Astanada Iran-Qazaqstan úkimetaralyq komısıasynyń otyrysy ótkizilip, onda ekijaqty baılanystardy tereńdete túsýdiń múmkindikteri qaraldy.
Iran bizdiń elimizden tym shalǵaıda jatqan memleket emes. Eki arany ortaq aıdyn – tolqyndy qart Kaspıı, tarıhı-mádenı ortaq qundylyqtar, sonaý kóne Jibek jolymen júrip ótken kerýender jaqyndastyra túsetini sózsiz. Onyń ústine, syrtqy saıasatta ózara yntymaqtastyqty óristetý, Ortalyq Azıa men Kavkaz aımaǵyndaǵy turaqtylyqty saqtaý, Kaspıı máselesi boıynsha ortaq kelisim joldaryn izdeý jáne onyń quqyqtyq mártebesin anyqtaýǵa kúsh salý, Kaspıı jaǵalaýyndaǵy memleketter arasyndaǵy baılanystardy jandandyrý, teńiz ekologıasyn saqtaý, sondaı-aq, Aýǵanstandaǵy beıbitshilikti qalpyna keltirýge mán berý sıaqty máseleler Iran úshin de, Qazaqstan úshin de únemi qaperde ustaıtyn mańyzdy ister.
Al eki eldiń ekonomıkalyq yntymaqtastyǵyn óristetý elderimiz arasyndaǵy rezervterdi paıdalana otyryp tıimdi júrgizilse, saýda aınalymy damyp jatsa, qaı taraptyń da utylmasy anyq. Onyń ústine, Iran álemdik uly sý joldarmen shektesip jatqan jáne logıstıkalyq áleýetin qaı jaǵynan da damytyp júrgen el. Sondyqtan da eki eldiń iskerleri kezdesip, ýaǵdalastyqqa qol jetkizip, Kaspııdiń ekonomıkalyq áleýetin tıimdi paıdalanyp, munaı salasynda, onyń ishinde ony tasymaldaýda ózara birigip jumys isteýdi qolǵa alamyz deýi quptarlyq jaıt.
Iran úshin bizdiń elimizdiń qyzyǵarlyq tustary da jetkilikti. Irannyń óz taýarlaryn Qazaqstan arqyly Reseı, Ortalyq Azıa men Batys Qytaı aýmaǵyna jiberýine jol ashylýmen qatar, Qazaqstan bıdaıyn eksporttaý, munaıdy óńdeý, mıneraldyq shıkizat tasymaldaý sıaqty salalarǵa ıek artyp, óz paıdalaryn shyǵarǵylary keledi. Osy rette Iran Mańǵystaý oblysynda 4-shi munaı óńdeý zaýytynyń salynýyna úlken qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Úkimetaralyq komısıasynyń otyrysynda Irannyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Mahmud Hodjatı:
«Eki el arasyndaǵy qarym-qatynastardyń bolashaǵy zor. Ony barlyq baǵyttar boıynsha: ekonomıkada, saýda máselesinde jáne ınvestısıalar salýda óristetetin múmkindikter mol. Sonymen birge, Qazaqstan men Iran arasyn jalǵaıtyn temirjol qurylysynyń mańyzy erekshe. Biz alǵa qoıyp otyrǵan maqsattardy oryndaýǵa bar kúshimizdi salamyz dep sendire alamyn», dese, Qazaqstan tarapynan sóz alǵan Investısıalar jáne damý mınıstri Áset Isekeshev:
«Biz kóptegen jol baǵyttaryn salýdamyz, sý jáne qurlyqtaǵy porttar, áýejaılar boı kóterýde. Eń mańyzdy baǵyttardyń biri – Iran, Taıaý Shyǵys elderi, batys Úndistan. Tranzıttik júkterdiń ótýine yńǵaıly jaǵdaı jasaý úshin árdaıym kólik salasyn damytyp otyrý kerek», deı kele, keıingi jyldary Qazaqstan men Iran arasynda júk tasymaly artqanyn, 2014 jyly onyń kólemi 2 mln. 300 myń tonnany quraǵanyn alǵa tartyp, bul 2013 jylmen salystyrǵanda 1 mln. tonnaǵa kóp ekendigin kóldeneń tartty. Alaıda, álemdik ekonomıkadaǵy axýaldarǵa baılanysty eki el arasyndaǵy saýda aınalymy baıaýlap ketipti. Statısıka agenttiginiń derekteri boıynsha, Iran men Qazaqstan arasyndaǵy saýda aınalymy 2015 jylǵy qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha 360 mln. dollardy ǵana quraǵan. Bul 2014 jylmen salystyrǵanda 34 paıyzǵa kem kórsetkish eken.
«Degenmen, sarapshylardyń aıtýynsha, eger áriptestiktiń barlyq sharalary atqarylatyn bolsa, Qazaqstan men Iran arasyndaǵy saýda-sattyq birneshe mıllıard dollarǵa jetýi ábden múmkin kórinedi. Bul jóninde eki eldiń prezıdentteri de aıtqan bolatyn. Sol deńgeıge jetý úshin taraptarǵa qyrýar jumys atqarý kerek ekeni sózsiz. Jalpy, Iranmen burynnan beri saýda-sattyq jasalyp keledi. Tek mıneraldar ǵana emes, hımıa ónimderin, astyq, bolat, agroónerkásip taýarlaryn satamyz. Sońǵy 5 jylda bul tizim edáýir ulǵaıypty. Bolashaqta alys-beris taǵy artady degen úmit bar.
«Sol sebepti biz Iranmen arada dástúrli ǵana emes, jańa taýarlardyń da saýdasyn jasasaq deımiz. Sonymen qatar, Irannan da túrli taýarlar alyp, aýyl sharýashylyǵy ónimderin, kókónis pen jemisterdi elimizge jetkizgimiz keledi. Irannyń medısına, aýyl sharýashylyǵy, nanotehnologıalardaǵy jetistikteri de biz úshin qyzyqty», – dedi Á.Isekeshev. Al ırandyq taraptyń isker ókilderi de Uly Dala elimen baılanystardy tereńdete túsýge yntalylyq tanytyp jatty.
Otyrys sońynda Qazaqstan men Iran arasyndaǵy ózara yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Qujat ǵylym, jańa tehnologıalar, kólik jáne saýda-sattyq syndy salalardy qamtıdy. Kelissózder nátıjesinde eki el arasynda İskerlik keńes qurylyp, uıymǵa «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy men Irannyń Ónerkásip jáne saýda palatasy kirdi. Sondaı-aq, jıynda qos eldiń basty bankteri arasynda ózara túsinistik týraly kelisimge qol qoıyldy.
Derekkóz: Egemen Qazaqstan
