Táýelsizdiktiń alǵashqy jylynan erkin demokratıalyq qoǵamdy damytýdyń jedel baǵytyn jarıa ete otyryp, azat Otanymyzdyń saıası tarıhynyń jańa da jarqyn bolashaǵyna qadam jasadyq. Osyǵan oraı, Elbasymyz N.Nazarbaev: «Biz bostandyq prınsıpterine, áleýmettik-baǵdarlyq naryqqa, áleýmettik yntymaqtastyqqa súıene otyryp, tolyq sheshimmen jaqsy ómir súrýge ıkemdi, demokratıalyq qoǵam qurýǵa daıynbyz», dep búgingi tańdaǵy mańyzdy máselelerdiń biri demokratıalyq qundylyqtarǵa tán qoǵamdy qalyptastyrý ekendigin taǵy bir basa aıtqan bolatyn.

İrgeli bilim negizderi – joo-larda

Osy jerde qoǵamdaǵy áleýmettik jańarýlardy júzege asyrý mindeti eldegi ıntellektýaldy áleýetti arttyrmaıynsha júzege aspaıtyndyǵy anyq. Sebebi, demokratıa bir jylda nemese on jyldyqta ózinen ózi quryla salatyn úrdis emes. Ol – óte kúrdeli qurylym, sondyqtan demokratıanyń ornyǵýy úshin ýaqyt jáne belgili resýrstar qajet. Osy suraqqa Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» jańa baǵdarlamalyq maqalasynda halqymyzdyń óz memleketin órke­nıetti elder qataryna kóterý jo­lyndaǵy áleýmettik baǵyttaryn to­lyq qamtyǵan máselelerdi kóteredi. Osy tapsyrmalar tolyǵymen jú­zege asqanda ǵana halyqtyń densaý­lyǵy jaqsaryp, bilimi men bi­liktiligi artatyny, turmys deń­geıi kóteriletini, tirshilik etýi jaqsa­ratyny, eńbekke belsendiligi artatyny, memleketimizdiń órkenıetti elder qataryna erkin enip, básekege qabilettiligi qalyptasatyny aı­qyn­dalǵan. Bul tapsyrmalardy oryndaý arqyly elimiz taǵy bir jańa be­leske kóteriledi, qoǵamnyń adam úshin qyz­met etý múmkindigi arta túsedi.

Elbasynyń ıdeıasy qoǵam ómiriniń barlyq salasyn qamtıdy – saıasat, ekonomıka, bilim berý, ǵylym, bıznes. Osylardyń ishindegi mańyzdylarynyń biri – bilim berý.

Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Nur­ly Jol – bolashaqqa bastar jol» jańa ekonomıkalyq saıasaty ozyq damyǵan 30 eldiń qataryna kirýdi bas­ty maqsat ete otyryp, bilim berý, ǵylym jáne ekonomıka salalaryndaǵy batyl da belsendi reformalardy júzege asyrýdy qarastyrady. Turaqty dınamıkalyq sıpatta damıtyn naryqtyq ekonomıkany qalyptastyrýda ekonomıkalyq damýmen qatar, bilim berý baǵytyn da damytý alǵa qoıylǵan úlken sharalardyń birine aınalyp, ol keshendi de júıeli jáne tereń turǵyda oılastyrylǵan strategıalyq baǵdarlamaǵa ulasty.

Bilim berý sapasyn jetildirý eńbek naryǵyn joǵary bilikti mamandarmen qamtamasyz etýdi maqsat etedi jáne bilim berý men tehnologıalar arqyly eńbek ónimdiligin arttyrady. Sondyqtan, talantty jastardy bilim granttarymen qamtamasyz etý elimizdiń memlekettik saıası basym baǵyttarynyń birine aınalyp otyr.

Qazirgi aqparat zamanynda ǵylym men tehnıkanyń sońǵy jetistikteri qoldanylatyn óndiris, saýda, qyzmet kórsetý salasy róliniń arta túsýine baılanysty elimizdiń básekege qa­bilet­­tiligi týraly másele kún tárti­bine qoıy­lyp otyr. Qoǵamdyq ón­diris salalary da, elimizdiń ózi de bilim berý júıesi básekelestik qa­ty­nastarǵa tótep bere alǵan jaǵ­daıda ǵana básekege qabiletti bol­maq. Búgingi tańda kez kelgen eldiń básekege qabilettiligi bilim júıesiniń básekege qabilettiligine kelip tireledi. Sondyqtan, barlyq damyǵan elderde bilim berýge basa nazar aýdarylýda.

Elbasy N.Á.Nazarbaev L.N.Gý­mılev atyndaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıtetinde stýdentter aldynda oqyǵan dárisinde bilimniń el ómirinde alatyn erekshe rólin: «Ulttar tek taýarlar jáne qyzmettermen ǵana básekelesip qoımaı, sonymen qatar, olar qoǵamdyq qundylyqtar júıe­lerimen jáne bilim berý júıe­simen básekelesýi qajet», dep naqty belgilegen bolatyn. Sondyqtan, búgin­gi kúngi ozyq tehnologıalar men jańa­shyl oılardy jetik ıgergen, ózin de, elin de tanyta alatyn azamattardy tárbıeleıtin yńǵaıly oqý júıesi bolýy kerek.

Álemdik bilim berý júıesinde kósh kerýen alda kele jatqan aldyńǵy qatarly elderdiń tájirıbesin saralaı otyryp, oqý júıesinde baıypty ózgerister jasaǵan abzal. Onyń ishindegi negizgi salmaq joǵary oqý oryndaryna túspek. Sebebi, elimizdiń joǵary oqý orny júıesi tek joǵary bilim berýdiń ǵana emes, búkil bilim berý júıesiniń jańarýyna uıytqy bolýy asa qajet. Esimi álemge áı­gi­li ıspandyq fılosof jáne máde­nıettanýshy X.Ortega-ı-Gasset «Mıs­sıa ýnıversıteta» eń­beginde ýnı­versıtetti «ıntellektýaldy elıtany tárbıeleý ortalyǵy» deıdi. Ǵalym ýnıversıtettiń min­detin «daryndylar arıstokratıasyn» tárbıeleýden kóredi. Iaǵnı, ıntellektýaldy elıtany elıtalyq bilim bere otyryp tárbıelep ósirip shyǵaratyn orta joǵary oqý oryndary. Elıtarlyq bilim ıntellektýaldy elıtany qalyptastyratyn birden-bir negizgi kózi.

Osyǵan oraı Qazaqstan Respýb­lıkasy Úkimeti jastar máselesine arnap «Máńgilik El jastary – ındýs­trıaǵa!» áleýmettik jobasyn usynǵan bolatyn. Bul joba «Serpin-2050» dep ataldy.

2015 jyly «Serpin» jobasy boıynsha 5 myń oryn 19 joǵary oqý oryndaryndaǵy 61 mamandyq boıyn­sha bólinip, onyń 1200 orny 36 tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıymdaryna (kolej) 47 mamandyq boıynsha berildi. Iaǵnı, 2015-2016 oqý jylynda mamandyqtar aıasy, joǵary oqý ornynyń tizbesi keńeıtildi jáne bilim grantynyń kólemi ulǵaıtyldy. Atap aıtsaq, pedagogıkalyq maman­dyqtarǵa 1500 oryn, tehnıkalyq – 3000, aýylsharýashylyq – 300 jáne veterınarlyq – 200 oryn qaras­tyrylyp (barlyǵy 5 000 grant), jo­ǵary oqý oryndarynyń tizbesi 19-ǵa jetkizildi (2014 jyly tek pedago­gıkalyq mamandyqtar boıynsha 1050 grant bólinip, 7 joǵary oqý oryndaryna bólindi).

Atap aıtqanda, 2015-2016 jyldary baǵdarlamaǵa 19 joǵary oqý oryn­dary qatysty: olardyń qatarynda Pavlodar oblysy (2 JOO, 33 mamandyq) – 475 oryn; Shyǵys-Qazaqstan oblysy (3 JOO, 63 mamandyq) – 935 oryn; Qostanaı oblysy (4 JOO, 43 mamandyq) – 965 oryn; Aqtóbe oblysy (1 JOO, 12 mamandyq) – 132 oryn; Aqmola oblysy (1 JOO, 26 mamandyq) – 393 oryn; Soltústik-Qazaqstan oblysy (1 JOO, 17 mamandyq) – 300 oryn; Batys-Qazaqstan oblysy (2 JOO, 37 mamandyq) – 540 oryn; Qaraǵandy oblysy (4 JOO, 50 mamandyq) – 960 oryn; Atyraý oblysy (1 JOO, 12 mamandyq) – 300 oryn.

2015 jyldyń 5 tamyzynda Respýb­lıkalyq bilim berý grantyn taǵaıyndaý konkýrstyq komısıasynyń otyrysy ótti. «Máńgilik El jastary – ındýstrıaǵa!» baǵdarlamasy sheń­berinde bólingen kvotaǵa 12 445 adam konkýrsqa qatysty (2014 jyly 6 411 talapker edi), onyń ishinde Ońtús­tik Qazaqstan oblysynan – 6 790, Qyzylorda – 2 586, Jambyl – 1 270, Mańǵystaý – 653 jáne Almaty oblysynan 1 146 adam qatysty (2014-2015 oqý jylynda bilim granttaryn taǵaıyndaý konkýrsyna ońtústik óńir­den 6 078 adam, onyń ishinde Ońtús­tik Qazaqstan oblysynan – 3 381, Qyzylorda – 1 659, Jambyl – 489, Mańǵystaý – 277 jáne Almaty oblysynan 272 adam qatysty).

Konkýrs qorytyndysy boıynsha Ońtústik Qazaqstan oblysynan 2 817, Qyzylorda oblysynan 1 079, Jambyl oblysynan 439, Almaty oblysynan – 425 jáne Mańǵystaý oblysynan 240 úmitker grantqa ıe boldy (2014-2015 oqý jylynda konkýrstyń qory­tyndysy boıynsha Ońtústik Qa­zaqstan oblysynan – 537, Qy­zylorda oblysynan – 329, Jam­byl oblysynan – 80, Almaty oblysynan – 57 jáne Mańǵystaý ob­­lysynan 47 úmitker grantqa ıe bolǵan edi).

Osy joba boıynsha ońtústik jáne batys óńirlerdiń jastaryn soltústik jáne shyǵys óńirlerdegi joǵary oqý oryn­daryna tartý maqsatynda jo­ǵary oqý oryndarynda jumys toby qurylyp, Qyzylorda, Ońtústik Qa­zaqstan, Almaty, Jambyl jáne Mań­ǵystaý oblystarynda kásiptik baǵ­dar jumystary júrgizildi. Búgingi kúni atalǵan joba negizinde oqýǵa túsken stýdentter jataqhanamen, oqý qu­raldarymen tolyq qamtamasyz etilgen, olarǵa kitaphanalar, oqý zaldary men medısınalyq kabınetter, sport zaldary qyzmet etedi.

Kásibı bilim berý júıesin modernı­zasıalaýdaǵy mańyzdy máseleniń biri – el ekonomıkasynyń ındýstrıalyq-ınnovasıalyq damý baǵytyna sáıkes, sharýashylyq salalaryndaǵy kásibı máselelerdi erekshe tásilder arqyly jańa tehnologıalardy qoldana alatyn tehnıkalyq baǵyttaǵy mamandardy daıarlaý boldy. Joǵary oqý ornyndaǵy irgeli bilimniń negizderi jáne stýdentterdiń ózekti ǵylymı taqyryptarmen, ǵyly­mı-zertteý jumystarynyń ádis­terimen jáne prınsıpterimen tere­ńirek tanysýlary bolashaq maman­dardyń sapaly bilim alýlaryna kepildik beredi. Bıylǵy oqý jylynda Qazaqstan Respýblıkasynyń 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik ındýstrıalyq-ınnovasıalyq damý baǵdarlamasy aıasynda 10 JOO negizinde beıindik magıstratýra boıynsha 1900 orynǵa memlekettik tapsyrys boıynsha ma­mandar daıarlaý bastaldy. Jal­py, bakalavrıatqa – 32168 grant bólinse, magıstratýraǵa – 7241 jáne doktorantýraǵa 623 oryn berildi.

2015 jyly ǵylymı kadrlardy bir­lese daıarlaýdy eki JOO jal­­ǵas­tyrýda: ál-Farabı atyn­daǵy QazUÝ «Ǵy­lym ordasy» jáne Q.Sátbaev atyn­daǵy QazUTÝ «Pa­rasat» ǵylymı-zert­teý ınstıtýty. Atalmysh JOO-lar úshin tómendegideı memlekettik suranys qaras­tyrylǵan: birinshi, magıstratýra baǵdarlamasy boıynsha Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTÝ – 103 oryn, PhD doktorantýra – 37 oryn. Bólingen bul oryndar tolyqtaı ıgerildi.

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-de «Ǵylym ordasy» ǴZI-de de kóptegen máseleler óz sheshimin tapty. Sony­men qatar, búginde «Ǵylym ordasy» tómendegi máselelerdi talqylaý ústinde: birinshi, tájirıbelik bilim berý jumysyna tartylǵan mekemeniń qyzmetin retteý úshin ǵylym men bilim ıntegrasıasy jobasyna sáıkes normatıvtik-quqyqtyq qamtamasyz etýdi júzege asyrý; ekinshi, belgili ǵalymdar qataryndaǵy POQ-ty (pro­fessor-oqytýshylar quramy) qam­tamasyz etý maqsatynda ǵylym jáne bilim berý ıntegrasıasy jobasyna qatysqan ǴZI ǵalymdaryna qajet aqshany basqa da qosymsha kózderden qarjy qarastyrý; úshinshi, «Ǵylym ordasy» ǴZI Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligi ǵylym komıtetine qarasty mekeme bolǵandyqtan, onyń oqý ǵımaratyn qazirgi zamanǵy talap­tarǵa sáıkes tolyqtaı jasaqtaý, ıaǵnı «Ǵylym ordasy» RMK-ny maqsatty qarjylandyrý máselesin sheshý.

Alda aıtqan «Serpin» jobasyn júzege asyrý arqyly eldiń áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna ser­pin beredi dep kútilýde. Bul ıgilikti isti tarata aıtsaq:

• bilim berý qyzmetiniń básekege qabilettiligi, adam kapıtalynyń sapasy artyp, eńbek naryǵy bilikti mamandarmen jáne olardy tıimdi paıdalanýmen qamtamasyz etiledi;
• bilim berý salasyndaǵy barlyq qatysýshylardy jan basyna shaq­qandaǵy qarjylandyrý arqyly búd­jet qarajatyn qoldanýdyń nátı­jeliligi men tıimdiligi artady;
• jastardy áleýmettik mańyzy bar kásibı qyzmetke tartý mehanızmi jetildiriledi.

Bilimge nazar aýdarý úrdisin – «adam­dyq kapıtal» konsepsıasy dep ataıdy. Iaǵnı, «Adam kapıta­ly – bul adamnyń sapalyq jáne sandyq kórsetkishterimen anyqta­latyn, tabıǵı bolmysy men áleý­mettik qatynastardyń negizinde qalyp­tasatyn áleýmettik máni bar zor qabileti, bilimi, biligi, daǵdysy», degen tujyrymǵa jeteleıdi. Osy atal­mysh konsepsıanyń mánin jete túsingen Elbasy memlekettik búdjetten jastarǵa qarjy bóle otyryp, olardyń erteń el ekonomıkasyn kóterýdegi róline aıryqsha mán bergen bolatyn. Sonyń bir dáleli eldegi ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa qaramastan «Bolashaq» baǵdarlamasyn táýelsizdikke eki jyl tolar-tolmas ýaqytta 1993 jyly qabyldanǵany der edik. Elbasy Nursultan Nazarbaev álemniń beldi joǵary oqý oryndaryna eldiń keleshegin jaqsartatyn bilimdi de bilikti kadr daıarlaý maqsatynda júzdegen jastardy jiberdi. Mine, sodan bergi ýaqyt ishinde myńdaǵan daryndy jas álemniń aldyńǵy qatarly ýnıversıtetterinde bilim alýda. «Adam­­dyq kapıtal» konsepsıasynyń bizdiń elde júzege asýynyń bul birden-bir kórinisi.

Elbasy «Bolashaq» stıpendıasy ıe­gerlerimen Astanadaǵy kezdesýinde bul baǵdarlama básekege qabiletti ulttyń qataryna qosylý úshin ja­salǵan eń mańyzdy jobalardyń biri ekenine toqtalǵan edi. «Muny uǵý úshin damýdyń jahandyq baǵyty qalaı qaraı ketip barady, sony bilýimiz kerek. Zamanaýı progrestiń mánin bilýimiz kerek. Qazirgi shyndyq mynadaı: búgingi memleket óziniń ıntellek­týaldy resýrstarymen bá­sekege túsedi. Damyǵan elderdiń ult­­tyq baılyǵynyń 75 paıyzy osy ıntellektýaldyq kapıtaldy quraıdy.

Básekeniń bastysy – bilimniń básekesi

Aldyńǵy qatarly elderdiń ekonomıkasy ǵylym men bıznestiń as­pektilerine negizdelgen. Biz ınno­vasıalyq tóńkeris úshin daıyn­dyqtamyz. Naqty maqsatymyz bar. Ol – halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý baǵytynda jumys isteıtin joǵary tehnologıalyq memleketke aınalý. Óıtkeni, munaı-gazdy, basqa da resýrstardy biz máńgilikke paıdalana almaımyz. Bizdiń maqsatymyz mynadaı basymdyqtarǵa ıe bolady. Bul eń aldymen, basqarýdyń tıimdi tetigin biletin jastardyń shoǵyryn qalyptastyrý. Olar memlekettik basqarý men bıznes salasyn jetik meńgergen mamandar bolýy qajet. HHİ ǵasyrda qalaı jumys isteý kerektigin biletin mamandar Otannyń maqsat-múddesin aldyńǵy orynǵa qoıatyn pat­rıottar bolyp qalyptasady. Onyń ústine olar menedjmenttiń de qyr-syryn biletin bolýy kerek. Jańa ıdeıalarǵa bastamashy bolýy shart. Óıtkeni, biz memlekettik basqarýǵa bilimdi, jan-jaqty daıyndyǵy bar, tájirıbeli adamdardy tartamyz…» – degen bolatyn Nursultan Nazarbaev.

Qazaqstan Prezıdenti osy oraıda, ıntellektýaldy ult – 2020 ıdeıasy týrasynda áńgimeledi: «Ideıanyń basty maqsaty – jańa qazaqstandyqtardy tárbıeleý. Eldi adam kapıtaly ar­qyly básekege qabiletti etý. Bul úshin birinshiden, bilim júıesiniń ın­novasıalyq damýyna jol ashylýy kerek. Bizde ár jeti-segiz jyl saıyn óz isiniń sheberleri kóbeıip kele jat­qany dáleldenip otyr. Sóıte tura, osyny qanaǵat tuta bermeı, jastar boıynda qas pen kózdiń arasynda jańaryp jatqan aqparat tasqynynan ózine qajettisin iriktep alatyn jasam­pazdyqty shyńdaý qajet. Bul úshin jańasha oqyta alatyn ustazdar kerek… Ekinshiden, elektrondyq qyzmet kórsetýdi jańa zamanǵa sáıkestendirý kerek… Úshinshiden, jastardyń rýhanı tárbıesine aıryqsha kóńil bólý…».

«Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasatyn jáne Qazaqstan Respýblı­kasynyń ındýstrıalyq-ınnovasıalyq damýynyń 2015-2019 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý maqsatynda bazalyq joǵary oqý oryndarymen qatar, kolejderdiń de damý baǵdarlamasy ázirlendi. In­dýstrıalyq-ınnovasıalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy (ÚIIDMB) tórt mańyzdy aspektini kózdeıdi: jańa bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleý, memlekettik tapsyrysty ÚIIDMB jobalarynyń qajettilikterine sáıkes ornalastyrý, zerthanalyq bazany jańartý, kolej oqytýshylarynyń biliktiligin arttyrý.

Indýstrıalandyrý jobalary úshin bilikti mamandardy daıar­laý­­­daǵy tehnıkalyq jáne kásiptik bi­lim júıesi aldyna qoıylǵan min­detter aıasynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Investısıalar jáne damý mınıstrligimen birlesip ekono­mıkanyń basym salalaryn jáne kásiptik-tehnıkalyq bilimi bar ma­mandarǵa degen qajettilikti anyqtady.

«Kásipqor» holdıńi» KAQ birle­sip aımaqtarda eńbek resýrstaryn qalyptastyratyn ekonomıkanyń basym salalary negizinde 10 kolej anyqtaldy. Osy kolejderdiń da­mýynyń maqsatty baǵdarlary retinde, eń aldymen, materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtý, ınjenerlik-pedago­gıkalyq qyzmetkerlerdiń kásibı quzy­rettiligin arttyrý, álemdik stan­dart­tarǵa saı oqý baǵdarlamalaryn jańartý arqyly bilimniń mazmunyn jańǵyrtý bolyp tabylady.

İriktelgen 10 kolej arasynan 6 kolej Dúnıejúzilik bank nesıesi esebinen júzege asyrylatyn «TjKB jańǵyrtý» jobasy sheńberinde jalpy 425 mln.teńge somaǵa zamanaýı qural-jabdyqtar satyp alynyp paıdalanylady. Sonymen qatar, sońǵy úsh jylda osy kolejder jergilikti búdjet esebinen 323,2 mln.teńge somasyna jáne respýblıkalyq búdjet esebinen – 125 mln. teńge somasyna jabdyqtalyndy.

Qoryta aıtqanda, elimizde el kele­shegin oılaǵan ıntellektýaldy elıtany qalyptastyrý máselesi Nursultan Nazarbaevtyń alǵa qoıǵan eleýli saıa­­satymen úndesedi. Jastardyń oqýyna jumsalǵan shyǵyn erteń ıntel­lektýaldy ónim esebinde elge qaıta oralady. Bul bir jaǵynan memleketke baılanys­ty bolsa, ekin­shi jaǵynan jastardyń bilimge degen qushtarlyǵyna baılanysty. Sondyqtan jastardy bilim­ge tartqan abzal. Bul óz aldynda áleý­mettik jańarýlardy tıimdi etýge áke­leri sózsiz.

Derekkóz: egemen Qazaqstan