«Qazaqstan áıelderi» jýrnalynyń 1978 jyly aqpan aıynyń №2 nómirindegi «Jalqaý bala qaıdan shyǵady?» degen materıalyn 40 jyl ótse de ózektiligin esh joımaǵan taqyryp retinde Qamshy saıt betine jarıalaýdy uıǵardy. Psıhologıa, tárbıe máselesine kelgende kimge qulaq asaryn bilmeı júrgen jas ata-analarǵa maqalanyń bereri kóp degen úmittemiz.
Sábıdiń ómir taný qadamy úıden bastalatyny barshaǵa málim. Úsh-tórt jasqa tolǵannan keıin náreste ár nársege áýestenip, bir ispen shuǵyldanǵysy, eresekterdiń jumysyna aralasyp, olarǵa kómek kórsetkisi kelip turady. Osyndaı kezde balanyń betinen qaǵyp, meselin qaıtarmaı, qaıta onyń maqsaty men nıetiniń oryndalýyna múmkindik jasap, is-áreketine únemi kóńil bólgen jón.
Keıbir ata-analar aınalysyp jatqan jumysyna aralasqan sábıdi «bóget jasaısyń, búldiresiń» dep, ursyp, tyńdaı qoımasa, uryp ta jiberedi. Bul múlde qate. Kerisinshe, balanyń tilegi oryndy bolsa, quptaǵan durys. Mysaly, anasy kir jýyp jatqanda, kishkene qyz bala «men de jýamyn» dep sabyndy sýǵa qolyn malyp, aralasýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda anasy oǵan oıynshyq astaý nemese synbaıtyn shaǵyn ydys berip, qýyrshaq jabdyǵy, qol oramal sıaqty jeńil-jelpi zattardy jýǵyzyp qoıǵany jón. Al eger, shamasy kelmeı jatsa nemese retin bilmeı, sýyn tógip-shashsa, sheshesiniń kómektesip jibergeni durys. Bul balany sheksiz qýantady, eńbekke qulshyntady jáne onyń anasyna degen rızalyq sezimin arttyrady. Balanyń oıyndaǵy armany oryndalyp otyrsa, kóńili kóterilip, eńbekshildigi ósedi. Mine, osylaısha balany erte shaǵynan paıdaly ispen aınalysýǵa, oıyn arqyly da eńbekke baýlýǵa múmkindik mol ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek.
Taǵy bir eskeretin jaı, qyz bala men ul balanyń is-áreketine eshqashan da bóle qaramaý kerek. Óıtkeni oıyn balasy yqylasy aýǵan nársege erekshe berilip ketedi. Sábıdi osy talabynan aınytýǵa, nemese zorlyqpen tyıym salýǵa tyrysý onyń tym názik nerv júıesin zaqymdaıdy, yzaqor etedi, mundaıda sábıdiń nazaryn odan da qyzyq basqa bir nársege aýdaryp jiberý tıimdi. Óz erkimen tyndyrǵan isine taldaý jasap, laıyqty baǵa berý, kemshiligin bala uǵymyna sóıkes tilmen túsindirýdiń máni zor. Óıtkeni, sábıdiń sózin, orta joldan bólip tastaý, áıtpese qulaq aspaı qoıý, tipti, munymen de shektelmeı, talpynysyna tyıym salý ata-ananyń bala aldyndaǵy bedelin kemitedi. Óz oıynyń únemi júzege aspaıtynyn sezingen sábıdiń eńbekke degen yntasy kemıdi, aınalasyndaǵy adamdardyń áreketine nemquraıdy qarap, jalqaýlyqqa boı urady.
Endeshe, árbir ata-ana ýaqyty az bolǵannyń ózinde de balasyna kóńil bólip, onyń ne istegenin, nemen shuǵyldanatynyn, qandaı kitap oqyǵysy keletinin, nendeı oıy bar ekenin surap, bilip otyrǵany teris emes. Eresek adammen áńgimelesý balaǵa úlken áser qaldyrady. Osyndaı ádet berik oryn alǵan úıde ata-ana men balanyń arasynda shynaıy syılastyq, súıispenshilik, dostyq qarym-qatynas qalyptasady.
Keıbir ata-analar «balamyz jalqaý, eshteńe istegisi kelmeıdi» dep narazylyq bildiredi. Bul qasıettiń qalaı, qashan paıda bolǵanyn oılamaıdy, oǵan áýel basta ózderi kináli ekendikterin eskermeıdi. Ondaı ata-analar kóbine ózderiniń balany jastaıynan shekten tys erkeletip, tym mápelep ustap, eńbekke degen talabyn tejegenin umytyp ketedi. Balaǵa ata-ana tarapynan orynsyz aıaýshylyq kórsetip, «áli jas qoı, eseıe kele úırener» dep, eńbekten alshaq ustaý — jalqaýlyqty óz qolymen úıretkenmen birdeı. Ýaqyt ozyp ketken soń ókinip qalatynymyz sondyqtan. Eliktegish, meılinshe sezimtal sábıler jaqsy-jaman sózdi, ártúrli minez-qulyqty tez qabyldaıdy. Sondyqtan olardyń durys tárbıe alyp, mádenıetti, eńbekshil azamat bolyp ósýi úshin, ásirese ata-ananyń ádet-ǵurpynyń, tirshilik saltynyń yqpaly zor.
«Bala tárbıesi besikten» dep tegin aıtylmaǵan. Olardy ómirge ıkemdi etip tárbıeleýge, eńbekke baýlýǵa eresekterdiń kúndelikti is-áreketi úlgili ónegege aınalǵanda ǵana ıgi maqsatymyzǵa jetýge múmkindik týady. Sonda ǵana jas urpaqty Otany men halqyna paıdaly, asyl azamat etip tárbıeleı alamyz. Óıtkeni, adam baqytynyń kilti — eńbekte.
Q.Tuńǵyshbaev,
Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti
