Meni aqqýdaı dáripte,

Meni oqyp, er jetken,

Baýyrjan da, Málik te,

Ósti mine, boılaryń,

Ósti mine, oılaryń.

Qýanyshqa ortaqpyn,

Qutty bolsyń toılaryń! Ósti mine oılaryń – dep balaǵa emes, shendilerge aıtylyp turǵandaı...

Iá, álippe qaıtyp oralatyn boldy. Ony jańa mınıstr aıtty. Endi ýádesinde tursa jarar edi...

Álippe jóninen bizge ózge jurt úlgi emes. Óıtkeni bizdiń álippeniń uly reformator, ult ustazy Ahmet Baıtursynulynan bastaý alatyn óz tarıhy bar. Aqań búı deıdi: «Bizdiń 10-shy jyldary shyǵaryp eski qoımaǵa tastaǵan nárselerimizdi keıbireýler 26-shy jyldarǵa deıin tutynyp kelip otyryp, sony ózgertý nıetke jańa ǵana kirgenin ózderinshe bir artyqsha jańashyldyq dep bilip, ózderin áldeqandaı ózgerisshil kórip júr eken. Tarıh júıeli arab emlesiniń tas-talqanyn shyǵaryp buzyp-jaryp, arab qarpimen-aq dybys júıeli qazaq emlesin jasap alǵanymyzdan habarsyz eken».

      Muny Aqań 1926 jylǵy Bakýdegi jıynnan keıin aıtqan edi jáne ózi aıtqandaı, qazaqtyń dybys júıesin tártiptegen alǵashqy kitabyn Orynborda 1912 jyly shyǵaryp edi. Bul álippeler tolyqtyrylyp, túzetilip ózi aıdalyp ketken 30-jyldarǵa sheıin Orynborda, Tashkentte, Qyzylordada 10 shaqty ret qaıta-qaıta basylyp turdy. Aqań qazaqtyń óz dybystaryna ǵana tańba arnap, tól álippe jasaǵan. Onymen saýat ashý óte ońaı boldy. Kez kelgen bala bir aıda áripterdi qosyp, býyndap, júgirtip oqyp kete beretin bolǵan. Halyq burynǵydaı quran jattaýǵa baılanbaı dybys júıeli ádispen jyldam jáne jappaı saýattana bastady. Mundaı ádistemelik jaǵynan jetilgen, ǵylymı turǵydan ózgelerden ozyq álippe jasaýǵa jıyrmasynshy ǵasyrǵa sheıin jazýǵa baılanbaı erkin damyǵan tilimizdiń dybystyq júıesiniń de oń áseri boldy.

      Otyzynshy jyldardan keıingi ǵylymda, ásirese qoǵamdyq ǵylymdarda ıdeologıa, saıasat basym bolǵandyǵy qazir bárimizge málim. Aqańnan keıin búgingi «Saýat ashýdy» qosqanda qyryq túrli álippe jazyldy. Biraq tól dybystarǵa negizdelip qasyna muǵalimderge arnalǵan «Baıanshysy» bar, ol az deseńiz sóıleý, oqý, jazýdy ushtastyrǵan «Til jumsary» taǵy bar keshendi dúnıe jasalǵan emes.

 Birde Saýat ashýdyń avtorlarynyń birine kezdesip qalyp (aty-jóni mańyzdy emes): «Aqań bir aıda tanytqanda, sender saýat ashýdy nege segiz aıǵa sozdyńdar?» – dep edim.

– Aqańdiki durys emes. "Ol kisi A árpimen birge R, Z, L áripterin tanytýdy qatar bastaıdy. Keı balalardyń birinshi synypta áli R-ǵa tili kelmeıdi"  degen negizsiz ýáj aıtty.

Biz 2014-2017 jyldary Ǵylym komıtetiniń tapsyrysymen monotildi bala tiliniń qalyptasyp, jetilýin lıngvısıkalyq turǵydan shamamyz kelgenshe zerttedik. Baıqaǵanymyz, dál qazir R dybysynan góri Ń-dy aıta almaıtyn bala kóbeıip keledi eken. Al balalardyń R-dy úsh jastan bastap aıta bastaıtyndyǵy belgili boldy. Iá, bul balanyń árkelki damýyna baılanysty 5-6 jasqa sheıin sozylady da, bastaýyshqa kelgende bul joqqa tán bolady. Bir qyzyǵy, ekige jaqyndaǵan balanyń sózdik qorynda 100-den asa sóz bolady eken. Onyń 95% – zat esimder. Sodan birtindep etistikter men syn esimder qosylyp kún sanap, aı sanap estý arqyly jadyna jazylyp, balanyń sózdik qory eselenip, mektepke kelgende 5000 sózden asady eken. Al qara tanytýǵa baılanǵan álippede munshama sóz bolmaıdy. Bastaýysh mekteptiń basynda bala jazýǵa baılanyp, tiliniń damýy shektelip qalady. Sondyqtan birinshi synypta tyńdalym arqyly júrgiziletin «Sóz óneri» degen til damytý páni engizilip, qatar júrýi kerek.

Qazirgi qoldanystaǵy Saýat ashý boıynsha áripti taný mine, naýryzda endi aıaqtaldy. Bul múldem durys emes. Avtorlar Saýat ashý, Jazý jáne Til damytýdy bir jerge qosyp bylyqtyryp otyr. Álippeniń maqsaty qara tanytý. Qazaq tiliniń ábden jetilgen dybystyq júıesi bul maqsatqa bir-aq aıda jetkizetindigi belgili. Al ózge tilderde, máselen, aǵylshyn tilinde hat tanýǵa ýaqyt kóp ketedi. Ár daýysty dybysy (alty dybys) tórt pozısıada tórt túrli dybystalady. Iaǵnı alty dybysty jıyrma tórt túrli oqý kerek ekendigin balaǵa bildirip bolǵansha eshkiniń quıryǵy aspanǵa jetedi. Bizde A qaı jerde, sózdiń qaı býynynda kezdesse de A kúıinde qala beredi. Sondyqtan ózgeden ımporttalǵan jańartylǵan baǵdarlamanyń basqa pánderdi oqytýǵa oń áseri bar shyǵar, ony da áli ýaqyt kórseter. Al álippe jóninen bizge ózge jurt úlgi emes. Sondyqtan esh aıtary joq, tek kóshirýdi ǵana biletinderdiń jolyn jabýymyz kerek. Aqań salǵan sara joldy qaıta aınalyp tabýymyz kerek.

Bıjomart Qapalbek