Jyl saıyn 8-naýryz kúni Áıelderdiń Halyqaralyq merekesin árbirimiz ádemi gúldermen, qymbat syılyqtarmen toılaýdy ádetke aınaldyrdyq. Búgingi kúni 8-naýryz meıramynyń túp-tamyry sonaý XX ǵasyrdyń basyndaǵy barsha áıelderdiń óz quqyqtary úshin kúresinde jatqanyn biri - bilse, biri - bilmes. Degenmen, merekeniń shyǵý tarıxy jaıly tarıxı boljamdar da jetkilikti. Meıram qarsańynda, Áıelderdiń Halyqaralyq merekesiniń shyǵý tarıxyna qatysty birneshe ańyz-áńgimelerge toqtala keteıik.
Alǵashqy nusqa: resmı, "Áıelderdiń quqyǵy úshin kúresý kúni"
Keńestik kezeńdegi resmı nusqa boıynsha, 8-naýryzdy toılaý 1857 jyly Nú-Iorktaǵy qyzmetshi áıelderdiń "bos ydystar sherýimen" tyǵyz baılanysty ekenin aıtatyn. Olar qolaısyz eńbek jaǵdaılary men tómengi jalaqy úshin narazylyq bildirgen. Bir qyzyǵy, sol ýaqyttaǵy basylymdarda kóterilis týraly eshqandaı málimetter berilmegen. Biraq tarıxshylar bul oqıǵanyń jeksenbi, 8-naýryz kúni oryn alǵanyn anyqtaǵan.
1910 jyly Kopengagende ótken áıelder forýmynda nemis komýnıs áıel Klara Setkın búkil álemdi 8-naýryz kúnin "Halyqaralyq áıelder kúni" dep taǵaıyndaýǵa úgittedi. Onyń aıtpaǵy, dál osy kúni barlyq áıelder kóterilis jasap, sol arqyly qoǵamdy óz máselelerine nazar aýdarýǵa shaqyra alady. Alǵashynda bul mereke "Halyqaralyq eńbekshi áıelderdiń quqyqtaryn qorǵaý kúni" bolyp atalsa, 1921 jyldan bastap KSRO-nyń resmı meıramdarynyń qataryna qosyldy.
Ekinshi nusqa: evreı hanshaıymyn madaqtaý
Tarıxshylar "Klara Setkın nemis otbasynan shyqqan ba, álde evreı otbasynan ba?" degen suraqtyń naqty jaýabyn anyqtaı almaǵan. Degenmen, onyń evreı ultynyń azamatshasy bolǵanyn dáleldeıtin derekter de bar. Sonymen, ekinshi nusqa Setkındi áıelder kúni tarıxyn evreı ultynyń tarıxymen - Pýrım merekesimen baılanystyrǵysy kelgen dep boljaıdy.
Ańyzǵa súıensek, Persıa bıleýshisi Kserkstiń súıiktisi Esfır óz sıqyrymen evreı xalqyn joıylýdan saqtap qalǵan eken. Kserks barlyq evreılerdi óltirmekshi bolǵanda, Esfır ony evreı xalqyn aman alyp qalýǵa ǵana emes, olardyń barlyq jaýlaryn, tipti Persıalyqtardyń ózderin qyryp tastaýǵa ıtermelegen.
Bul oqıǵa evreı kúntizbesi boıynsha 13-Ard kúni (bul aı aqpannyń sońy men naýryzdyń basyna sáıkes keledi) oryn alǵan. Esfırdi madaqtap, evreıler Pýrım merekesin toılaı bastaǵan. Bastapqyda meıramnyń ýaqyty aýyspaly kelse, 1910 jyly dál 8-naýryz kúnine sáıkes ótkizilgen.
Úshinshi nusqa, "ejelgi mamandyqtyń" áıelderi týraly
Úshinshi nusqa Halyqaralyq áıelder merekesin asyǵa kútken áıelder qaýymy úshin eń janjaldy boljam bolýy múmkin.
1857 jyly Nú-Iork áıelderi shynymen de narazylyq bildirdi, biraq olar eńbekshi áıelder emes, "jeńil júristi" áıelder bolatyn. "Ejelgi mamandyq" ıeleri óz qyzmetterin paıdalanyp, keıin tóleýge aqshasy bolmaǵan erkekterden tólemaqy talap etken.
1894 jyly 8-naýryz kúni Parıjde kezekti ret "jeńil júristilerdiń" kóterilisi bolǵan. Bul joly olar óz quqyqtaryn kıim tigýmen, nan pisirýmen, t.b. aınalysatyn eńbekshi áıeldermen qatar qoıýdy jáne arnaıy kásipodaqtar qurýdy talap etken. Oqıǵa 1895 jyly Chıkagoda, 1896 jyly Nú-Iorkte, Setkınniń osy merekeni Halyqaralyq áıelder kúni retinde belgilegen qalasynda jalǵasyn tapqan.
Sonymen qatar, dál 1910 jyly Klara Setkın bir top "jeńil júristi" áıelder tobymen "polısıalar tártip buzýyn toqtatsyn" degen talappen kóteriliske shyqqan. Alaıda, keńestik nusqada ol "jeńil júristiler" emes "eńbekshi áıelder" sózimen almastyrylǵan. Sebebi - belgisiz, al aqıqatyn ashaıyn degen eshkim joq.
Qoryta aıtqanda, "xalyq aıtsa, qalyp aıtpaıdy", "el qulaǵy - elý" demekshi, birneshe ulttar arasynda taralyp ketken bul ańyzdar 8-naýryz kúnin "Halyqaralyq áıelder kúni" dep ataýǵa esh kedergisin tıgizgen joq. Al ony toılaý, álde toılamaý árkimniń óz erkinde. "Áıel" ataýlyǵa syılyq syılap, kóńilderin qýantý úshin bir kúnniń bolýy mindetti emes. Sebebi, áıelder ár kúni baqytty bolýǵa laıyqty emes pe?
Derekkóz: Shynar Tóleýxan, Abai.kz
Usynǵan: Maqpal Sembaı
