Marǵulan Seısembaev – elimizdiń belgili kásipkeri, ınvestor.1990 jyldary «Seımar» kompanıasynyń negizin qalady, Aláns bank pen «Kartel» (K-mobaıl) kompanıasyn basqardy.

Búginde IT-jobalar men aýyl sharýashylyǵyn belsendi qarjylandyryp júrgen bıznesmen. Qoǵamdy alańdatatyn máselelerde ashyq pikir bildirip júrgen isine, sózine adal ultjandy azamat. 

Jýrnalıserge kópten beri suhbat bermeı júrgen Marǵulan Seısembaev Tengrinews.kz tilshisimen suhbattasyp, ómirlik ustanymy, bıznes jolyndaǵy qıyndyqtary, qoǵamdaǵy ózekti máseleler jaıly aıtyp berdi. Qamshy.kz aqparat agenttiginiń tilshisi suhbatty qazaq tiline aýdaryp, oqyrman nazaryna usynady.

–Jelide forýmda aıtqandaryńyz qyzý talqylanyp jatyr. Aıtýyńyzsha, adam ekige bólinedi: azamat nemese azamat emes. Al naǵyz azamat óz memleketi úshin ne isteýi kerek?

–Patrıot degenimiz kim? Ol – óz jerin jaqsy kóretin ári jer máselesin óz múddesinen joǵary qoıatyn adam. Al biz múldem adastyq, óz múddemiz memleket múddesinen joǵary turady. Eger bir adam qoqys tastasa, biz «qoqysty tastaǵan men emes qoı, tastaǵan adam alsyn» deımiz.

Biraq qoqys seniń jerińde jatyr emes pe?! Álgi jerdi ózimdiki dep sezinbeseń, oılamasań, ol úshin jaýap beretin adam da sen emessiń. Iaǵnı, óz múddeńdi joǵary qoıyp otyrsyń.

Elimizde adamdardy memlekettik sheneýnik, bıznesmen jáne qarapaıym jumysshy dep mamandyqqa bólip qarastyrýǵa bolmaıdy. Adamdy «azamat nemese azamat emes» dep bólý kerek. Sheneýnikter arasynda da elimizdiń naǵyz azamattary bar. «Daıyn asqa tik qasyq» deıtinder de bar. Bıznesmender ishinde de dál solaı. Olardyń bári azamat emes.

Men adamdy ulttyq patrıottar, ulttyq pattar, oppozısıonerler dep bólip qarastyrý jaıynda aıtyp turǵanym joq. Oppozısıonerler arasynda memleketti oılaıtyndar bar, sonymen qatar bıliktiń qolshoqparlary bar.

–Siz ózińizdiń bıznesmen ekenińizdi ári saıasatqa aralaspaıtynyńyzdy únemi aıtyp otyrasyz...

–Qoǵamnyń ótkir máseleleri jaıynda aıta bastaǵanymda, kópshilik meni birde anda, birde munda tyqpalaıdy. Negizi ondaı josparym joq. Belsendi azamattyq pozısıany saıasatpen qabattastyryp qoıýǵa bolmaıdy. Árkim óz isimen aınalysýy kerek – muǵalim de, bıznesmen de, traktorshy, jýrnalıs te. Al men óz memleketimde adam sekildi ómir súrgisi keletin bıznesmenmin. Kóńilim toq, jaǵdaıyma esh shaǵymdanbaımyn. Alaıda budan jaqsyraq memlekette ómir súrýime bolar edi. Biraq o l- ózge el. Al Qazaqstan – meniń týǵan mekenim. Aıyrmashylyǵy jer men kókteı.

Qazaqstanǵa kóp ınvestısıa salamyn. Biraq bul áreketime kóbi tańqalady. «Aktıvterińizdiń bárin tartyp aldy, sizdiń izińizge tústi, al siz áli kúnge deıin Qazaqstandy oılaısyz. Nege?» dep suraıtyndary taǵy bar.

Men sózine jaýap beretin bıznesmen retinde óz elime ınvestısıa da quıa alamyn, óz elimdi synaı da alamyn. Aıtqan sózderim úshin baǵaly zatymnan aırylýym múmkin. Muny jaqsy túsinemin. Ne jasasam da, sanaly túrde jasaımyn, sebebi elimniń múddesin ózimniń múddemnen joǵary qoıamyn. Sebebi, bul elde meniń urpaǵym turatyn bolady. Aqsha jınap, ketip qalýym múmkin, tipti basqa elde de aqsha taba alamyn. Biraq meniń maqsatym bar, elimniń kúnnen kúnge kórkeıgenin qalaımyn.

–Ózińizdi patrıotpyn dep oılaısyz ba?

– Men ózimdi jaqsy azamatpyn dep sanaımyn. Ózime júktelgen bar mindetti oryndap júrmin, salyq tóleımin, eshkimnen para almaımyn, jemqorlyqqa aralaspaımyn, ómirdi jaqsartýǵa tyrysyp júrmin.

–Sizdi mıllıarder deıdi, Forbes nusqaýy boıynsha Qazaqstannyń eń yqpaldy, baı adamysyz. 1990 jyldary bıznesińizdi asharda qandaı qıyndyqtarǵa tap boldyńyz, neden bastadyńyz?

–Birinshiden, men qazir mıllıarder emespin. Bir kezde bolǵanmyn, qazir joq. Forbes jýrnaly reıtıńti ekige bóledi: eń baı adamdar jáne yqpaldy adamdar.

Yqpaldy adamdar tizimine kirý úshin baı bolýdyń qajeti shamaly. Tek bıznesmen bolsań, jetkilikti.

Men baımyn, biraq mıllıarderler tiziminde joqpyn. Bul – bir.

Ekinshiden, men ómir boıy bıznespen aınalysyp kelemin. 90-jyldary biz bárimen aınalystyq, barlyq tájirıbeden óttik. Jıhaz sattyq, dán, un eksporttadyq, aýyl sharýashylyǵymen aınalystyq. Ózim aýyl balasy bolǵandyqtan, aýyl sharýashylyǵyna janym jaqyn boldy.

–Bir sózińizde sol jyldary sizge talaı márte satqyndyq jasalǵany jaıynda aıttyńyz...

–«Kóp qatelestim, qomaqty aqshamnan aıyryldym» dep jıi aıtamyn. Ondaı jaǵdaılar rasynda kóp boldy, biraq men munymen toqtaǵan joqpyn. Úlken qatelik jasadym, bolmashy qatelikter de boldy. Aqsham da joǵaldy, bıznes te jaıyna qalǵan kezder boldy, árıne seriktesterimniń de, memlekettiń de buǵan kinási bar. Biraq kináni bireýdiń moınyna artyp qoıý – maǵan tán emes. Bárine tek ózim kinálimin. Sebebi, sondaı jaǵdaıdy ózim qalyptastyrdym, nıeti burys adamdarǵa sendim. Keıin qatelikterimnen sabaq aldym.

Rasynda, bul men úshin eń qymbat ýnıversıtet boldy. Bıznes salasynda júrgen ýaqytymda «senim» degen túsiniktiń tereńine úńildim.

Shyn mánisinde, adamdy tanı almaımyn. Ózim úshin mynadaı formýla oılap taptym: «Tekserip al, taǵy da tekser, sosyn taǵy da tekser, sodan keıin ǵana sen!». Seni aldap ketýine jol berme.

Jalpy qyzmetkerlerdi jumysqa qabyldaý qıynnyń qıyny.

–Qazaqstandaǵy eń keremet túıindemeler «Bákeden, Sákeden» degen sózderi bar túıindemeler. Muny biletin bolarsyz?

–Eshqashan bireýdiń usynysymen qyzmetker almappyn. Iá, kóp adam qońyraý shaldy, ótindi: týystar da, dostar da, túrli saıasatkerler, bıznestegi áriptesterim. Alaıda men óz ustanymymnan bas tartpaımyn. Meniń kompanıama jumysqa turǵysy keletin adam birneshe testten jáne áńgimelesýden ótedi.

–Marǵulan Seısembaev qazirgi ýaqytta nemen aınalysyp júr?

–Bıznes jolynda negizgi úsh baǵytym bar – saýda, ınvestısıa jáne  aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyratyn Asadel partners qory. Qazaqstanymyz almaǵa baı, órik, shıe, shabdaly da bar. Sharýashylyǵymyz Almaty oblysynda ornalasqan. Balyq tasımyz. Taýyq, soıa óndirisine aqsha bólemiz, jartylaı fabrıkalardy da qarjylandyrýdy bastadyq.

Úshinshiden, transport jáne logıstıka, medısınamen aınalysyp otyrǵan IT-kompanıalardy turaqty qarjylandyramyz.

Buǵan qosa qoǵamdyq qyzmetpen de aınalysamyn. Máselen, qazir jasym 52-de. Sol sebepti ýaqytymnyń 52 paıyzyn qoǵamdyq isterge, al 48 paıyzyn bızneske arnaımyn. Jasym 70-ke kelgende, qoǵamdyq isterge ýaqytymnyń 70 paıyzyn arnaımyn. Bul – meniń erejem.

–Jastarǵa siz sekildi tálimgerler qajet dep oılaısyz ba?

–Birinshiden, men muny tegin isteımin. Ekinshiden, meniń jasymdaǵy kez kelgen adam men ótkergen qıyndyqty ótkerip, men jıǵan tájirıbeni jınaı almaıdy. Úshinshiden, jastar ózderi suranyp kelip jatady, ıaǵnı qajettilik bar. Men jibergen qatelikterdi eskere otyryp,  olar ýaqytyn da, kúshin de, energıasyn da únemdeıdi. Árıne, aqshasyn da. Eń bastysy, aqylyn ózderine baǵyndyra alady.

–Siz sekildi bıznesmenniń jeke keńsesi bolmaýy qyzyq eken. Onyń ústine árdaıym qarapaıym kıinip júresiz, kostúmde jıi kórmeımiz...

–Men galstýk pen kostúmdi tek kerek kezde ǵana kıemin. Resmı stıl degendi sýqanym súımeıdi, degenmen kıim – adamnyń kórki. Biraq meniń maqsatym úshin qajet emes.

Shyny kerek, keńsem bylaı tursyn, hatshym da, kómekshim de, qorǵaýshym da joq. Jalǵyz júrgizýshim bar.

–Sonda isińizdi kim júrgizedi? Kezdesýler, kelissózder...

–Grafıkti ózim quramyn, telefondarǵa, habarlamalarǵa ózim jaýap beremin. Áleýmettik jelidegi jazbalar da óz qolymmen jazylǵan. Resmı kezdesýlerdi kafelerde ótkizemin. Al eger kezdesý paıdasyz bolsa, turamyn da ketip qalamyn. Jeke keńseńde olaı isteı almaısyń ǵoı?!

–Stýdent kezińizde Prezıdentke ótinish aıtyp, hat jazypsyz...

–Ol ras. Alaıda ol dál qazir talqylaıtyn másele emes, ábden mezi etken taqyryp. Hat jazdym. Meni shet elge jiberýge ýáde berdi, biraq sózinde turmady. Sosyn bıznesmen boldym ári óz aqshama inimdi oqytýǵa shet elge jiberdim.

–Shetelde bilim alý jaıly ne deısiz? Bizde balalaryn shet elge oqýǵa jiberý kádimgideı - brend. Sizdińshe, bala tabysty bolýy úshin shetelge jiberý kerek pe?

–Búgingi qoǵamda ár adam tabysty bolýǵa talpynady. Alaıda tabys ońaı jolmen kelmeıdi. Adamdar baı ári baqytty ǵumyr keshý úshin jaqsy bilim alý jetkilikti dep oılaıdy. Aınalamyzda asqan bilimdi bolsa da, tabysqa jete almaǵandar kóp. Sondaı-aq baı bolsa da, baqytsyzdary qanshama.

Jastarǵa únemi aıtarym: tabysqa jetemiz dep joldy durys tańdamaısyzdar. Ońaı oljaǵa kenelýdi kózdeısizder. Tez aqsha tabatyn bıznes kózin izdeısizder. Baqytty bolǵyńyz kelse, janyńyzǵa rahat syılaıtyn ispen aınalysyńyz.

Dıplom jaı ǵana - qaǵaz. Eger geologtyń oqýyn oqyp turyp, jýrnalısıkany súıseńiz, geologıa dıplomy, tipti ony Garvardtan alsańyz da, mańyzy joq. Ol dıplom sizge qosymsha stress pen nıetińiz burmaıtyn jumys syılaıdy.

–Qazaqstanda jastardyń damýy úshin qanshalyqty jaǵdaı jasalǵan?

–Shynynda adam damyǵysy kelse, múmkindikti tipti Antarktıdadan  taba alady. Ótken ǵasyrlarda adamdar qıyn jaǵdaıda ómir súrdi, biraq damý jolyn izdedi. Damý úshin qorshaǵan ortasy emes, oıy, sanasy mańyzdy. Qanshama uly tulǵa túrmede otyryp-aq súıikti isimen aınalysty.

Qazaqstanda jastardyń damýy úshin mol múmkindik jasalǵan. Sonymen qatar, ondaı múmkindikter ózge de elderde bar. Adam balasy janyna jaıly mekendi izdeıdi emes pe? Ásirese -  jastar. Biraq olar mynadaı oıda: «Qazaqstanda jastar úshin jaǵdaı jasalǵan, alaıda aıaqtan shalý, múlikti tartyp alý, satqyndyq syndy áreketter kóp. Nege? Bularǵa tózgenshe, meni qushaq jaıa qarsy alatyn, eńbegimdi baǵalaıtyn ózge memleketke ketkenim durys». Árıne, árkim óz jolyn ózi tańdaıdy. Ol úshin olardy synaı almaımyn. Qazaqstanda da jaǵdaı jasalǵan, alaıda ózge elderdegiden áldeqaıda tómen.

–20 jasyńyzda ózińizge qandaı aqyl aıtar elińiz? 20 jyldan keıin ózińizdi qalaı elestetesiz?

-Bir ǵana aqyl aıtar edim – toqtama, jalǵastyr. Jospar men istiń ara jigin ashyp qoıatyndar kóp. Men josparlaǵan isime sol sátte-aq kirisemin. Bolashaqta áli talaı qatelikke boı aldyramyn, alaıda árqaısysynan sabaq alamyn, táýekelge baramyn. Bul – meniń uranym. 20 jyldan keıin dál osyndaı belsendi bolǵym keledi. Eń bastysy, óz Otanymda turǵym keledi.

–Bıznesmenderge qandaı aqyl-keńes berer edińiz? Aqshasy bar adam Qazaqstan úshin ne jasaı alady?

-Aqshasy bar bolsa, ózderine eshteńeni aıamaıdy. Ózi qalyptastyryp alǵan álemnen shyǵyp, aınalasyn bir sholyp shyqsyn. Ómir aqshamen ólshenbeıdi. Belsendi azamattarmen dos bolyńyz. Qurmetti bıznesmender, tek qana bıznesmendermen aralasýdy qoıyńyzdar. Muǵalimdermen, dárigerlermen, qarapaıym jumysshylarmen til tabysyńyzdar. Sonda ǵana elimizdiń qanshalyqty baı ekenine kóz jetkizesiz.  

Áńgimelesken: Aınash Óndiris

Aýdarǵan: Gúlim Jaqan