SOKP OK múshesi, Qazaq SSR Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Halyqtar dostyǵy» jýrnalynyń arnaıy korrespondeti A.Nıkıshınanyń suraqtaryna jaýap beredi.
–Nursultan Ábishuly, Almatyda bolǵan 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵasynyń kóńilge kirbiń uıalatatyn esteliginen keıin birshama ýaqyt zyrǵyp ótti. Búgingi tańdaǵy Qazaqstannyń hal-ahýalyn, halyqtyń kóńil-kúıin qalaı sıpattap berer edińiz?
–Bir-aq aýyz sózben deseńiz, bálkim, bul – qulan taza aıyǵý. Ondaǵan jyldar boıy jasyrǵan aýrýymyz asqynyp, dúıim jurtqa belgili boldy. «Úndemegen úıdeı báleden qutylady» emes, «óletin bala molaǵa qaraı júgirediniń» kúıin keshtik. Al, qazir aýrý-syrqatymyzdyń naqty dıagnozyn anyqtaǵan shaqta odan qulan taza aıyǵatyn kez keldi.
–Bul sózdiń máni nege saıady?
–Búgin bárimiz bir suraqtyń jaýabyn alǵymyz keledi: jyldar boıy kúrmeýi sheshilmeı kele jatqan, bir-birine qabattasyp ketken kúrdeli máseleler, jaǵymsyz dúnıeler, tendensıalardyń tamyry qaıda jatyr? Olar byltyr qystaǵy oqıǵalarǵa ǵana sebepshi bolǵan joq, ekonomıkalyq, áleýmettik, moraldyq turǵydan respýblıkamyzdy artqa tastady. Qaıta qurylystyń taǵdyry, ózderińiz biletindeı, bizdiń qolymyzda. Ótken kúnderdiń qateliginen sabaq alamyz, joq pa...
–Qatardaǵy qyzmetkerden bastap joǵarydaǵy bastyqqa deıin ózgeriske ushyraýy, qaıta qurý basynan ótkerýi tıis deımiz. Alaıda jetekshi uıatqa qalyp, jemqorlyqqa batsa, qaıdaǵy qaıta qurý? Qalaı oılaısyz?
–Bir-aq nárse aıtaıyn, uryǵa aınalyp, zań buzsa, qaıta qurý týraly emes, qylmystyq jaýapkershilik týraly oılanýy tıis. Basqa da jaǵdaılarǵa kezek bereıik. Mysaly, bireý berilgen jer telimin ıgere almady, jumysqa daryny jetpedi. Biraq óz basy qaıta qurýǵa qarsy emes. Eger ol adam osyǵan deıin jetekshilik qyzmet etse, endi ony qarapaıym qyzmetke aýystyramyz. Sol arqyly oǵan ózgerýge, qaıta qurylýǵa múmkindik-ýaqyt beremiz. «Sáýletti nysandar, ıaǵnı saraı, murajaı, monsha, ádemi ákimshilik ǵımarattardy salamyz» dep qanshama qomaqty qarajat qoldy boldy. Ókinishke qaraı, bizdiń keıbir jetekshilerimiz nesibesin qanaǵat tutpaı, jymqyryp, urlap qalýǵa etin úıretti. Qazaqstanda aýrýhanalar, emhanalar, perzenthanalar jetispegen shaqta mıllıondaǵan aqsha kórkem ǵımarat salýǵa ketip otyrǵany sondyqtan (sondaı monshalardyń birine birneshe mıllıon rúbl jumsalǵan). Oblys ortalyǵynda da asa kórkem ǵımarattar jetip artylady. Olardyń qurylysyna qajet barlyq tıyn-teben memlekettik qazynadan zańsyz túrde, bylaısha aıtqanda, ash otyrǵan halyqtyń aýzynan jyryp alynǵan. Bul týraly men bir jyl buryn Qazaqstan Kompartıasynyń HVI sezinde sóz qozǵaǵan edim, alaıda baılanǵan qolymyz endi ǵana bosady. Erkindikke, ózgeriske umtylǵan biz qysqa merzim ishinde neshe túrli ańshylyq úılerdiń, kotejderdiń, basqa da asa kórkem ǵımarattardyń 800-in Densaýlyq mınıstrliginiń, kópbalaly otbasylardyń, balalar arnalǵan mekemelerdiń paıdalanýyna berdik. Biren-saran emes, myńdaǵan halyq sol ǵımarattardyń paıdasyn kóredi.
–Qurylys sala berýge bolady. Alaıda áleýmettik ádilet, turǵyn úıdi berýde tártip saqtalmasa, baspana eshkimge jetpeıdi. Bul týraly beker sóz qozǵap otyrǵan joqpyn. Jaqynda ǵana respýblıkańyzda atalmysh másele boıynsha shý kóterilip, anyǵyn aıtqanda, tártipsizdik, zań buzýshylyqtar oryn alǵany málim boldy.
–Aıtqanyńyzdyń bári durys. Jemqorlyq, dúnıeqońyzdyq erozıasyna (asqynǵan aýrý-red.) kezinde respýblıka basshylyǵynyń kóbi ushyraǵan edi. Ásirese, bul dert baspana bólý-berý máselesinde aıqyn kórinis tapty. Qazaqstan Kompartıasy OK-niń birinshi hatshysy D.Qonaevtyń burynǵy kómekshisi Bekejanov, OK-niń sharýalaryna jetekshilik jasaıtyn burynǵy meńgerýshi Statenın «óz adamdaryna» bastyqtarynyń atynan kezekten tys baspana berýge nusqaýlar bergen. Olardyń buıryqtary birden oryndalatyn. Respýblıkalyq Memjospardyń burynǵy jetekshisi Muhamed-Rahımov bolsa, zańdy belshesinen basyp, dostaryna men qurby-qurdastaryna páter syılaýdan aldyna jan salmady. Áleýmettik ádilet prınsıpiniń ornyn tanystyq, týysqandyq, rýlastyq, bylaısha aıtqanda proteksıa (qol astyǵyna alý-red.) keldi. Oblysqa, aýyl-aımaqqa bastyq bolyp jóneltilgen keı qyzmetkerler Almatydaǵy úıin, qalalyq tirkeýin sary maıdaı saqtap otyrýdy dástúrge aınaldyrdy. Olar osylaı qaıta-qaıta qonys toıyn toılap, máre-sara bolyp jatqanda 20 jyl boıy kezek kútip, bir baspahanaǵa qoly jetpeı, úı-kúısiz júrgen Almatyda 3000 otbasy (múgedekter men soǵys ardagerleri, kóz jumǵan áskerı qyzmetkerlerdiń otbasylary-red.) zar jylaıtyn. 2,5 jyl ishinde QAQ (qalalyq atqarýshy komıtet-red.) soǵys múgedekterine bir sharshymetr turǵyn jer bólgen joq. Respýblıkanyń burynǵy basshylarynyń kóz juma qaraýynyń arqasynda aımaqqa qyzmet aýystyrǵan qalalyq bastyqtar Almatydaǵy úılerin týysqandaryna syılyqqa berýdi ádetke aınaldyrdy. Nátıjesinde bireý qalanyń qaq ortasynda bes bólmeli páteri bolǵandyqtan toıyp sekirdi, bireý 10-12 adammen syǵylysyp, kishkentaı úıdi jyldar boıy pana tutýǵa májbúr bolyp, tońyp sekirdi.
–Shirkin, osy úılerdi qaıta taratsa ǵoı...
–Maǵan senińiz, bul tóńirekte tártip ornatý úshin barlyq shara qoldanyp jatyrmyz. Turǵyn úıdiń sharshymetri otbasy músheleriniń sanyna tikeleı baılanysty bolýy tıis dep otyrmyz. Tártip ornata alamyz degen senimdimin. Baspana máselesi qarapaıym halyq úshin asa mańyzdy, sondyqtan da halyqtyń kóńiline qaıaý túsirý – el basqarǵan azamattarǵa degen senimsizdik sezimin uıalatý degen sóz. Osynyń bárin saraptaı otyryp, artqa sheginis jasaı almaımyz. Turǵyn úılerdi qaıtadan taratqan kúnniń ózinde osymen baspana máselesi túbegeıli sheshiledi dep oılaý qate. Mekeme basshylary turǵyn úı boıynsha qatań túrde jaýapqa alynatynyn bilýi tıis.
–Siz SOKP-nyń HHVII sezinde minberden kóringen bolatynsyz. Sóılegen sózińiz ádemi, oıyńyz ózekti bolǵandyqtan elden erekshe bolyp kózge tústińiz. Saý basyna saqına tilep alýdan qoryqqan Qazaqstannyń partıalyq jetekshisiniń (Kolbınniń-red.) baıandamasynyń qasynda siz erekshelene bildińiz...
–Alǵan betinen qaıtpaıtyn, qolyndaǵy bılikti bóliskisi kelmeıtin jetekshilerdiń avtorıtarly basqarý stıli qanshama ret qasiret shektirip, qaıǵyǵa dýshar etti deseńizshi. Qyzmetker taǵaıyndaýdaǵy, ıaǵnı kadr máselesindegi olqylyqtar týraly da úndemeýge bolmaıdy. Aýylsharýashylyǵyna ondaǵan mıllıon rúbl jumsaldy. Óndiristik qor (aýylsharýashylyǵynda qoldanylatyn ónim quraldary: aýylsharýashylyq tehnıkasy, qural-jabdyqtar, tuqym, tyńaıtqysh, jem-shóp jáne t.s.s. ) úsh eselengenimen, ónim óndirisinde túbirli ózgeristiń kýágeri atana almadyq. 1982-1986 jyldar aralyǵynda eldimekender basshylarynyń (sovhoz dırektory, kolhoz tóraǵasy-red.) jartysynyń kóbi qyzmetterinen bosatylǵanyn bile tura turaqtylyq týraly áńgime aıtýdyń qajeti joq. Óıtkeni árbir úshinshisi – óz telimin ıgere almaǵandar. Kóptegen sharýashylyqtarda eńbek ónimdiligi, rentabelnost(shyǵystan qaraǵanda kiristiń kóp bolýy, jumystyń bylaısha aıtqanda tabysty bolýy-red.), ózindik qun (taýar óndirýge jumsalǵan soma-red.), ónim sapasy degen túsinikter umyt bola bastady. On birinshi besjyldyqta kolhoz men sovhozdardyń teń jartysy shyǵynǵa ushyrady. Ónimniń ózindik quny josparlanǵan somadan 7 mıllıon rúblge kóbirek bolyp shyqty. Memlekettik bank aldyndaǵy bereshek qarajattyń mólsheri 12,3 mıllıard rúblge teń boldy.
Eń qyzyǵy, esep-qısapqa kóz tastasaq, bári keremet. Tipti Qazaqstan Kompartıasy OK-niń XV jáne XVI sıezeriniń baıandamalarynda da bir min tappaısyz. «Maǵan degen nıeti qandaı, qanshalyqty meni jaqtaıdy?» degen prınsıpterdi negizge ala otyryp, sonymen qatar shyqqan jeri men rýyna baılanysty qyzmetkerlerdi janyna tartýy áleýmettik ádiletsizdikke, kadr saıasatyndaǵy burmalaýshylyqqa, kez kelgen dúnıeni boıyna tez sińirip alatyn jastardyń ıdeıalyq-adamgershilik turǵysynan teris tárbıe alýyna ákep soqtyrdy.
–Qazaqstan Kompartıasynyń OK basshylyǵy she?
–Respýblıkadaǵy ómir jandanady degen úmitimiz aqtalmady. OK basshylyǵy, onyń ishinde keı bólimderi kemshin tustardy túzeýdiń josparyn jasaýdyń ornyna syn aıtqandardy jaqtyrmaı, synmen kúres júrgize bastady. Qara qyldy qaq jaryp, aqıqatty qoryqpaı aıtqan biz úıdiń syryn barshama málim etken opasyz, ońbaǵan bolyp qaldyq. Burynyraqta mundaılardy oryntaqtan turǵyzýshy edi, biraq sáýirde ótken Plenýmnan keıin bul múmkin emes bolyp shyqty. Qazaqstan Kompartıasynyń sezinde men minberden Ǵylym Akademıasyn Qonaevtyń aǵasy A.Qonaev basqarǵandyqtan uzaq ýaqyt boıy ózine shań juqtyrmaǵanyn aıttym. Al ekonomıkalyq damýdyń tejelýiniń sebebin ǵylym róliniń báseńdeýinen, ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń bolmaýynan kórýge negiz bar. Osynyń bárin qamtamasyz etýi tıis Ǵylym Akademıasy, onyń kóptegen ınstıtýty bylyqqa batyp jatqan tusta ǵylym men bilim oılaýǵa olardyń murshasy bolmady. Kadrlardy týysqandardyń arasynan iriktep alý, bolmaǵan jetistikti boldy deý, ótirikti shyndaı etý (A.Qonaev basqarǵan metalýrgıa men sapalandyrý ınstıtýty 80 mıllıon rúbldi ıgerý jónindegi ańyz áńgimesi SOKP OK-ge janyndaǵy partıalyq baqylaý Komıtetiniń nazaryna ilikti) – akademıanyń negizgi jumysyna aınaldy. 12 jyldyń ishinde qazaqstandyq ǵylym toqyraýǵa ushyrady. Ǵylym Akademıasynyń prezıdenti A.Qonaev ishkilikke salynyp, jumysqa kelmeı, akademıkterdi partıalyq prınsıpter boıynsha emes, kerisinshe prınsıpke keraǵar negizde tańdap, saılap otyrdy. «Týrasyn aıtsań, týǵanyńa jaqpaısyń» degendeı, Qazaqstan KP OK Búrosynda jumys isteý janǵa bata bastady. Jeke bastyń qamyn oılaıtyn jerde eńbektený múmkin bolmaı ketti. Munyń bári jýrnalyńyzda qalaısha kórinis tabady? Oqyrmanǵa qalaı jetkizesiz? Nazarbaev – qaıta qurýdyń uly azap shegýshisi deısiz be? Qanshalyqty qajet osy?
–Aıtqanyńyz durys, birinshiden. Ekinshiden, Qonaevtyń tarapynan ambısıa, jeke renish, ózinshe bolǵan Nazarbaevty sabasyna túsirý oıda bolsa, sizdiń tarapyńyzdan respýblıkadaǵy jaǵdaıdy jaqsartý bolǵanyna shúbá joq. Demek bul jaı ǵana eki bıik tulǵanyń arazdyǵy emes, kúres qoı. Qaıta qurý úshin qarsylastarmen júrgizilgen kúres. Solaı emes pe?
–Bálkim, aıtqanyńyz durys. Qonaev bir kezde ózgerýge maǵan kesh dep aıtqan edi. Biraq onyń sebebin ózinen emes, Nazarbaevtan kórdi. Olaı emes qoı! Eger de ol aıtylǵan syndy qabyldaı bilgende, óziniń bıiginen emes, memlekettik deńgeıden qarastyrǵanda jaǵdaı basqasha bolar edi. Biraq bolmady. Ambısıasy jeńip ketti. Jyldar boıy, ondaǵan jyldar boıy ózin perishte kórip ózine shań jýytpaý jaqsylyq ákelmedi. SOKP OK shildelik Plenýmynda Qonaev bekerden beker OK partıa quramynan shyǵarylmady.
–Nursultan Ábishuly, «Qazaqstannyń bıliginde qaıta qurý qalaı júzege asty» deı otyra sizdiń «eki túıeniń ortasynda shybyn óledi» jaǵdaıynda qalǵanyńyzdy túsinip otyrmyn. «Ýnıta» gazetiniń tilshisiniń «Bos ýaqytyńyzdy qalaı ótkizesiz?» degen suraǵyna M.S.Gorbachev bizde mundaı suraqty basshylyqqa qoıýǵa bolmaıtynyn aıtqan bolatyn. Al Batystyń jýrnalısine ımenbeı tolyq jaýap berdi. Munyń bárin ne úshin aıtyp otyrmyn? El ishinde qaıta qurý júrip jatyr. Bizdiń baspasóz de ózgerý ústinde. Keshegi qupıa búgin barshaǵa málim bolýda. Ósek-aıańǵa qalmas úshin shyndyqqa sáıkes keletin aqparatty jýrnalıser berýimiz kerek edi. Budan ne shyqty? Brıgadadaǵy, zaýyttaǵy, bas basqarmadaǵy konflıkt týraly aıtýǵa bolady da, joǵary jaqtaǵy jaǵdaı týraly tis jaryp aıtýǵa tyıym salynǵan. Bir jaqty aqıqattyń zardaby – oqyrman kimge senerin bilmeı, keıde batystyń radıodaýystarynan (olardyń ańdyǵany da sol) qyzyqtyrǵan aqparatyn aldy. Búgin biz kóptegen qulyptalǵan esikterdi aıqara ashtyq. Paıdasy nede? Qoǵam ádilettiń baryna sene bastady. Qazaqstanda bolyp jatqan dúnıeler M.S. Gorbachev aıtqandaı, «bul jaqtaǵy faktiler «qýyrylǵan»» bolǵandyqtan ǵana qyzyq emes, jalpy kez kelgen ózgeriske degen umtylys, odan jınaqtalǵan tájirıbe týraly el-jurt bilýi tıis.
–Demek men sizdiń odaqtasyńyzbyn ǵoı. Bilesiz be, men ómirimniń 9 jylyn Qaraǵandy metalýrgıa kombınatynda ótkizdim. 18 jyl boıy partıalyq, komsomoldyq, sovettik qyzmet atqardym. Osy ýaqytqa deıin ańyzyǵan jelden de, nóserden de aman keldim. 1985 jyldyń sáýirinde sol kezdegi basshylyqqa qarsy shyǵýǵa batylym jetken edi, basym bálege qaldy. «Sen sıaqtylardyń parqyn bilemin. Mansapqumarsyń! Kózdegeniń – oryntaq! Saǵan deıin de ózińdeılerdi jónge keltirgenmin. Seni de sol kútedi. Jolyma bóget bolma»,-dep kabınetinde qabyldady Qonaev. Men bolsam, «oryntaqqa baılanǵan emespin. Bilikti metalýrgpin. OK meni basqa qyzmetten kórgisi kelse, men daıynmyn» dedim. «Kóresińdi kóresiń» degen jaýap estidim. Shynymen de «kórdim». Ósek-aıań, ótirik, qoqan-loqydan kóz ashpaı, jyndy kóbelekshe shyr aınaldym. Munyń bárin «professıonal» Bekejanov óz moınyna aldy...
–Almatydaǵy páterlerdiń sharýasyn tyndyryp otyrǵan Bekejanov pa?
–Iá, Qazaqstan Kompartıasy OK-i VIII Plenýmynda bet-perdesi ashylǵan Qonaevtyń kómekshisi. «Antınazarbaev kampanıasyna» bilek sybana kirisken de dál ózi. Qyzym ýnıversıtette oqıdy, kúıeý balam – medınstıtýtta. Ekeýin birinshi kýrstan besinshi kýrsqa deıin egjeı-tegjeıli tekserip shyqty. Sondaǵy oılary – qyzym sabaqtan qaldy ma, synaq tapsyrar kezde ákesiniń qoldaýy kórsetildi me, anyqtaý. Respýblıkanyń Densaýlyq saqtaý mınıstri Álıevtiń balasy ekendigin bilgendikten, kúıeý balam buzyqtyq jasap, kózge tústi me, medınstıtýtqa túser kezde para bermedi de, tekserip shyqty. Álıevtiń taǵaıyndalýynda Nazarbaev arasyndaǵy týysqandyq ról atqardy ma? degen suraq týyndady. Bilgenderin joǵary jaqqa jetkizip otyrdy. Meniń ár qadamym baqylaýda boldy. Sovhozda slesar-santehnık bolyp eńbek etetin aǵam úıli-barandy (úsh balasy bar). Zaıyby asqanada jumys jasaıdy. Sol jaqqa da adamdardy jiberip, bir tintip shyqty. «Aǵamnyń úıi zańdy salyndy ma, qansha bólmeli?» degen suraý salynyp, qysqasy santımetrine deıin ólshendi. Aǵam úıin salarda meniń jaǵdaıymdy paıdalanyp, zańdy aınalyp ótip, qurylys normasyn buzyp, úı turǵyzdy degendi dáleldegileri keldi.
–Sonymen ne anyqtaldy?
–Bári zań aıasynda, aǵamda artyq santımetr bolmaı shyqty. Materıaldyq jáne eńbek resýrstary jetispeı turǵan kezde asa kórkem ǵımarattardyń qurylysy merziminen buryn aıaqtalyp jatty. Onyń sebebi – bári avraldi (kúndiz-túni demalmaı qurylysshylardyń jumys jasaýy, jumystyń tym qyzý júrýi-red.) ádis-tásilmen turǵyzyldy. Mundaı qarqynmen jumys jasaýǵa aqsha qaıdan bólindi? 1976-1986 jyldyń memlekettik búdjetinen Almatynyń kórkeıýine jumsalýy tıis 16 mıllıon rúbl Qazaqstan Kompartıasy OK ǵımaratynyń, OK baspahanasynyń, partıalyq jumyskerlerdiń Demalys úıiniń jóndeý jumysyna ketti. Proteksıonızm (qoltyǵynyń astyna alý-red) bılikke qumartý, madaq-jyrdan lázzat alyp, óziniń «ǵajap» ekendigine sený Qazaqstanda boldy. Qaıda barsań da, qalada da, aýylda da onyń úlken portreti qarsy aldyńnan shyǵatyn. Onyń esimin Qazaqstannyń taǵdyrymen baılanystyratyn.
– «Adamdy zaman bıleıdi», zamanǵa qarsy qalaı shyǵasyń» dep jatty bireýler?..
–Ýaqyt bárin óz ornyna qoıdy. Kimniń kim jáne qandaı ekenin kórsetti. Qaıtalap aıtamyn, proteksıonızm (qoltyǵynyń astyna alý-red.) bılikke qumartý, madaq-jyrdan lázzat alyp, óziniń «ǵajap» ekendigine sený Qazaqstanda boldy. Mekemelerde, mektepterde, qala ishinde, tipti bombapanada da onyń portretteri ilinip turatyn. Onyń esimi Qazaqstannyń taǵdyryna aınalǵandaı. Zańǵa baǵynbaý, jazalanamyn dep qoryqpaý, eshnárseden qaımyqpaý, áleýmettik ádilet túsinigin aıaq asty etý – bári-bári osydan bastaý aldy. Qyzmetkerdi jumysqa alý, taǵaıyndaý barysynda lenındik normany qatań buzý, jerlesterdi shama-sharqyndaryna qaramastan alǵa jeteleý, unatqan adamdy ósirý de Qazaqstanda beleń aldy. Qamsyzdyqtyń kesirinen jastardyń ınternasıonaldyq tárbıesi aqsaı bastady. Bári aınalyp kelip, qoǵamdyq sananyń deformasıalanýyna (qalypty jaǵdaıdan aýytqý-red.) alyp keldi. 1986 jyldyń 17-18 jeltoqsanynda Almatydaǵy negatıvtiń (jaǵymsyz sezimder, ashý-yza, renish, kek-red.) kórinis tabýyna osy jaǵdaılar tikeleı sebepker.
–Nursultan Ábishuly, ótken kúnder qaıtalanbaıdy dep qalaı garantıa (kepildik-red.) bere alasyz?
–Ashyqtyq – barlyq bále-jalanyń qas jaýy. Kadrlardyń qaıta týyp ómirge, qaıta kelýine jaǵdaı jasalyndy. Ondaǵan jyldar boıy syn estimeı ómir súrdi. Qonaev L.I. Brejnevtiń dosy ekendigin bile tura ony synaýǵa kimniń dáti barady? Talpynǵandardyń janaıqaıy joǵary jaqqa jetpedi. Jetken kúnniń ózinde «máselelerińdi ishinara sheship alyńdar» delindi. Qonaevtyń ushaǵyna minip alǵan Bekejanov qasyna dostaryn jınap alyp, qalaısha Kamchatkaǵa baǵyttalǵan qymbat ekskýrsıalyq saıahatty uıalmaı-qyzarmaı jasady? Óıtkeni sýdan appaq, sýdan taza bolýǵa ruqsat berildi. Joǵary jaqqa oıdan qurap qyryq ótirik aıtýǵa bolar, al halqyńnyń aldynda Qudaıdyń aldynda turǵandaı ár is-áreketke esep berýge mindettisiń.
–Siz ekeýmiz, Nursultan Ábishuly, ashyqtyq, qoǵamnyń demokratıalanýy, týraly tereńnen sóz qozǵap otyrmyz. Osy bir joldardy oqyp otyrǵan bir pysyq oqyrman sóılemderdiń astyn syzyp alyp, ártúrli mekemelerge shaǵymdanyp jatqan shyǵar... Sovet adamyna mundaı ashshy aqıqattan kóri tátti ótirik kerek. Sebebi onyń soǵan eti úırengen. Ne deısiz?
–Jartylaı aqıqattyń bolýy múmkin emes. Al, aqıqattyń aıtylmaýynan aýzymyz san márte ret kúıdi. Shildede bolǵan Plenýmda M.S. Gorbachev: «Qoǵamnyń baqylaýynda bolǵysy kelmeıtinder demokratızasıaǵa qarsy shyǵyp jatyr. Sebebi demokratıa bárin óz ornyna qoıady – kimniń kim ekendigin aıqyn kórsetedi. Basshylyqqa syltaý aıtyp qutylarsyń, al halyqqa shyndyqty aıtýǵa mindettisiń. Bıyl SSSR sosıalızmniń búrshik jarýynyń 70 jyldyǵyn toılamaqshy. Bári, árıne, kemshiliksiz emes. Degenmen sosıalızm ǵımaratynyń ketigin alǵashqylardyń biri bolyp biz qalap jatqannan keıin olqylyqtar bolady. Onda turǵan dáneńe joq. Mereıtoı kezinde kemshilikterimiz týraly úndeýge bolmaıdy dep oılasaq qatelesemiz. Qaıta qurýǵa qarsy qaskóıler bizden osyndaı qorqaqtyqty kútip otyr. «Mereıtoıdy toılaımyz» dep otyz kún oıyn, qyryq kún toıyn qylatyn ýaqytymyz da joq. Bizge aıaldaı turýǵa bolmaıdy. Ulan-asyr toı, pompa (sán-saltanat-red.), fımıam (qoshemet, madaqtaý-red.), jetekshilik etýdiń paradtyq stıli – mine, osylar avtorıtarlyq rejımniń antýrajy (beınesi, kórinisi-red.)
–Mereıtoı týraly sóz qozǵaǵan edińiz, Vladımır Maıakovskııdiń Qazan tóńkerisiniń 9-jyldyǵyna arnalǵan «Iýbıleılemeı-aq qoıyńdar» óleńiniń shýmaqtary eriksiz esime oraldy: «Aq gvardıadan qaraǵanda ólimniń aty maǵan aǵyraq maǵan ıýbıleı degen. Iýbıleı – kúl, qum, tútin; ıýbıleı – qýanysh shashtaryna aq túskenderdiń; ıýbıleı – zırat shuńqyry-meken; fımıam men mátin; ólim aldyndaǵy aıaldama, kúrsinis, «ıý-b-ı-l-e-ı» dep ejikteıtin. Siz úshin aıaldama – ıýbıleı, biz úshin – rúbl shyǵyn...» (oryssha túpnusqasy – «Beloı gvardıı dlá mená beleı ımá mertvoe: ıýbıleı. Iýbıleı – eto pepel, pesok ı dym; ıýbıleı – eto radostsedym; ıýbıleı – eto kraı kladbıshenskıh ıam; eto rechı ı fımıam; ostanovka predsmertnaıa, vzdohı, eleı – vot, chto lezet ız býkv «ıý-b-ı-l-e-ı». A dlá nas ıýbıleı – remont v pýtı, postoıal ı dalshe gýdı. Ostanovka dlá vas, dlá vas ıýbıleı – a dlá nas podschet rýbleı…»-red.) Maıakovskıı ıýbıleı aýrýyna ushyraǵandarǵa osylaısha jaýap qaıyrdy.
–Aqynnyń aıtqany ras. Mereıtoı degenimiz ótken men ketkenge kóz júgirtip, esep berý degenge saıady. Avtorıtarlyq – órkendeýdiń, progrestiń tejegishi. Ekonomıkada ol quldyraýǵa ákelip soqtyrady. Jaǵympazdardy, ekijúzdilerdi tárbıelep shyǵarady. Batyl azamattar avtorıtarlyq rejımniń jaýlary. Ashyqtyq ta avtorıtarlyqqa jat. Sebebi bári kózge kórinip tursa, onyń shynaıy bolmysy, ashyǵyn aıtqanda, mardymsyzdyǵy, erekshe oılaı almaýy, qorqaqtyǵy, jaltaqtyǵy, aıqyndalady. Jetekshi ondaǵan jyldar boıy joǵary qyzmetke jabysyp alyp otyrmaýy shart. Burynǵydaı mobıldik ıaǵnı jyldamdyq, shapshańdyq joqtyń qasy. Bir orynda otyryp alyp keremet bolyp kórinýge umtylý perishteniń keıpine ený. Bul jerde ýaqytsha senz (múlkin qadaǵalaı otyryp jasalynatyn tekseris-red.) kerek. Onymen qosa ashyqtyq ta qajet. Osy ekeýi barlyq dertke daýa bolady!.. Olar bolmasa, jaǵdaıdyń qanshalyqty múshkil bolatynyna birneshe ret kóz jetkizdik. Qatelikten sabaq alǵanymyz maqsat.
–Memleket kásiporyndardy basyna shyǵaryp aldy deımiz. Kásiporyndar kóńil kónshitetin nátıje kórsete almasa da, aılyq berý úshin memlekettiń qaltasyna qol salýdan taısalmady.
–Kásiporyndar sapany jaqsartýǵa esh qyzyǵýshylyq tanytqan joq. Ǵylymı-tehnıkalyq tóńkeristiń jetistikterin paıdalanbady. Energıany bosqa jumsady. Jaman materıaldardy qoldanýdan jan salmady. Esesine baǵany aspandatyp qoıa berdi. Suranysqa ıe emes óndiristik taýarlar qoqys bolyp úıile bastady. Ákimshiliktiń bar jumysy basshylyqqa esep berýdiń aınalasynan shyqpady. Dabyraıtyp jiberdim, bilemin. Degenmen bári is júzinde týra solaı boldy.
–86-jyldyń jeltoqsannyń aıazdy kúnderinde batys radıodaýysy Almatydaǵy oqıǵalardy saraptaı otyra, Qazaqstan Kompartıasy OK-niń birinshi hatshysy bolyp orys ultynyń ókili saılanýymen baılanystyrdy...
–Ashyǵyn aıtaıyq, jastar basshylyqtaǵy orys ultynyń ókiline qarsy bolǵan joq, olar ol azamattyń shetten kelmeı, Qazaqstannyń topyraǵynan shyqqanyn qalady. Olar tipti keıbir famılıalardy atap berdi. Mundaı aqparat qaıdan paıda boldy? Burynǵy bılik osylaısha tegeýrin kórsetti dep oılaımyn. Taǵaıyndalatyn azamattyń ulty, menińshe, mańyzdy emes. Mańyzdysy – Qazaqstannyń jerin ata-babasy muraǵa qaldyrǵanyn túsinýi. Almatyda aqpan aıynda Mınıstrler keńesinde sheteldik jýrnalıserge arnalǵan pres-konferensıada men sóz sóılegen edim. Maǵan osy suraq baǵyttalǵan bolatyn. Bizde partıa ulttyq turǵydan qurylmaıdy. Jergilikti ambısıa (maqsat-múdde-red.) týraly da aıtpaı-aq qoıalyq. Másele – respýblıka uzaq jyldar boıy jabýly qazan kúıinde bolǵan máseleler býyrqanyp qaınap, asyp-tógildi. Jeltoqsan oqıǵasy – qaıta qurýdy, ashyqtyqty, jalpy demokratıany ýysyndaǵy bılikti joǵaltyp alý dep qabyldaǵandardyń sharýasy. Bul qaıta qurylysqa qarsy turyp, aman qalamyn dep oılaǵandardyń jan talasy bolatyn. Ol úshin olar eshnárseden taıynǵan joq. Ulttyq qadir-qasıetti de aram pıǵyldaryn júzege asyrý úshin aıamaı paıdalandy.
–Iá, ulttyq lozýngiler (úndeýler-red.) nátıje berdi emes pe? Qanshama jas alańǵa bet aldy ǵoı?
–Jeltoqsan oqıǵasy biraz dúnıeniń basyn ashty. Internasıonalızm urpaqtan urpaqqa tikeleı berilmeıdi. Ákemiz ben babamyz soǵysty bastan ótkerdi, oryspen, ýkraınmen, belorýspen, basqa ulttarmen ıyq tiresip shaıqasty. Sosyn tyń ıgerildi. Oǵan búkil memleket bolyp bir judyryqtaı jumyldyq. Qazaqstandyq «Magnıtka», ekibastuzdyq keshen, Batys Qazaqstan munaıy sıaqty ındýstrıa alyptary ıgerildi. Internasıonalızmimiz taǵy da tekseristen ótti. Jastar ınternasıonalızm jalaýyn jelbiretedi dep sendik. Ókinishke qaraı, keı jastar qasıetti dúnıeden shet qaldy.
–Sebebi nede?
–Internasıonaldyq tárbıe resmı túrde júzege asty. «Qazaqstan – halyqtar dostyǵynyń laboratorıasy» dep qana eleýsiz aıttyq. İs júzinde synaqta ońbaı súrindik. Sebep-saldary da kóp. Mysaly, jastardyń eńbek tózimdiligi, myqtylyǵy máselesin qarastyraıyq. Osy oraıda domna peshinde kórikshi bolyp jumys istegen jastyq shaǵym esime túsip otyr. Sol kezde jataqhanada ártúrli ulttyń balasymen birge turdyq. Ulttyq esep jaıly áńgime de qozǵalǵan emes. Menimen birge jumys istegenderdiń eshqaısysy ulttyq uran aıtyp, alańǵa shyqpas edi degen nyq senimdemin.
Bizdi oqýlyq emes, ujymdaǵy qajyrly eńbek tárbıeledi. Ekstremıstik pıǵyldaǵy jastardyń ómirdiń oń-solyn tanymaǵan, eńbek etip shyńdalmaǵan, provakasıalyq ósekke ımýnıteti qalyptaspaǵan stýdentterdiń sanasyn ýlap, ózderimen birge ertip alýy beker emes.
–Alańda jumyskerler de boldy ǵoı. Jeltoqsan oqıǵasyna qatysqandar týraly sot jaıly bárimiz oqyp, mán-jaıyna qanyqpyz. Aralarynda jumyskerler biraz...
–Bul týraly jaqsy bir halyq danalyǵy bar: bir bıeden ala da týady, qula da týady. Ekstremısterdiń provakasıasyna senip qalǵan biren-saran jumysker Qazaqstannyń barsha jumysshy tobyna kúıe jaǵa almaıdy. 1986 jyly jeltoqsan kúnderinde M.S. Gorbachevtiń Qazaqstan halqyna aıtqan sózderin rızashylyqpen eske alamyn. Saıası búroda da qazaq halqy ınternasıonalıs ekendigi, respýblıkadaǵy ınternasıonaldyq kóńil-kúıdi eshqandaı provakator buza almaǵandyǵy týraly aıtyldy. Atalmysh oıǵa qarsy shyǵý – jastardy óz oıynshyǵyna aınaldyrǵan aram pıǵyldylardyń jetegine erý degen sóz. SOKP OK halyq máselesine kelgende lenınshe sezimtaldyq tanytady. Bizdiń halyq, Qazaqstannyń jumysker toby muny baǵalaıdy jáne jaqsylyqqa jaqsylyqpen jaýap beredi…
Maqalanyń túpnusqadaǵy ataýy – «Qulan taza aıyǵý»
Derekkóz: «Halyqtar dostyǵy» jýrnaly, № 9, 1987 jyl
Suhbattasqan: A.Nıkıshına
Aýdarǵan: Jazıra Baıdaly
