Ósıhıro Frénsıs Fýkýıáma – túp atasy japondyq, amerıkalyq fılosof-ǵalym. Onyń ataǵy «Tarıhtyń aqyry jáne sońǵy adam» atty kitabynan keıin álemge áıgili boldy. Álemniń 20 -dan astam tiline aýdarylǵan
Fýkýıamanyń bul kitaby ǵylymı orta men buqaralyq aqparat quraldarynda úlken qoǵamdyq pikir týǵyzdy. Biraq ol «tarıhtyń sońy bolýy múmkin» degen pikirinen qaıtpaq emes. Fýkýıamanyń Reseıdiń qazirgi saıası jaǵdaıy men bolashaǵy týraly da oılary qyzǵylyqty. Sonymen, tanymal ǵalym, saıasattanýshy, fılosof ne deıdi?!
–Qazir órkenıetter soǵysyna jol joq. Meniń oıymsha, bul – qundylyqtardyń qaqtyǵysy. Al Reseıge keler bolsaq, búgingi kúni ol qandaı da bir basqa áleýmettik júıedegi memleket emes. Bul prezıdent Pýtıniń qorshaǵan elıtanyń jeke múddelerine negizdelgen kleptokratıanyń bir túri.
Iá, bul – qundylyqtardyń qaqtyǵysy. Biraq Pýtınniń rejımi marksızm men lenınızmniń jaqsy damyǵan ıdeologıasyna negizdelgen Keńes Odaǵy sıaqty Batystyń mańyzdy balamasy emes dep aıtý kerek. Pýtın óziniń balamasyn Batystyń nárselerinen bas tartýǵa negiz retinde qurdy, biraq ol órkenıettik balama emes.
Reseıde Ýkraına, Grýzıa, Baltyq jaǵalaýy elderi sekildi, burynǵy Keńes Odaǵynyń kóptegen elderiniń basymdyqtarynan ajyramaıtyn Reseıdiń ulylyǵy týraly ıdeıa bar. Bul – naqty másele. Reseı ekonomıkalyq ósimge, baı jáne tereń mádenıetke nemese reseılik ulttyq dástúrlerge negizdelgen el retinde eleýli bolýy múmkin. Biraq onyń ıdeıasy –kórshilerine ústemdikke qol jetkizý bolyp qala beredi.
Pýtınniń júıesi uzaq ýaqyt jumys isteıdi degenge sený qıyn. Orys halqy gúldenýdi qalaıdy. Biraq Pýtın munaı jáne energıa baǵasyna qaramaı ósetin otandyq ekonomıkany jetkilikti qura alǵan joq. Bul – onyń rejımindegi úlken álsizdik. Iá, orys adamdary Máskeýdiń Qyrymdy aneksıasıalaýyn unatady. Bul oqıǵadan keıin Pýtın elde óte tanymaldyqqa ıe boldy. Degenmen, bul onyń rejımin uzaq zańdastyrýǵa negiz bola almaıdy.
Pýtınniń kórshi elderge ústemdikke qol jetkizýge umtylýy - Reseıde ómir súrý deńgeıin saqtaı alatyn ártaraptandyrylǵan ekonomıkadaǵy zamanaýı memleket bolýdyń joly emes. Eger Vashıngtonnyń syrtqy saıasatyn Reseıge qatysty qaraıtyn bolsańyz, onda Donald Tramtyń prezıdent bolýy, AQSH saıasaty úshin óte erekshe boldy. Óıtkeni, Amerıka Qurama Shtattary Máskeýge qarsy jańa sanksıalardy turaqty túrde engizip kele jatyr. Birinshiden, Reseıdi munshama buǵaýlaý tarıhta eshqashan bolǵan emes. Ekinshi jaǵynan, AQSH prezıdentiniń Pýtınmen jeke qarym-qatynasy jaqsy deńgeıde deýge bolady.
Al Ýkraınada oryn alyp jatqan oqıǵalar – bul ýkraındyqtarǵa táýeldi nárse. Sebebi, syrtqy qarym-qatynas pen saıası jaǵdaı tek Reseıge ǵana emes, ol eldegi sybaılas jemqorlyq pen álsiz basqarýǵa da baılanysty bolyp otyr. Tek osy máselelerdi sheshe alǵanda, Ýkraına tolyqqandy memleketke aınala alady. AQSH, Germanıa nemese basqa elder Kıevke syrttan yqpal ete almaıdy, bul tek ýkraındyqtardyń ózderine qatysty. Ýkraınada sybaılas jemqorlyqtan qutylýdy qalaıtyn reformatorlardyń jas urpaǵy ósip keledi. Al Reseıde múlde basqa jaǵdaı. Ýkraınaǵa úlken úmitpen qaraýǵa bolady. Al Reseı qazir eshkimge úlgi bolmaıdy. Eshkim Reseıge jaqyndaǵysy kelmeıdi. Negizi Pýtın durys memlekettik ınstıtýttardy qura almady. Bul – onyń bıliginiń naqty qaıǵysy. Pýtın ketken soń, bılik úshin kúres bastalady, onyń nátıjesin boljaý óte qıyn.
Kerimsal Jubatqanov, tarıh ǵylymnyń kandıdaty, Qazaq-Orys Halyqaralyq ýnıversıtetiniń dosenti.
