Álemdik BAQ betterinde jáne áleýmettik jelilerde sońǵy ýaqytta Úshinshi dúnıejúzilik soǵys órtiniń tutanýy múmkin ekendigi óte kóp aıtylyp júr. Sheteldik sarapshylar, saıasattanýshylar men ǵalymdar onyń qaı jerden bastaý alyp, qandaı sebepteri bar ekendigin de ózderinshe tizbekteýde. Qamshy.kz aqparat agenttigi sheteldik BAQ-ta jaryq kórgen túrli sarapshylardyń pikirin oqyrman nazaryna usynady.
Qazirgi tańda Máskeý men Vashıngton jáne Vashıngton men Pekın arasyndaǵy qarym-qatynas úreı týǵyzýda. Soǵys órti qaı aımaqta tutanýy múmkin?
Búginde buqara halyq "Úshinshi dúnıejúzilik soǵysty áne-mine bastalyp ketedi" dep kútýde. Osy ýaqytqa deıin ár jerde qanshama qarýly qaqtyǵystar oryn alyp, keı elderde jantúrshigerlik oqıǵalar bolsa da, 1945 jyldan beri barlyq memleketter soǵystan basyn alyp qashyp, áskerı qaqtyǵysqa jol bermeı keledi. Degenmen AQSH-taǵy qurlyq áskerleriniń áskerı kolejiniń profesory Robert Farlı National Interest jýrnalynda jaryq kórgen maqalasynda alpaýyt derjavalardyń arasynda soǵys órti tutanýy ábden múmkin ekendigin jazady.
Onyń aıtýynsha, úshinshi dúnıejúzilik soǵys Ýkraınada bastalýy múmkin.
«Búginde Qytaıdyń kúshi edáýir artýda, al Reseı bolsa, halyqaralyq tártip normalaryn qabyldamaıdy, sondyqtan da uly derjavalar arasyndaǵy soǵystyń bastalyp ketýi ertegi emes», - deıdi Robert Farlı. Onyń oıynsha, kez kelgen jaǵdaıda qarýly qaqtyǵystyń negizgi sebebi qazirgi halyqaralyq tártip normalarynyń jáne AQSH áskerı gegemonasynyń buzylýy bolyp tabylady.
Brıtandyq Daily Express basylymynda Úshinshi dúnıejúzilik soǵys qaýpin týdyrǵan Azov teńizine qaraı baǵyttalǵan Reseı fregaty týraly jazylǵan edi. Sonymen qatar, polshalyq BAQ betterinde evrodepýtat Ianýsh Korvın-Mıkkeniń qazan aıynda úshinshi dúnıejúzilik soǵys týraly aıtqandary jaryq kórdi. Budan bólek, amerıkalyq jáne reseılik buqaralyq aqparat quraldary da bul másele tóńireginde jarysa jazýda.
«Dúnıejúzilik soǵys órti tutanýy úshin múlde kelisimge kele almaıtyndaı janjal bolýy kerek. Iaǵnı, bir tarap máseleni beıbit kelisim arqyly sheshýden bas tartady», - dep jazady áskerı sarapshy Alekseı Leonkov «Vzglád» jýrnalyna bergen málimdemesinde. Onyń aıtýynsha, búginde beıbit kelisimge kelýdi AQSH qalamaı otyr.
Jer sharynyń qaı núktesi úshinshi dúnıejúzilik soǵystyń oshaǵyna aınalady?
«AQSH pen Qytaı aralyǵyndaǵy nemese AQSH pen Reseı arasyndaǵy aımaqtarda dúnıejúzilik soǵys órti tutanýy múmkin. Reseı nemese Qytaı áskerleriniń AQSH-pen qaqtyǵysýy strategıalyq ıadrolyq kúshterdi paıdalanyp, dúnıejúzilik soǵystyń bastalýyna ákep soǵady», - dep málimdedi general-leıtenant Evgenıı Býjınskıı.
Ońtústik-Qytaı teńizi
Robert Farlı óziniń maqalasynda Ońtústik-Qytaı teńizi AQSH pen Qytaı arasyndaǵy jan-jaldardyń bastaýy bolýy múmkin ekendigin jazady. Sońǵy ýaqyttarda eki el arasyndaǵy qarym-qatynas múlde ýshyǵyp bara jatqany belgili, tipti, tarıftik shekteýler qoıyp, saýda-sattyq soǵysyna ákep soqty jáne eki el azamattary men kompanıalarynyń izine túsip, olardy ańdýda. Sondyqtan da, Pekın men Vashıngton ózara kelisimge kele almasa, qarýly qaqtyǵystan qashyp qutylý múmkin bolmaıdy.
«Áskerı qaqtyǵys turǵysynan qaraıtyn bolsaq, búgingi zamannyń basty máselesi – AQSH pen Qytaı arasyndaǵy janjal. Ol árıne ekonomıkalyq máselege kelip tireledi. Qytaı damý ústinde, al AQSH-tyń qaryzy kúnnen-kúnge ósip jatyr, ıaǵnı bul ekonomıkalyq máseleniń sheshimi óte kúrdeli, sondyqtan da soǵystyń bastalýy ábden múmkin», - deıdi áskerı ǵylymdar akademıgi Vadım Kozúlın. Sonymen qatar, AQSH pen QHR áskerleri jıi kezdesetin Ońtústik-Qytaı teńizine de talas týyndaǵan. Bul ýaqytqa deıin Qytaı áskerleri AQSH-tyń sýasty apparattaryn basyp alǵan kezder de bolǵan.
Kozúlınniń aıtýynsha, búgingi tańda bul másele tóńireginde ońtaıly ózgerister baıqalmaıdy, kerisinshe jaǵdaı kúnnen-kúnge ýshyǵyp barady.
Ýkraına
Jaqynda Kerch buǵazynda bolǵan oqıǵa men Kıevke áskerlerdi kirgizý Ýkraınada turaqty jaǵdaıdyń buzylýyna sebep bolady. Robert Farlıdiń paıymdaýynsha, Máskeý Ýkraınadaǵy prezıdenttik saılaý aldynda onyń kvo-mártebesin buzýǵa múddeli emes, al Kıevtegi jaǵdaıdy ózgertip, turaqtandyrý úshin áskerı kúsh pen resýrstar jetkiliksiz, alaıda Reseı men AQSH arasyndaǵy shıelenisti paıdalana otyryp, ol sońǵy jyldary Ýkraınada qalyptasqan tepe-teńdikti buzýy múmkin.
«AQSH Ýkraınany qoldap otyr, al NATO bolsa, tipti, ýkraındyqtarǵa áskerı kúsh jaǵynan kómek kórsetip, qandaı da bir qaqtyǵysqa qatysýdy kózdep otyrǵan syńaıly. AQSH-tyń bul áreketi, árıne, Reseıdiń shamyna tıip, Amerıkamen qarym-qatynasy odan saıyn buzylatyny sózsiz. Sonymen qatar, búginde Kerchte daǵdarys ýshyǵyp tur», - deıdi Kozúlın.
Alekseı Leonkov Ýkraınadaǵy janjal qazirgi ýaqytta basty másele bolyp turǵanyna senimdi. AQSH-tyń buqaralyq aqparat quraldarynda Ýkraınadaǵy kıkiljiń týraly kóp aıtylýda.
Taıaý Shyǵys
Farlı óz maqalasynda Parsy shyǵanaǵy jaıynda ǵana aıtady, alaıda búkil Taıaý Shyǵys elderin de soǵystyń oshaǵy retinde qarastyrǵan da durys bolar. Vadım Kozúlın "Taıaý Shyǵys qarýly qaqtyǵystyń bastaýy bolady" dep oılamaıdy.
«Ol jaqta soǵys biraz ýaqyttan beri júrip jatyr, adamdar ol qarýly qaqtyǵystardan sharshap ketken, al Donald Tramp óz áskerlerin Sırıadan shyǵardy. Ol saılaýǵa daıyndalyp júr, sondyqtan da Trampqa aıaqasty keleńsizdikter men tosyn syıdyń qajeti joq. Sondyqtan da Donald Tramp qandaı da bir oqys áreketter jasamaıdy», - deıdi ol.
Sonymen qatar, Iemende de soǵys aqyryndap báseńdep kele jatyr. Arab koalısıasyn kelissózge shaqyryp, Iemendegi qaqtyǵys toqtaýy ábden múmkin. Alaıda, Irandaǵy jaǵdaı múlde basqasha.
«AQSH pen Izraıl Iranǵa tisin qaırap otyrǵany belgili. Tegeran bolsa,olarǵa jaýap berýge daıyn otyr. Shyǵanaqta amerıkalyq áýe kemesiniń tasymaldaýshysy kóringende, ırandyqtar dál sonyń janynda raketalaryn atqylap, ózderiniń qarý-jaraqtary daıyn ekendigin kórsetken. Sonymen qatar, olar Taıaý Shyǵystan keletin munaı taýaryna shekteý qoıyp, shyǵanaqty buǵattap tastaýǵa da daıyn ekendigin jetkizgen. Sondyqtan da bul jerde de soǵys órti tutanyp ketýi ábden múmkin», - deıdi Kozúlın.
Alekseı Leonkovtiń aıtýynsha, Irannyń óte jaqsy seriktesteri bar, olar – ıadrolyq qarýy bar Qytaı men Reseı. Sondyqtan da, bul janjal dúnıejúzilik soǵys órtiniń tutanýyna ákep soqtyrýy múmkin.
Koreı túbegi
KHDR men AQSH ózara kelisimge kelgenine qaramastan, Soltústik Koreıa ıadrolyq qarý men balıstıkalyq raketalardy jasap shyǵarýyn toqtatar emes. Al Phenán men Vashıngton qarym-qatynasy Donald Tramp pen Kım Chen Yn arasynda keleńsizdikter týyndasa kez kelgen ýaqytta ýshyǵyp ketýi múmkin.
«Bul aımaqta soǵys órti kez kelgen ýaqytta tutanýy ǵajap emes. Aldymen beıbit kelisimge qol sozyp, keıinnen soǵysqa qaraı umtylý – únemi qaıtalanyp otyratyn proses, keıin Soltústik Koreıa óziniń ıadrolyq qarýymen qorqytyp, oınaqtaı bastaıdy. Bul jaǵdaıdyń sozylyp kele jatqanyna birshama ýaqyt boldy», - deıdi Kozúlın.
Degenmen, búginde Soltústik Koreıa aınalasyndaǵy keleńsizdikter birshama tyıylǵan. Trampqa bul máseleni qaıta kóterý esh paıda ákelmeıdi. Odan utatyny joq, sebebi Soltústik Koreıa amerıkalyqtardyń bergen ýádesin umytpaıdy, sondyqtan da olar ıadrolyq qarýdy iske qosýy ekitalaı.
Al Leonkov «Bir tańqalarlyǵy – qazir eń tynysh aımaq Soltústik Koreıa bolyp tur» dep atap ótti jáne de amerıkalyq BAQ KHDR jaıynda múlde sóz qozǵamaıtyn bolǵan.
Alaıda Evgenıı Býjınskıı bul sarapshylardyń pikirimen kelispeıdi.
«Búgin tynysh shyǵar, biraq erteń qaıtadan ýshyǵyp ketpeıtinine eshqandaı kepildik joq. Ol jaqta jaǵdaı áli turaqtalmady. Soltústik Koreıada KHDR men AQSH arasyndaǵy ıadrolyq qarýsyzdandyrý týraly kelissózder toqtap qaldy. Al Tramptyń shydamy qashanǵa deıin jeter eken? Ol kez kelgen ýaqytta bombalaýdy bastap ketýi ábden múmkin», - deıdi sarapshy.
Ortalyq Azıa
Soǵys órtiniń oshaǵyna aınalýy múmkin jerler munymen toqtamaıdy. Alekseı Leonkov óz málimdemesinde bulardyń qataryna Ortalyq Azıany da qosady. Sebebi, AQSH áskerleri Aýǵanstannan ketkenimen, ol jerdegi jaǵdaı áli turaqtalǵan joq.
Rasynda da, uzaq merzimge sozylǵan Aýǵanstan máselesin AQSH áli kúnge deıin sheshe almaı keledi jáne ol jalǵasyn taýyp, odan da kúrdeli janjalǵa aınalýy ábden múmkin. Sarapshynyń pikirinshe, bul jerdi amerıkalyqtar óz paıdasyna asyryp, álemde qaıtadan turaqsyz jaǵdaı týdyrýy múmkin. Degenmen, bul ázirge tek boljam ǵana ekenin de aıtyp ótti.
Arktıka
Álemdik alpaýyt derjavalardyń qaqtyǵys alańyna Arktıka da aınalýy yqtımal. Bıyl NATO ol aımaqtaǵy áskerı kúshti nyǵaıtýǵa nıet bildirip, tipti, onda daıyndyq jattyǵýlaryn da ótkizdi. Sonymen qatar, Arktıka úshin talasta AQSH Máskeýden qalyp bara jatqandyǵyn sóz etip, bul máseleni qalaı da sheshý kerektigin aıtqan.
Vadım Kozúlın búginde Arktıka aqyryndap soǵys órtiniń oshaǵyna aınalyp bara jatqandyǵyn tilge tıek etedi. Bul jerge birshama elder qyzyǵýshylyǵyn bildirip otyr.
«AQSH Ýkraınanyń Kerch buǵazyndaǵy kıkiljińde jasaǵan arańdatýshylyq is-áreketteri sekildi qadamǵa barýy múmkin jáne Soltústik teńiz jolynyń álemdik odaqqa qaraıtynyn syltaýratyp, Reseı Federasıasynyń hramyna kirýge tyrysady. Al Reseı óz kezeginde, aýmaqtyq quqyǵyn qorǵaý úshin qandaı da bir sharalardy qoldanady, sodan AQSH pen Reseı arasynda qarýly qaqtyǵystyń týyndaýy ábden múmkin», - dep málimdedi áskerı ǵylymdar doktory Konstantın Sıvkov.
Venesýela
Úshinshi dúnıejúzilik soǵystyń oshaǵy Latyn Amerıkasy bolyp qalýy da ǵajap emes.
«Búginde ekonomıkalyq jaǵdaıy turaqtalmaǵan Venesýelada soǵystyń bastalyp ketýi yqtımal, sonymen qatar, oǵan AQSH - ta qysym kórsetip otyrǵany belgili. Sondyqtan ol jerde ishki nemese syrtqy qarama-qaıshylyqtyń bastalyp ketýi ǵajap emes», - deıdi Vadım Kozúlın.
«Madýro rejımin qulatý» týraly syltaýmen Venesýelada soǵys órtin tutandyrýdy onyń kórshileri armandap júr. Tipti, Argentına men Brazıalıaǵa da qatysty mundaı ıdeıalar týyndaýda. Al, Karakas bolsa, burynnan kórshiles Gaıana aýmaǵyna kóz tigip júr.
«Munaı bar jerde aıaq astynan túrli oqıǵalar bolyp qalýy jáne kıkiljińderge tap bolýy da ábden múmkin. Al Venesýela dál sondaı aımaqtyń biri ekendigi belgili», - dep atap ótti Kozúlın.
Úshinshi dúnıejúzilik soǵys biz kútkennen erte bastalyp ketýi ǵajap emes
AQSH ıadrolyq qarýǵa baılanysty múmkindiginshe Úshinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatyspaýyn qalaıdy, sebebi mundaı jaǵdaıda AQSH aýqymdy shabýyl operasıalaryn jasaı almaıdy. Bul týraly Konstantın Sıvkov málimdedi.
«Reseı táýelsiz el, sonymen qatar reseılik ıadrolyq zymyran potensıaly bolǵandyqtan, qarýly qaqtyǵystar jergilikti sıpatqa ıe bolady jáne ol ıadrolyq derjavalarǵa aınalmaıdy», - deıdi ol.
Alekseı Leonkov "Dúnıejúzilik soǵys sarapshylardyń aıtqanyndaı bola bermeıdi" deıdi. Bul ýaqytqa deıin áli birde-bir sarapshy dúnıejúzilik soǵystyń qalaı bolatynyn aıta almaǵan.
«AQSH-ta «múmkin shabýyl jasamaıtyn bolar» degen pikirdi ustanatyn jáne jergilikti qarýly qaqtyǵystardy beıbit jolmen sheshýge shaqyratyn toptar bar. Bul máselege qatysty túrli paıymdaýlar bar jáne olar bolady da, alaıda dúnıejúzilik kıkiljińge deıin baratynyna azdap kúmánim bar. Sebebi, áli de Úshinshi dúnıejúzilik soǵys ardagerleriniń bolmaıtynyn túsinetin adamdar bar. Dál osy nárse olardy toqtatyp otyr», - dep atap ótti sarapshy.
Derekkózi: Vz.ru
