قازاقستاندىق كاسىپكەر مارات تولەبايەۆ قازاقستانداعى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن وتاندىق جانە شەتەلدىكتەرگە ساتۋ باستاماسىن قولداپ وتىر. ول جەر ساتۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى ءوزىنىڭ بلوگىندا جاريالاعان ماقالاسىندا ءبىراز دالەلدەرىن دە ۇسىنىپتى.  

«اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەردى ساتۋعا، ونىڭ ىشىندە شەتەلدىكتەرگە بەرۋگە بولا ما؟ مەنىڭ ويىمشا، بولادى جانە ول قاجەتتى شارا»، - دەگەن كاسىپكەر بۇل ويىن مىناداي بىرنەشە دايەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ جالعايدى.

بىرىنشىدەن، كاسىپكەردىڭ ويىنشا، بۇگىنگى تاڭدا شارۋالاردىڭ قولىنداعى جەرلەر ولاردىڭ جەكە مەنشىگى بولماعاندىقتان، ونى مەملەكەت كەز كەلگەن ۋاقىتتا قايتارىپ الۋى مۇمكىن ەكەن. مۇنداي تۇراقسىزدىق جەرگە قاجەتتى كۇتىم جاساۋ، ۇزاق مەرزىمدى پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرىن شەكتەيتىن كورىنەدى.

كاسىپكەردىڭ ايتىپ وتىرعان ەكىنشى ءۋاجى  - جەردى جەكەمەنشىككە ساتۋ ونى قارجىلىق اينالىمعا تۇسىرۋگە جول اشادى ەكەن-مىس. ياعني، جەر يەلەرى ونى بانكتەرگە كەپىلدىككە قويىپ، شارۋاسىنا قاجەت قارجى الا الادى.

ۇشىنشىدەن، مارات تولەبايەۆ جەر نارىعىن اشۋ ارقىلى قازاقستانعا ينۆەستورلار تارتاتىن تاعى ءبىر مۇمكىندىك اشىلاتىنىن ايتادى. ەلگە ينۆەستورلاردىڭ كەلۋى قازىرگى قارجىلىق داعدارىس كەزىندە وتە قاجەتتى ماسەلە دەيدى كاسىپكەر.

جەر ساتۋدىڭ «پايدالى» تۇستارىن وسىلايشا تىزبەكتەپ بەرگەن م. تولەبايەۆ بۇگىندە جەردىڭ ساتىلۋىنا قارسىلىق تانىتىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ايتىپ جۇرگەن ارگۋمەنتتەرىنە جاۋاپ بەرەدى.

«جەر ساتۋعا قارسى شىعۋشىلار «اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەردى ساتۋ ارقىلى قازاقستاندىقتار ەڭ باستى ۇلتتىق رەسۋرس – جەردەن ايىرىلادى» دەپ سانايدى. مەن بۇل ارگۋمەنتتى تۇسىنە المايمىن. قالايشا «ايىرىلادى؟». شەتەلدىكتەر جەردى كوتەرىپ الىپ كەتە مە؟ جوق. ول (جەر ساتىپ العان شەتەلدىك – رەد.) نە ىستەي الادى؟ ەگەر ول جەردى ساتىپ الۋ ءۇشىن اقشا سالادى، ونىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى ماقساتىندا عانا پايدالانىلۋى مىندەتتەلەدى. سوندىقتان، ساتىپ العان ادام وسى باعىتتا عانا جۇمىس ىستەۋگە، سول ارقىلى سالىق تولەپ، ەلگە ەڭبەكاقى تولەيدى»، - دەيدى م. تولەبايەۆ.

كاسىپكەر شەتەلدىككە جەر ساتساق، شەتەل ازاماتتارىنىڭ ەلگە كوپتەپ كەلەتىنىنە دە سەنبەيدى ەكەن.

«ارينە، قازاق رەتىندە ماعان مۇنداي پەرسپەكتيۆا ۇنامايدى. ءبىراق، ءار نارسەنى ءوز اتىمەن ايتايىق. بۇل جەردە ماسەلە قىتايلىقتار تۋرالى بولىپ وتىر. شىنىمەن، بۇل حالىقتىڭ كىشكەنە عانا ءبىر بولىگى كوشىپ كەلسە، قازاقستان حالقىنىڭ اسسيميلياسياعا ءتۇسىپ كەتۋىنە جەتىپ جاتىر. ءبىراق، بۇل جەردە سەبەپتەر مەن سالداردىڭ بايلانىسى بار ما؟ مەنىڭ ويىمشا، كوپ ادامدار بۇل جەردە شەتەلدىك ينۆەستيسيا تارتۋ مەن شەتەل جۇمىسشىلارىنىڭ كەلۋىن شاتىستىرىپ جۇرگەن سياقتى. بۇل ماسەلەلەر زاڭدا جەكە-جەكە كورسەتىلگەن، ىسكە اسقاندا دا جەكە-جەكە ءتۇسىنىلۋى كەرەك. مۇنىڭ بارلىعى «حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ تۋرالى»، «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭدارمەن، قىلمىستىق، اكىمشىلىك كودەكستەرمەن رەتتەلەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا، شەتەلدىكتەردىڭ جەر ساتىپ الۋى ونىڭ اۆتوماتتى تۇردە ءوز ەلىنىڭ ازاماتتارىن قازاقستانعا اكەلۋىنە قۇقىق بەرمەيدى»، - دەيدى م. تولەبايەۆ مىرزا. بۇل ايتقانىنا كاسىپكەر ەلىمىزدە بۇگىندە 700 شاقتى قىتايلىق كومپانيا جۇمىس ىستەيتىنىن، وندا جۇمىس ىستەپ جاتقان ەتنيكالىق قىتايلاردىڭ سانى 2000 ادامنىڭ شاماسىندا عانا ەكەنىن، ەسەسىنە ول كومپانيالاردا 400 000 شاقتى قىتايدا تۇراتىن قازاقتار ەڭبەك ەتىپ جاتقانىن دالەل رەتىندە ۇسىنعان.

سونداي-اق، كاسىپكەر: «كەيبىر ازاماتتار جەردىڭ شەتەلدىك يەسى وندا وندىرىلگەن ونىمدەردى شەتەلگە اكەتىپ، ەلىمىزدە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنە دەفيسيت تۋىپ، باعا وسەدى دەپ قاۋىپتەنۋدە. بۇل ەكونوميكالىق لوگيكاعا كەلىڭكىرەمەيدى. ەشبىر شەتەلدىك ينۆەستور قازاقستاننان استىقتى شەتەلگە شىعارىپ، 140 دوللارعا ساتا المايدى. ويتكەنى، قازاقستاندا استىقتىڭ نارىقتىڭ باعاسى 150 دوللار دەڭگەيىندە. ياعني، ول ءوز ءونىمىن شەتەلگە ەمەس، ەل ىشىندە ساتاتىن بولادى. ءقازىر سولاي بولىپ جاتىر. سوندىقتان، ازىق-تۇلىكتىڭ شەكارا اساتىنى تۋرالى قاتەر – نەگىزسىز»، - دەپ سانايدى.

م. تولەبايەۆ جەر ساۋداسىنا نارازىلىق تانىتۋشىلاردىڭ «قازاقستاندا جەر ساتىپ العان شەتەلدىكتەر جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قۇقىعىن شەكتەيدى» دەگەن ۋاجىمەن دە كەلىسپەيدى.

«مەن وسىنداي دا دايەكتەر ەستىپ جاتىرمىن. ياعني، شەتەلدىكتەر اۋىلداردىڭ اينالاسىنان جەر ساتىپ الىپ، ول ۋچاسكەلەرگە جەرگىلىكتى حالىقتى جولاتپاي، تۇرعىندار وزدەرىنىڭ تۋعان جەرىنە اياق باسا الماي قالاتىن كورىنەدى. بۇل ارگۋمەنتتە اقىلدان گورى، ەموسيالىق رەڭ باسىم دەپ سانايمىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر كودەكسىنە سايكەس، كەز كەلگەن جەردىڭ يەسىنە قاتىستى تالاپتار بار. ياعني، باسقا تۇلعالاردىڭ ول جەرلەردەن وتۋىنە، مال ايداۋىنا، كوممۋنيكاسيالار تارتۋىنا، باسقا جولدار بولماسا زاڭمەن رۇقسات ەتىلەدى. بۇل كودەكستىڭ 69-بابىندا ناقتى كورسەتىلگەن. ءبىز نەگە جەردى قازاقستاندىق ازامات ساتىپ السا، مۇنداي شەكتەۋلەرگە بارمايدى دەپ ويلايمىز؟ بۇل جەردە مەنىڭ ويىمشا ءنورماتيۆتى جانە باسقا دا نەگىزدەمەلەرى جوق ستەوروتيپتەر بار دەپ ويلايمىن»، - دەيدى بيزنەسمەن.   

وسىلايشا قازاق جەرىن شەتەلدىكتەرگە ساتۋدى «پايدالى ءىس» دەپ سانايتىن كاسىپكەر كىم؟ قايدا تۋعان؟ قانداي ادام؟ نەمەن اينالىسادى؟

عالامتوردان مارات تولەبايەۆ تۋرالى ماعلۇماتتى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇگىندە «Smart Investments» ج ش س ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ەتەتىن ول 1967 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قارماقشى اۋدانى تورەتام اۋلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ۇيلەنگەن. كەلىنشەگى روزا ورازاقوۆا ەكەۋى ءبىر ۇل، ءبىر قىز تاربيەلەپ وتىر. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەسريتەتىن «زاڭگەر»، ەۋرازيا نارىق ينستيتۋتىن «ەكونوميست» ماماندىعى بويىنشا ءتامامداعان.

1992-1997 جىلدار ارالىعىندا ءتۇرلى بيزنەس قۇرىلىمدارىندا جۇمىس ىستەگەن. كەيىن مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسقان. 2004-2006 جىلدارى استانا قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى، 2007-2010 جىلدارى «توبىل» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراسياسى» ۇك-نىڭ باسقارما ءتوراعاسى لاۋازىمدارىن اتقارعان. 2011 جىلدىڭ ماۋسىمى مەن 2013 جىلدىڭ جەلتوقسانى ارالىعىندا اۋىلشارۋاشىلىعى ۆيسە-مينيسترى بولعانى جانە بار.

م. تولەبايەۆ مىرزانىڭ بۇل ايتقاندارى ءوزىنىڭ جەكە پىكىرى دەپ قويا سالۋعا بولار ەدى، ارينە. ءبىراق، «قويا سالعىزبايتىن» باستى سەبەپ، تولەبايەۆتىڭ ءوزى ءتۇرتىپ وتكەن «جەردىڭ ۇلت بايلىعى» ەكەندىگى. بابالارىمىز قان توگىپ قورعاعان، ءارىسى جوڭعار مەن قوقاننىڭ، بەرىسى كەڭەستىك كەزەڭدەگى ورىستىڭ كوز الارتۋىنان امان ساقتاپ، ۇرپاققا اماناتتاعان جەردىڭ تاعدىرى «تولەبايەۆتاردىڭ» پايىم-پاراساتىنىڭ دەڭگەيىندە شەشىلمەيدى. حالىق مۇراسى، ۇلت قازىناسىنا قاتىستى قانداي دا قاۋلى-قارار جالپى حالىقتىڭ ەرىك بىلدىرۋىمەن، كوپتىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانۋى كەرەك. ارتىندا قانداي توپتار، الدىندا قانداي ماقساتتار تۇرعانى بەلگىسىز مۇنداي «باستاماشىلداردىڭ» ايتقاندارى جەر تاعدىرىنا بەي-جاي قارامايتىن ەل ازاماتتارى تاراپىنان ءتيىستى جاۋابىن الۋى قاجەت  دەپ سانايمىز.

دارحان مۇقانتەگى