Qoǵamnan basqasha oılaıtyn qalamgerlerge (Aleksandr Soljenısyn, Iosıf Brodskıı qatarlylar) saıası baspana, álemdik eń úlken ádebı marapat Nobel syılyǵyn usynyp, “aǵalyq” qamqorlyq tanytqan batys bıligi Gorbachevtyń qaıta qurýynan keıin kádege jarar mádenı kózirlerin qyzyl ımperıanyń júregine jiberýge múmkindik aldy. Tamyz tóńkerisiniń qarsańynda Amerıkanyń áıgili rok toby «Metalıka» Máskeýde ashyq alańda san túmen adamnyń aldynda óner kórsetti. Top músheleriniń shash-kıim úlgisimen sahnadaǵy qımyl qozǵalysynan ánderiniń ekpininen batystyq erkindiktiń lebi esip turdy. Ásirese top ánshisi Djeıms Hetfıldtiń álsin áli kórermenderge qarap tost kóterip, qurǵaǵan tamaǵyn pıvo men jibitýi keńestik úlken semáda jaǵymdy keıipker bolýdan sharshaǵan jańa býynnyń erekshe qoshametine ıe boldy. Kóp ótpeı alyp ımperıa qulady. Ideıalogıalyq teke-tireste qyzyl ımperıa jeńilis tapty. Metalıka “Keńes odaǵyn qulatty” degen ázil-shyny aralas ańyz áńgime tarady. Shetelde ataq abyroıǵa kenelip, ahýaldy syrttaı baqylaǵan dessıdent jazýshylarǵa qaraǵanda ulttyq jazýshylarǵa erekshe jaýapkershilik, aýyr mindet júkteldi. Keńestik júıeniń qulaýy otar respýblıkalarǵa tarıhı múmkindik – táýelsizdik syılaǵanymen,eki tizgin bir shylbyrdy qolǵa alǵan jańa da jas memleketter qarama-qaıshy qundylyqtar qaqtyǵysynyń qazanynda qaınady. Ulttyq memleket qurý talpynysy eski júıege tán qasań kózqarastar men batystyq qundylyqtardyń talaýyna tústi.
Osyndaı syn saǵatta sergek oıly sóz daryǵan el arystary sýyrylyp alǵa shyqty. Olardyń biri de biregeıi áıgili Sherhan Murtaza edi. İlgeride halqymyzǵa ólsheýsiz qaıǵy ákelgen ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qasyretin qaýzasa, jylymyq shaqta ultymyz ómirindegi eń bir náýket kezeń asharshylyq pen Stalındik repressıanyń quıasyn aqtardy. Batyl qadamy arqyly qoǵamda aǵartýshylyq ról atqardy. Baq basshysynan halyq qalaýlysyna, «Ultshyldardyń ultshylyna» aınaldy. Táýelsizdigimiz ornyqqan kezde aǵa býyn jazýshylarda memýarlyq shyǵarma – esse roman jazý beleń aldy. Qalamy men qarymy ózgeden bólek Sheraǵań taǵy da tyńnan túren saldy. Áriptesterin qaıtalamady. Fálsapalyq oılar jınaqtalǵan «Bir kem dúnıesin» jazdy. Bul shyǵarma abyz atamyzdyń kúreske toly ómiriniń uzyn sonar baıany emes, ómir kezeńderindegi kóńil aýany, jurek bulqynysy, tarıh pen búgindi baǵamdaǵan tereń tolǵanystary edi. Týyndynyń basty ereksheligi jınaqylyǵynda, tartysty taǵdyrdy tarydaı detaldar arqyly bere bilýinde edi.
«Arsha besik» degen bir úziginde jetimdikten ult arysyna kóterilgen óz ómirin qazaqy besiktiń kıesimen baılanystyrady. Anasy shampan ishýge qumar bolǵan Amerıkalyq bıshi Aıseroda Dýnkannyń “Men bıleýdi anamnyń qursaǵynda jatqanda úırendim” degen sózin mysal etip, batystyq tárbıe men ulttyq tárbıeni salystyryp, ary qaraı qazaqı qundylyqtyń syryn asha túsedi: «Muqań aıtqan “Besigińdi túze” degen sózde tereń maǵyna bar. Sonyń biri besik aǵashynyń taza, sapaly bolýy. Al sapaly besik arsha aǵashynan jasalǵan besik.
Arsha – asa qasıetti aǵash. Qasıetti bolatyny oǵan anaý-mynaý aýrý-syrqaý jolamaıdy, túrli mıkrobtardy, qubyjyqtardy óltiretin kúshi bar. Arsha besikke qyzamyq, qara sheshek, sıaqty báleli aýrýlar darymaıdy.
Men týǵan jyly sábıler qara sheshekten qynadaı qyryldy. Buǵan aldymen Stalın men Goloshekınniń qoldan jasaǵan “Asyra silteý bolmasyn, arsha tuıaq qalmasyn” degen surqıa saıasaty sebep boldy.
Allanyń qudireti eken, jaryq dúnıede tatatyn dám-tuzym bar eken, sol qyrǵynnan men aman qalyppyn.
Kim biledi meni ajaldan arashalap qalǵan arsha besik shyǵar».
Sońynda óziniń ulttyq arman-muratyn bylaı jetkizedi: «Shamań jetse arsha besik tap; arshany kóp ósir, tuqymyn qurta berme; arsha besikke qut quıylady.
Shirkin sol arsha besikke bólenetin náreste kóp bolsa, ǵoı!».
Sońǵy kezde jalpy qazaq rýhanıaty fılosofıalyq ustanymyn bildirgende kónekóz qarıalar asa bir hıraǵatymen aıtatyn “Jalǵan” jáne “Arman” degen eski eki sózdi mise tutyp kelgen edi. Sheraǵań oǵan “Bir kem dúnıe” degen qarymdy tirkesti qosty. Baqılyq bolǵan abyzdy eske alǵanda biz de osy sózdi qaıtalaýǵa májbúrmiz. Sóz sardarynyń táýelsiz memleketimizdiń qalyptasýyna, rýhanı dińgeginiń myǵym bolýyna qosqan qajyr-qaıraty, adal eńbegi umytylmaq emes.
Esbol Úsenuly
