saýda jasamasa, qatal jazalansyn!
Kórip otyrǵanmyzdaı el ishin basqarýdaǵy áskerı tártip, qazynalyq baqylaý, saýda-sattyq isteri, qaryzben súıemeldeý, salyq tapsyrý, t.b. búgingi memleketterdegideı barlyq qurlymdyq qyzmet júıesi men qatań baqylaý barysyn baıqaımyz. Bizdiń jeńil kózqaraspen qaraýshylardyń oı tujyrymyn teristesek, kemeldi zańsyz el-jurtyn basqaryp, aıdaı álemge jarıa bolýy múmkin emes edi.
Ádildik, shynshyldyq, adaldyq jóninde
Kóshpendiler zańy ejeldiń ejelinen ádiletsizdikti, jaýyzdyqty súımeıtini sıaqty shynshyldyq, týrashyldyq, adaldyq, adamı bolmyspen ómir súrýdi ǵana óz ustanymy etti. Adam men adam túgili, adam men ań-qus, tabıǵat arasyndaǵy baýyrmaldyqty da barynsha dáriptep kelgen halyq edik. Dalada kóship-qonyp júrgeni úshin be jany men ary týra sol dalasyndaı taza, tákappar, tunyq bolatyn. Onymen egiz jaralǵandaı, kindigi kóktegen qara jer men ýyz nury tógilgen aspan arasyn óz Otany sanap, ony keıingi urpaqqa aq tileýli amanattarymen mıras qylyp otyrdy. Olaı bolsa, osy sózderge de dálel izdep, Shyńǵys babaǵa qulaq túrelik:
Óz basyń ádil bolsa,
Jarlyqsyz-aq is biter.
Óz basyń ádiletsiz bolsa,
Órge súıreseńde,
Ózge jurt artyńnan ermes.
***
Adal kúshin aıamasa,
Jarǵaq shapandyny da,
Taqqa otyrǵyzyp, noıan bolǵyz!
***
Aqsha, dúnıe dáýlet, qara bastyń qamy úshin qylǵan is qaýymnyń qarǵysyna ushyratady.
***
Adamgershilikke jat qylyq pen qunyqqan qumarlyq taý basynan etekke qulaǵan tasqa uqsap, iz-tozsyz qalady. Olar úshin bul jaı bir kórinisteı ǵana. Sondyqtan álemniń osyndaı qubyjyq adamdary adamdyq josynnyń syrtynda eleýsiz qala beredi.
***
Aqylgóıdiń sózi,
Bilim men tálim.
Aqylsyzdyń sózi,
Adastyrýy málim.
***
Ádildikti jaqtap, shyndyqty qoldap, el jurtyn ornyqtyrý úshin kúresken jigit naǵyz er deýge laıyqty.
***
Bilim parasatyńdy tolyqtyryp, dúnıeqońyz zalymdyqqa salynbaı, adal shynaıy ádildikti basshy etseń taza altyndaı jarqyryp, atyń jer jahanǵa jarıa bolady.
***
Tolǵamdy oıdan artyq,
Senimdi serik joq.
Ótirik ósekten artyq,
Jaman jaý joq.
Adaldyqtan artyq,
Asyl dúnıe joq.
***
Altyn elińdi erlikpen qorǵasań,
Adal ataq ózi-aq keledi.
Adal atyńdy saqtasań,
Alǵan jaryń qaıda ketedi.
***
Jaman adam sózinde turmas,
Jaqsy adam sózinen aınymas.
Adal bolsań, asyqpaı-aq,
Arbaǵa minip qoıanǵa jetesiń.
***
Qatygez emes, ádil shynshyl, týrashyl adal, bilikti, aqyl parasatty adamǵa qurmet kórsete bilý kerek.
***
Adaldyqpen baıyǵan adam basqaǵa múrıt bolmaıdy. Ózine-ózi senimdi bolady. Aramdyqpen baıyǵannyń arty qýys. Ózine sengen, ary taza adam basqaǵa qamqorshy, jaqsylyqqa jany jýyq keledi.
***
Aqyldy adam ýaqytsha tómendese de,
Uzamaı jańa týǵan aıdaı kóteriledi.
Aqylsyz adam bir tómendese,
Óshken ottaı byqsyp, sónedi.
***
Jaqsy dári ashty bolsa da aýrýǵa dárý,
Shyn sóz qatty bolsa da keler iske táýir.
***
Shyndyq pen senimdi serik etip, tártipti, tárbıeli bolsań adamgershilik ózi-aq qalyptasady.
***
Ádil sóz arystannan kúshti,
Adal adam altynnan qymbat.
Erlik pen batyrlyq jáne ony iske asyrý jaıynda
Sizderge shertip otyrǵan bul baıan Shyńǵys hannyń búkil qyr-syryn ashyp beredi desek, múldemge artyq ketken bolar edik. Sebebi biz Shyńǵystaı segiz qyrly bir syrly emespiz. Sondyqtan da óz sana-sezimizdiń bıiginde turyp qana ózgelerge kóz júgirte alamyz. Jáne de sol óz bıigimizde turyp bilgen pálsapamyzdy shertemiz. Nege bulaı kishireıip otyr dep oılasańyz, «Erlik pen batyrlyq jáne ony iske asyrýdyń» Shyńǵys hannyń búkil ómirindegi eń kúrdeli taqyryp bolǵandyǵynda. Dál osy taqyryptyń ózinen ǵana birneshe kitap jazýǵa bolar edi. Bizdiń qazirgi qalam qarymyzdyń baǵyty ǵaqylıalar arqyly oqyrmanǵa oı salý bolǵandyqtan sóz buıdasyn solaı buraıyq. Áıgili tulǵanyń óz degenine júgineıik:
Bizdiń saýdagerler altyn mańlyq kıim, jaqsy dúnıe, tańsyq zat ákelip, sodan mal paıda tabamyn dep senetin sıaqty jasaqtyń noıandary sadaqpen atý, atpen shabýyldaý, jekpe-jekke shyǵyp shaıqasý sıaqty ónerge uldaryn jaqsy úıretý kerek. Olardy qaıtpas júrekti, isine senimdi saýdagerlerdeı pysyq, jyryndy, yspar etip tárbıeleý kerek.
***
Sóz ustasań, sheshen bolǵanyń,
Qylysh ustasań, batyr bolǵanyń.
Bilekti batyr bolsań,
Búginginiń batyrysyń.
Bilikti batyr bolsań,
Keleshektiń naqylysyń.
***
«Jaqsy» desken er jigit,
Ádildikke júginip.
Shyndyqqa berilip,
Eline eńbek etip,
Búkil elin ornyqtyra alsa,
Sonda ǵana naǵyz er deýge bolady.
***
Aqyly asqan, ádil, tolǵamdy noıandar,
Túzý oqpen, mergen adamnyń atqanyndaı,
Kózdegenin dál tıgizgen nysanadaı,
Azamat pen memleket isine durys qaraıdy.
***
Ár adamnyń oılaý, atqarý qabiletine erkindik berseń, ol nendeı sheshim shyǵarýdyń, qandaı baǵyt ustanýdyń jolyn ózi-aq tabady.
***
Jaqsyny ári de kórkeıt,
Jaqsy da ustazyń,
Jaman da ustazyń.
Kóneni oıǵa toqyǵan,
Jańany úırenip oqyǵan,
Naǵyz ustaz sol adam.
***
Bórideı noıanǵa túlkideı qosshy erse, elge kesiri tıedi.
***
Bireýdi paıdalanamyn deseń,
Bilim, parasatyn qara.
Bireýge úıretemin deseń,
Bilmeıtin nársesin parla.
***
Aqylgóı ýázir elge qymbat,
Aqyldy áıel úıge qymbat.
Batyr qolbasshy qolǵa qymbat,
Tolǵamdy ul januıaǵa qymbat.
Jetim-jesir, álsizderge qorǵan bolý jóninde
Jalpy, táńirshildik – bir ǵana táńir ıdeıasy jáne sol táńirdi aspan jaqtaǵy kózge kórinbeıtin jalǵyz jaratýshy dep tanyǵan. Olaı bolsa kóshpendiler dalasynyń kósemine aınalǵan Shyńǵys dáýiri sol táńirge jalbardy, medet tiledi. Islam dini taraǵannan keıin táńirdi – jalǵyz Alla uǵymynan bóle qaraǵan joq. Sol úshin de Quran qaǵıdattarynda aıtylatyn baýyrmaldyq, aıaýshylyq, jetim-jesirdi jelep-jebeý túbirinen uqsas boldy. Kóshpendilerdiń saharalyq zańy bir izben júrdi. Tipti kereı, naıman rýlaryna qatysty ózge dinderge tabyný ıdeıalaryn zertteýshilerdiń basqa qyrǵa qaraı burǵanyn eskersek, ótken jazbalarymyzdyń ógeı tustaryn kóp baıqaımyz. Árbir zertteýshi ǵalym ózi baǵynǵan memleket, ult, din, saıasat aıasynda ózine qajettini izdep, ózgeniń múddesine asa bas qatyrmady. Sóıtip burmalanǵan ádebıetter arqyly buldyr tarıhtar jasaldy. Shyn máninde dalalyq, saharalyq kóshpendilerdiń baǵzydan jalǵasqan bar bolmysy bir ǵana jelige kógendelip jatty. Búgin de bizdiń halyqtyń aýzyndaǵy «jesiri men jetimin jylatpaǵan halyqpyz» degen naqyly da sol kóneniń jurnaǵy.
Jetim-jesirdiń kóz jasy,
Júregińdi jaralaıdy.
Jetim, kedeı adamdardy,
Jeti jurtyńdaı asyra.
Qaraılaıtyn aǵaıynsyz,
Qamqorlyqqa alatyn ákesiz,
Súıeneri joq jetimdi,
Súıgen urpaǵyńdaı jarylqa.
Jetim, jesirdi asyraǵan,
Jetiler eldiń josyny.
***
Tamaq tabylsa talasa bólip jeıtinderińdeı,
Taryqqan bireýińe jarysa baryp kómektesińder.
***
Qarıalardy qurmettep,
Kedeılerge kómektes.
Baı men kedeı,
Tóre men qara dep,
Halyqty bóle qarama.
Januıa jáne er-áıel qatynastary haqynda
Meıli túrik, meıli qazaq, ıslam uǵymdarynda bolsyn januıanyń bereke-birligi tatýlyǵy haqynda aıtylatyn taǵylym óte mol. Ásirese sahara halyqtarynyń basqalardan tabyla bermeıtin, altynǵa aıyrbastaǵysyz otbasylyq qundylyqtary atadan balaǵa álige deıin jalǵasyp keledi. Otanshyldyq uǵymynyń otbasydan bastalatyndyǵy jaıynda ataly sózder de az emes. Sonaý túrki zamanynyń jazylmaǵan zańdarynda soǵysta kóz jumýǵa aınalǵan sarbaz, artynda qalǵan kári sheshe, jas balasyn janyndaǵy qandy kóılek dostaryna amanattap kóz jumsa, ol zańǵa opasyzdyq jasaǵan bolady eken. Sebebi kóshpendilerdiń saharalyq zańy boıynsha shahıd bolýshynyń artqy jaǵdaıy júz paıyzdyq kepildikke alynatyn bolǵan. Onyń arttaǵy jaqyn-janashyrlaryn qaraý, baǵý, eseıtý tolyǵynan qamtamasyz etilgendikten zańyna senbegendeı bolǵan sarbaz alańdaýshylyq bildirse, ol, árıne, opasyzdyq emes pe. Keıinnen qazaqta qalǵan belgilerinen «ámeńgerlik» sonyń bir jurnaǵy bolsa kerek. Sebebi jesirdi ámeńgerlikke alýshy sol shańyraqtyń búkil qıyndyǵyn óz moınyna alyp, eshqashan ógeılik tanytpaýǵa ant beretin bolǵan. Otbasy bútindigi arqyly Otan tutastyǵyn oılaý, halyqtyń kóz jasyn kórsetpeý – asyl bekzadalardyń armen kóteretin júgi edi. Endi sonyń jarqyn mysaldary myna sózderden de aıqyn ańǵarylady:
Adam óz januıa tirshiligin basqara bilse,
Bılegen elin de durys basqara alady.
Sondyqtan, áýeli ózińdi durys basqar,
Sonsoń januıańdy jarasymdy bolǵyz,
Sonda ǵana el basqarýǵa jaraısyń.
***
Bala áke sózin syılamasa,
Baýyry aǵa tilin almasa,
Eri áıeline senbese,
Áıeli eriniń sózine kónbese,
Erleri nekeli zaıyptylaryn kelemejdese,
Úlkender jasy kishilerdi qaýymdamasa,
Jastar jasamystardyń sózin syılamasa,
Januıa jadaýlap,
Memleket qulap,
Jaýǵa tize búkkeniń.
Mundaı jat qylyqtar doǵarylsyn!
***
Eger ul týsa, táńir tektiden suraýshyǵa deıin talpynyp, talaptanatyn bolyńdar. Elińe jaý tıse, jan aıamaı kúresip, elińe eleýli paıda istep, urpaǵyńnyń aldynda dańqty abyroı atqarsań, áke men uldyń paryzy ótelgeni sol.
***
Qarttarǵa degen qamqorlyqty,
Qashanda umytýshy bolma.
Ata-anasyn qadirlemegen,
Jyndy maldan artyq bola ma?!
Ata-anasyn asyramaǵan,
Adamzattyń eń sorlysy.
***
Kógerer úıdiń kórki,
Áıeliniń aqylymen.
Januıanyń jaqsy aty,
Erkeginiń bedelimen.
***
Ulyń jaqsy týsa da,
Áke aqylynsyz aqyldy bolmas.
Adam bolyp týǵan soń,
Adamgershilik jolyn qýmaı bolmas.
Bereke-birlik jáne aqyl, bilim tolǵanystary
Bizdegi tereń zertteý tappaǵan taqyryp búgingi mońǵol, qazaq dep bólingen halyqtardyń túp tórkininiń birligine saıatyn mysaldardyń óte kóptigi der edik.
Turmys-tirshilik, salt-sana, tanym-nanymdaǵy uqsastyqty bylaı qoıǵanda maqal-mátel, sóz sóılemdegi uqsas sóz saptaýlar, maqal-mátelder az emes. Biz aıtyp kele jatqan Shyńǵys han ósıetteri sanalǵan ǵaqylıalarǵa sáp salyp qaraıtyn bolsaq, búgingi qazaq sózinde kóp kezdesetin tujyrymdy oılar men qanatty sózdermen qabysyp jatatyndyǵy baıqalady. Tómendegi mysaldan da sony anyq ańǵaramyz. Aıtalyq, qazaqta: «bilegi jýan birdi jyǵady, bilimi kóp myńdy jyǵady», «aqyldynyń aty aryp, tony tozbas», «kózi soqyrdan kókiregi soqyr jaman» t.b. kóptegen támsil sózder bar. Endeshe, tómendegi sózderge qarańyz:
Myqty bolsań, bireýdi jyǵasyń,
Birlikti bolsań, kópti jeńesiń.
Jan, tániń kúırek, bilim máńgi,
Dúnıeniń quny arzan,
Dúıimdi ıgergen bilim qymbat.
***
Aqyldy adam sóz aıtsa,
Aqylǵa salyp bilim al.
Aqylsyz adam sóz aıtsa,
Aldy-artyńa qaramaı qash.
Kókiregi oıaý sóz aıtsa,
Kóńilmen tolǵap, bilim al,
Kórsoqyr adam sóz aıtsa,
Kózińdi ashyp, tura qash!
***
Yntymaqshyl saýysqan buǵy ustaıdy,
Bul dúnıede yntymaqtan artyq kúsh joq.
Jat jurtta mal-aılany oıla,
Jamaǵatyńda yntymaqqa boıla.
***
Jetilemin deseń oqy, úıren.
Jetemin deseń oıan, oılan,
Naǵyz bilimdi adam muny,
Oıanyp, talant bolǵyzsyn.
Parasatty adam muny,
Esine alyp bilim bolǵyzsyn.
***
Jan berip, jan alysyp shaldyqqanda,
Taýdyń taǵysyn atyp, talyqqanda,
Káýsar sýsyn, dámdi taǵamdy jalǵyz jeseń,
Kópti basqaramyn deıtin shyndyq bolyp pa.
Ákel, qane, jesek, bárimiz birge jelik,
Birge qýanyp, ólsek, birge óleıik!
***
Bilimdi parasatty adam tabylsa,
Ózińnen áste alystatpa.
Baryńdy aıamaı berseń de,
Ózińe tartsań úlken paıda.
***
Taýdaı altyn jınap,
Paıdasyz bos otyrǵansha.
Tarydaı bilim jınap,
Sol úshin janyńdy aıama.
***
Adam qataryna jetem deseń,
Bala kezińnen talpyn.
Qataryńnan qalmaımyn deseń,
Bilim, talantyńdy jebe.
***
Aǵaıyn búlinse,
Alashqa kúlki.
Kóp búlinse,
Azǵa kúlki.
***
Asyl zattyń syrtyn múıizben qaptaǵany,
Asylyn aıalap, aqylyn ishine saqtaǵany.
Syrtyn jupyny, ishiń asyl bolsyn dep,
Aqylyń assa, mastanba dep seni jaqtaǵany.
***
Aqyldy adam kópti kórip, kópti estise, aqyldynyń ústine aqyldy bolmaq. El jurtyn da parasattylyqpen basqara alady.
Nadandyq, arazdyq, qaskóılik haqynda
Shyńǵystyń qýatty áskerı qosyny tek qana qarý-qaıratyna súıengen joq. Meıli jaýy, meıli dosy bolsyn, kim ónerli, bilimdi, adal bolsa, ol qol astyna solardy jınady. Talanttylardy tanı bildi. Óz qol astyndaǵylardyń aram pıǵyldylaryn tez ańǵaryp, olardy alastap otyrýdy da qaǵys qaldyrmady. Sonyń arqasynda onyń qosynynda yǵaı men syǵaılar kóbeıip, aramdyq, nadandyq ataýlyny der kezinde joıa bildi. Kókiregi soqyr nadan, jaman adamdardyń kózin qurtý arqyly tazalyqqa basa nazar aýdardy.
Shyńǵystyń óz kókiregi qalaı dana, dańǵyl bolsa, ózgeden de sony kútýi, nadan, sáýlesiz tobyrǵa jırendire qarady. Olarǵa til suǵyn ǵana emes, naızasynyń ushynda kezeıtin. Endi sondaı sózderge bir nazar salaıyq:
Nadan adam tek ótirik, ósek, jalǵan-bos sóz qýyp, joqty bardaı, ótirikti shyndaı senip, jeńil-jelpi tirshilikti baqytqa sanaýy ókinishti-aq.
***
Eki adam tatý bolsa,
Temir qamaldaı berik.
Kóp adam araz bolsa,
Qulaǵan qamaldaı kúırek.
***
Qaskóı jaýdy az deme,
Qaterli dertti jeńil deme.
***
Iesi jamannyń el jurty tozady,
Iti jamanynń qorasyn tonaıdy.
***
Aıtqan antyńdy,
Janyńnan artyq kór.
Aram, aıla ekeýin,
Ý dep jırenishti kór.
***
Jaqsy adamǵa qastyq alystan emes, jaqynnan bolady.
Aramza aǵaıynnan tanymaıtyn jaqsy jat artyq.
Aramdyq, maskúnemdikke aıtqandary
Shyńǵys han zamany jáne mońǵoldar ómiri sóz bola qalsa, kóptegen tarıhshylar men qalamgerler qaýymy olardy araqqa qumartqan taıpa esebinde qaraıdy. Alaıda kúbi-kúbi q
