ءسوز بوستاندىعىنا، پىكىر ەركىندىگىنە قارسىلىق بىلدىرۋدەن اۋلاقپىز. الايدا، ەلمىزدە ەمىن-ەركىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءبىرقاتار رەسەيشىل اقپارات قۇرالدارىنىڭ قىلىعى الاڭداتپاي قويمايدى. الەمدەگى جانە ەلىمىزدە ورىن العان وقيعالارعا كرەملدىڭ كوزقاراسى تۇرعىسىنان باعا بەرۋدى ادەتكە اينالدىرعان «ەۋرازيا» سىندى تەلەارنالار بولسىن، قازاقستان حالقى مەن باسشىلىعىن رف-عا قارسى قوياتىن ماقالالار باسۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن گازەتتەر مەن سايتتار بولسىن كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ ازاماتتاردى بەي-جاي قالدىرمايدى.
بۇگىندە قانداي دا ءبىر وقيعاعا قاتىستى ونداي اقپارات قۇرالدارىنىڭ قالاي سايرايتىنىن كۇنى بۇرتىن ءبىلىپ وتىراتىن جاعدايعا جەتتىك. اناۋ-مىناۋ ەمەس، مەملەكەتتىڭ جوعارعى باسشىلىعىنىڭ ىس-ارەكەتتەرىنە، ەلباسىنىڭ شەت ەلدەرگە ساپارلارى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باس قوسۋلارىنا قاتىسۋىنا دەيىن جوعارىدا اتالعان رەسەيشىل ۇستانىمداعى باسىلىمدار ەلدەن ەرەك باعا بەرىپ، ءوز «شاريعاتتارىنا» ساي ءتۇسىندىرىپ جاتادى. گازەتكە باسىلعان، تەلەديداردان كورسەتىلگەن دۇنيەنىڭ بارىنە يمانداي سەنەتىن اعا بۋىن وكىلدەرى ءۇشىن مۇنىڭ بارلىعى تەرىس ناسيحات ەمەس پە؟ ءسوزىمىز دالەلسىز بولماۋى ءۇشىن مىسال كەلتىرە وتىرايىق.
ەلباسى ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا اقش-تا وتكەن انتيادرولىق سامميتكە قاتىستى. وندا ءسوز سويلەپ قانا قويماي، يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى تۋرالى امەريكاندىق "THE HILL" باسىلىمىنا ماقالاسى جاريالادى. پرەزيدەنتتىك مەرزىمى اياقتالعالى وتىرعان اقش باسشىسى باراك وباماعا قازاقستان حالقى اتىنان ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ، سۋرەتشى كارىپبەك كۇيىكوۆتىڭ سالعان «جارىلىس» كارتيناسىن سىيعا تارتتى. وسى وقيعاعا اتى قازاقستاندىق بولعانىمەن، رەسەيلىك ۇستانىمدارىن جاسىرا المايتىن «ەۋرازيا» وزىنشە باعا بەردى. ارنانىڭ ەلباسىنىڭ اقش-قا ساپارى تۋرالى ازىرلەگەن حابارىن كورىپ وتىرىپ، «سەمەي پوليگونىنىڭ اشىلۋىنا، ونداعى جارىلىستار مەن سونىڭ سالدارىنان بولعان ەكولوگيالىق اپاتقا باسقا ەمەس امەريكا كىنالى ەكەن عوي»، - دەگەن ويعا قالىپ قويۋىڭىز مۇمكىن. پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆتىڭ ب. وباماعا «جارىلىس» كارتيناسىن سىيلاۋىن دا اقش-تىڭ يادرولىق ساياساتىنا كەكەسىن رەتىندەگى ارەكەت ەتىپ كورسەتىپ وتىر. ال، قازاق جەرىندە يادرولىق پوليگون اشىپ، ادامزات بالاسىنا اسا ءقاۋىپتى سىناقتار وتكىزگەن كسرو ساياساتى تۋرالى جاق اشپايدى. كەڭەس وداعى جۇرگىزگەن يادرولىق سىناقتاردىڭ زارداپتارى تۋرالى ەلباسى سوزدەرى دە ۇمىت قالعان.
«ەۋرازيا» ارناسىنداعى حابار جۇرگىزۋشىسىنىڭ (جۋرناليست وقىعان ءماتىن ماعىناسىن وزگەرىسسىز بەرۋ ءۇشىن ورىس تىلىندە ۇسىنىپ وتىرمىز – رەد.): «ۋنيچتوجەنيە زاپاسوۆ ورۋجيا ي يادەرنىح ماتەريالوۆ پريۆنەسلو ۆ ناش رەگيون بەزوپاسنوست ي ستابيلنوست. ءۆسو ەتو ون راسسكازال، پوتومۋ چتو، ك سوجالەنيۋ، پونياتنو: نە سموتريا نا تو، چتو مير دەلاەت بولشيە شاگي ك بەزوپاسنوستي، ەتوگو نەدوستاتوچنو. ەست سيلى، كوتورىە موگۋت وپەرەديت»، - دەپ حالىقارالىق ساياساتقا قاتىستى ەلباسىنىڭ اتىنان كەسىپ-پىشىپ پىكىر ايتۋىنا كىم رۇقسات بەردى؟!
اپتا سايىن ەمىن-ەركىن جارىق كورەتىن، ءار سانىندا ءتۇرلى تاقىرىپتارعا قاتىستى كولدەي-كولدەي ماقالا جاريالايتىن «ارگۋمەنتى ي فاكتى. كازاحستان» گازەتى دە «ەۋرازيالىق» ارىپتەستەرىنەن قالىسپايدى. گازەتتىڭ 13 ساۋىردەگى №15 سانىندا جاريالانعان باس رەداكتور نيكولاي جوروۆتىڭ «كومۋ نۋجەن ريەۆانش؟» ماقالاسىن وقىپ وسىنداي ويعا قالدىق. اۆتور ماقالاسىندا قازاقستانمەن قاتار، بۇرىنعى كسرو قۇرامىندا بولعان ەلدەردى، ولاردىڭ باسشىلىعىن «تاريحتى بۇرمالاۋدا، ءفاشيزمدى قولداۋدا» دەپ ايىپتايدى. ۇلت قايراتكەرى مۇستافا شوقايدىڭ اتىنا اۋىر سوزدەر ايتادى. بۇرىنعى وداق قۇرامىنداعى ەلدەردىڭ رەسەي باستاماسىمەن جان-جاققا تاراپ جاتقان «گەورگيي لەنتالارىنان» باس تارتۋىن عالامدىق تراگەديا ەتىپ كورسەتۋدە. بۇل – بىلە-بىلگەن ادامعا ءبىر مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياساتىنا ارالاسۋ. سوعىسقا تىكەلەي قاتىسقان ەلدەر ارداگەرلەرىن قالاي ارداقتايمىز، مايدانگەرلەردى قالاي قۇرمەتتەيمىز دەسە دە ءوز ءىسى ەمەس پە؟ الدە وعان دا رەسەي ارالاسىپ، كرەملدىڭ ايتۋىمەن ارەكەت ەتۋى قاجەت پە؟
ماسەلەن، مەملەكەتتىك ساياساتتى ناسيحاتتاۋشى نەگىزگى باسىلىمداردىڭ ءبىرى، ەلباسى وقيتىن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى جەڭىسكە ارنالعان قازاقستاندىق لەنتانىڭ قولدانىسقا ەنەتىنى تۋرالى 6 ساۋىردە حابار تاراتتى. باسىلىمنىڭ جازۋىنشا، رۋحاني سالاعا جاۋاپتى ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى جەر-جەرلەردەگى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ارنايى لەنتانىڭ بەكىتىلگەنى، ونىڭ ۇلگىسى تۋرالى قۇجاتتار جولداعان. «ارگۋمەنتى ي فاكتى. كازاحستان» گازەتىندەگى ارىپتەستەر بۇنى دا «تاريحقا توڭكەرىس جاساۋ» دەپ باعالاي ما؟ ولاي دەيتىنىمىز، بىلتىر جەڭىسكە ارنالعان قازاقستاندىق لەنتالاردىڭ ۇلگىسىن بەكىتۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن بەلسەندىلەر بوتاگوز زارقىن قىزى مەن نۇرۇل راحىمبەكتى «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتى «امەريكادان قارجى الادى» دەپ ايىپتاعان بولاتىن.
«گەورگيي لەنتالارى» ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ سيمۆولى ەمەس. ول لەنتالار شىن مانىندە پاتشالىق رەسەيدىڭ قازاقستاندى وتارلاۋىنىڭ نىشانى»، - دەيدى بوتاگوز زارقىن قىزى. وسى پىكىرى ءۇشىن ونى رەسەيشىل باسىلىم «امەريكانىڭ تىڭشىسى» ەتىپ قويعان. كۇلەمىز بە؟ جىلايمىز با؟
ورىس حالقىنا تۋىس سانالاتىن ۋكراينانىڭ كرەملدىڭ «قارا تىزىمىنە» ەنگەن تاريحي تۇلعالارىن اقتاۋ ساياساتىنا قازاقستاندا وتىرىپ الىپ سىن ايتۋدىڭ قانشالىقتى ورىندى ەكەنىن بىلمەيمىز، ءبىراق، مۇنداي ارەكەتتەر حالىقارالىق دەڭگەيدە قازاقستاننىڭ اتىنان قابىلداناتىنىن ەسكەرۋىمىز قاجەت.
اتاقتى 28 پانفيلوۆشى تۋرالى مۇراعات دەرەكتەرىن جاريالاپ، وداق تاريحىنداعى ءبىرقاتار قاعيدالارعا شابۋىل جاساعان مۇراعاتشى سەرگەي ميرونەنكونى تۇتاستاي ۇلى وتان سوعىسى مەن وعان قاتىسقان پانفيلوۆشى جاۋىنگەرلەردى قارالادى دەپ قانا قويماي، قازاقستاننىڭ ەگەمەن ەل رەتىندە وتكەنگە باعا بەرۋىن، تاريحتىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن اشۋىن دا ن. جوروۆ مىرزا وزىنشە جورىپ وتىر.
«وكىنىشكە وراي، مۇنداي ريەۆانشيستەر قازاقستاندا دا توبە كورسەتىپ وتىر. ۇلتشىل رەجيممەن ارىپتەس بولعان مۇستافا شوقاي تاقىرىبى كوتەرىلۋدە. «ۇلت كوسەمى»، «بولشيەۆيكتەرمەن كۇرەس باتىرى» رەتىندە كورسەتەتىن كينو ءتۇسىرىلدى، ديسسەرتاسيالار ازىرلەنۋدە»، - دەگەن اۆتور ول ءفيلمنىڭ مەملەكەت قاراجاتىنا، ەلباسى تاپسىرماسىمەن تۇسىرىلگەنىن بىلمەدى دەي المايمىز. بۇل ءفيلمنىڭ تۇسىرىلىمىنە ءتىپتى رەسەيلىك كينوگەرلەر دە تارتىلعانى نازاردان تىس قالعان.
وسى ۇلى وتان سوعىسى تاقىرىبىنا كەلگەندە ماسكەۋشىل باسىلىمدار «قىرىق ادام ءبىر جاق، قىڭىر ادام ءبىر جاق» بولا قالاتىنى بار. قازاقستان حالقىن باسشىلارىمەن قوسا ۇلى وتان سوعىسىنا قارسى ەتىپ كورسەتۋ بۇل اقپارات قۇرالدارىنا نە ءۇشىن كەرەك؟ بىلە بىلسەك، ول سوعىستا قازاق تا از قيىندىق كورگەن جوق. 1300 مىڭعا جۋىق ادام مايدانعا اتتاندى. ونىڭ جارتىسىنان استامى سوعىستا قازا تاپتى. جاۋ قولىندا قالعان قالالار مەن ەلدى مەكەن تۇرعىندارى، ونداعى ءوندىرىس ورىندارى تۇگەلدەي دەرلىك قازاق جەرىنە قونىستاندىرىلدى. بۇلار نەگە سونى كورمەيدى؟ نەگە ەلدىڭ ەسىنە تۇسىرمەيدى؟
ال، جالپى ادامزاتقا ورتاق، كەز-كەلگەن ادام ۇلتىنا، تىلىنە، دىنىنە قاراماي جاسايتىن قىلمىستار مەن تەرىس قىلىقتاردى قازاقققا تەلۋ، تەك قازاقتىڭ عانا ىسىندەي ەتىپ كورسەتۋ مۇنداي جازارمانداردىڭ ۇيرەنشىكتى قىلىعىنا اينالعان. ماسەلەن، التىن تۇستەس كولىكپەن كورتەجگە شىققان الدەبىر جىگىتتەر تۋرالى ۆيدەونى «كازاحسكيي پونت» دەپ ات قويىپ، ايدار تاعۋ «كاراۆان» گازەتىنە قانشالىقتى ابىروي اكەلەدى؟ (ول ماقالانى مىنا سىلتەمەدەن وقيسىزدار). بۇل ارىدەن قوزعاساق، ۇلتارالىق ارازدىق تۋعىزۋعا الىپ كەلەتىن ارەكەت ەمەس پە؟
وسى ماسەلەدە مەملەكەتتىك مەكەمەلەر، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا بەيتاراپ قالماي، اتالعان باسىلىمداردىڭ قىزمەتىنە ءبىر مەزگىل نازار اۋدارعانى دۇرىس دەپ سانايمىز. ەلدە جالپىۇلتتىق ماسشتابتا جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ قىزۋ ءجۇرىپ جاتقانىن بىلەمىز. حالىق قازىناسىن، مەملەكەت بايلىعىن قالتاعا باسقان قىلمىسكەرلەر ءادىل جازاسىن الىپ قانا قويماي، كەلتىرىلگەن شىعىنداردى ءبىر تيىنىن كەمىتپەي قايتارۋى ءتيىس دەپ بىلەمىز. ەندى مەمورگاندار وسى جەردە اتى اتالعان باسىلىمداردىڭ دا مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتقا ارناپ بولىنگەن قاراجاتقا قاتىستىلىعىن تەكسەرىپ جاتسا ارتىق بولمايتىن سياقتى.
دارحان مۇقانتەگى
