يسلام الەمى ءاردايىم  قۇپيالىعىمەن وزىنە تارتادى.  ءبىراق، ولاردىڭ الەمگە قانداي قۇندى دۇنيەلەر سىيلاعانىن بىلمەيتىن دە بولارسىز. ءبىز بۇگىن كوفە ءىشىپ وتىرساق، مەيرامحانالاردا تۇسكى استى ءۇش ءتۇرلى تاعاممەن بەرىپ جاتسا، سوڭىنان ەسەپ قاعازىن اكەلسە وندا وسىنىڭ ءبارى مۇسىلمانداردىڭ ەڭبەگى. سونىمەن يسلام الەمى بىزگە نە قالدىرعانىن Qamshy.kz پورتالى سىزدەرگە ۇسىنادى.

1.     كوفە

ءبىر اڭىزعا سۇيەنسەك، اراب حاليد (Khalid)  وڭتۇستىك ەفيوپيا ايماعىنداعى  كاففە دەگەن جەردە قويلارىن جايىپ ءجۇرىپ، بەلگىلى ءبىر جەمىستەردى جەگەندە جانۋارلاردىڭ ەنەرگيالى بولاتىنىن بايقايدى. سودان حاليد سولار قورەكتەنىپ جۇرگەن شوپتەردى جيناپ، العاشقى كوفەسىن قايناتادى.   

كوفە تۇيىرشىكتەرىنى سىرتقا شىعۋى جايلى العاشقى  اقپاراتتار  مەن كوفە ەكسپورتى  ەفيوپيادان يەمەنگە تاسىمالدانعان دەپ بەرىلەدى. 15 عاسىردا ونى مەككە مەن تۇركياعا كىرگىزگەن، وسى ارقىلى ول 1645 جىلى ۆەنەسياعا جەتتى. انگلياعا تۇيىرشىكتەردى تۇرىك پاسكۋا روسي (Pasqua Rosee)  1650 جىلى اكەلىپ، العاشقى كوفەحانانى لوندوندىق لومبارد كوشەسىندە اشقان.
 

“كوفە” ءسوزىنىڭ جولى وتە ۇزاق: ارابشا  “qahwa” تۇرىكتىڭ “kahve” سوزىنە اينالعان. يتالياندىقتار ونى “caff؟” دەسە، اعىلشىندىقتاردا  “coffee” ءسوزى پايدا بولدى.

2.     كامەرا

ەجەلگى گرەكتەر ادام كوزى جارىق شىعارادى جانە ادامدار وسىنىڭ ارقاسىندا كورەدى دەپ ويلادى.  ال جارىقتىڭ كوزگە كىرەتىنىن يبن ال-حايتام (Ibn al-Haitham) اشقان، ول مۇسىلمان ماتەماتيگى،  استرونوم جانە فيزيك، 10 عاسىردا ءومىر سۇرگەن.

ساڭلاۋ ارقىلى جارىقتىڭ تۇسەتىنىن بايقاعان ول، ساڭلاۋ قانشالىق از بولسا، كارتينكانىڭ سونشالىق جاقسى كورىنەتىنىن بايقاپ، العاشقى كامەرا-وبسكۋردى بايقاعان  (“qamara” اراب تىلىنەن اۋدارعاندا  “قاراڭعى نەمەسە بولەك بولمە”) دەگەندى بىلدىرەدى.  سونداي-اق،  ال-حايتام فيزيكانى فيلوسوفيا عىلىمدارى توبىنان ەكسپەريمەنتالدى عىلىمعا اۋىستىرعان ادام. 

3. شاحمات

شاحماتتا ەجەلگى ۇندىلىكتەر ويناعان، ءبىراق ويىن بۇگىنگى ءبىز بىلەتىن ويىننان باسقاشا بولعان. زاماناۋي نۇسقاسى پەرسيادا پايدا بولدى، وسىلاي باتىس ەۋروپاعا تارادى: 10 عاسىردا يسپانيادا ويىن ماۆرلار ارقىلى تارادى.  

4. پاراشيۋت

اعايىندى رايتتارعا دەيىنگى مىڭ جىلدىقتا ۇشۋ اپپاراتى مۇسىلمان اقىنى، استرونوم جانە ينجەنەر  ابباس يبن فيرناسۋدىڭ (Abbas ibn Firnas) ويىنا كەلگەن.

852 جىلى ول مەشىت شاتىرىنان كەڭ اشىلاتىن، اعاش تاقتايلار جاپسىرىلعان  پلاششتا  سەكىرەدى.  فيرناس قۇستاي ۇشاتىنىنا سەنىمدى بولادى، ءبىراق ولاي بولماي شىعادى. پلاشش جەرگە قۇلاۋدى اقىرىنداتىپ، ءبىرىنشى پاراشيۋتتەردىڭ ءبىرى بولدى، ال عالىم بولسا جەڭىل جاراقاتتارمەن قۇتىلادى.  

70 جاسىندا ءوز قۇرىلعىسىن دامىتقان فيرناس ءوز ارەكەتىن تاۋدان سەكىرىپ قايتالايدى. ول اۋادا 10 مينۋتتاي تۇرىپ، قۇرىلعىسىنىڭ قوندىرۋ قۇيرىعى بولماعاندىقتان جەرگە قۇلايدى.

5. سابىن مەن سۋسابىن

كۇن سايىنعى شومىلۋ – يسلامنىڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى. مۇمكىن، سول ءۇشىن مۇسىلماندار سابىندى جاقسارتۋ رەسەپتىسىمەن اينالىستى.  

 سابىنعا ۇقسايتىن نارسەنىڭ ەجەلگى گرەكتەردە جانە ريمليانداردا بولعانى بەلگىنى، ءبىراق وسىمدىك مايىن ناتريي گيدروكسيدى جانە حوش ءيىستى قوسپالارمەن بىرىكتىرۋ ارابتاردىڭ ويىنا كەلگەن.

انگليادا سۋسابىن 1759 جىلى پايدا بولدى،  بەلگىسىز ءبىر مۇسىلمان برايتوندا مونشا اشقان.  

6. زاماناۋي حيميا

يابير يبن حاييان (Jabir ibn Hayyan) –  الحيميانى   حيمياعا اينالدىرعان عالىم.   9  عاسىردا ول زامانۋي حيميادا پايدالانىلاتىن پروسەسستەردى اشتى: ديستيللياسيا، كريستالليزاسيا، بالقىتۋ، رافيناسيا، قىشقىلداندىرۋ، بۋلاۋ جانە فيلتراسيا. حاييان كۇكىرت جانە ازوت قىشقىلىن اشتى، سونىڭ ارقاسىندا ايدايتىن قۇرىلعى جاساپ شىعاردى، وسىنىڭ ارقاسىندا بۇكىل الەم الكوگولدى سۋسىندار مەن اتىردە پايدالاناتىن حوش يىستەردى ويلاپ تابادى.

7. بۇگىلمەلى ءيىندى، كودتى قۇلىپ...

 بۇگىلمەلى دۋال، روتاسيالى قيمىلدى ۇزىندى قيمىلعا مۇسىلمان ينجەنەرى ال-دجازاري (al-Jazari) ويلاپ تاپتى.

مەحانيكاداعى ماڭىزدى ونەر تۋىندىسىنىڭ ءبىرى، زاماناۋي ماشينانىڭ ءبىر بولىگى سۋلاندىرۋدى ويلاپ تاپقان. ينجەنەر كىتابىنان ۆەنتيل مەن قاقپاقتى، العاشقى مەحانيكالىق ساعاتتى  ويلاپ تاپقانىن بىلۋگە بولادى.

ءال-دجازاريدى روبوتوتەحنيكانىڭ اكەسى دەپ بىلۋگە بولادى. كودتى قۇلپىدا سونىڭ ونەر تۋىندىسى.

8. ۇشكىل اركا

ۇشكىل اركا – ەۋروپانىڭ گوتيكالىق شىركەۋلەرىنىڭ حاراكتەرلى سىزباسى، ءبىراق مۇنداي اركالار يدەياسى مۇسىلمان ارحيتەكتۋراسىنان پايدا بولعان. ول ريملياندار مەن نورمانندار پايدالانعان جارتىلاي دوڭگەلەك اركادان دا مىقتى بولعان جانە وتە بيىك، قىمبات عيمارات سالۋعا مۇمكىندىكتەر بەرگەن.

 سونداي-اق ەۋروپالىقتار مۇسىلمانداردان كۇمبەزدى جيناق پەن دوڭگەلەك تەرەزەلى  روزەتكالاردى العان.  ەۋروپالىق قۇلىپتار  مۇسىلماندار قۇلپىسىنىڭ، اتىس ويىعى، جاقتاۋ، بارباكان جانە كۆادراتتى مۇنارلار  كوشىرمەلەرىنىڭ ءبىرى. مىسالى، ەۋروپالىق گەنريح V قامالىنىڭ  ارحيتەكتۋرا اۆتورى مۇسىلمان بولعان.  

9. حيرۋرگيالىق قۇرالدار  

كوپتەگەن زاماناۋي حيرۋرگيالىق قۇرالدار، سكالپ، مەديسينالىق ارالار مەن قىسقىشتاردى، جىڭىشكە پىشاقتاردى مۇسىلمان حيرۋرگى ال-زاحراۆي (al-Zahrawi) ويلاپ تاپقان.

 ىشكى ءجىپ رەتىندە پايدالانىلاتىن كەتگۋتتىڭ ادام اعزاسىندا تابيعي جولمەن ەرىپ كەتەتىنىن تابادى.

13 عاسىردا،  ۋيلياما گارۆەيگە دەيىن  (William Harvey) 300 جىل بۇرىن،   مۇسىلمان دارىگەرى يبن نافيس (Ibn Nafis) قان اينالىم پروسەسىن سيپاتتاعان. مۇسىلمان دارىگەرلەرى انەستەتيكا مەن كاتاراكتا ەكستراكسياسى ءۇشىن جارتىلاي ينەنى ويلاپ تاپقان.

10.  جەلدى قوزعالتقىش

 جەلدى قوزعالتقىشتى ارابتار 634ء-شى جىلى بۇرشاقتى ۇنتاقتاۋ جانە سۋ جابدىعى ءۇشىن قولدانعان.  اراب ءشول دالالارىندا ەنەرگيانىڭ جالعىز كوزى جەل بولعان جانە وسى ەنەرگيا كوزىن بارىنشى پايدالانعان.  

جەل ايداعىشتا پالما جاپىراقتارى جانە ماتامەن ورالعان  6 جانە 12 قاناتى بولعان. ەۋروپادا  العاشقى جەلدى قوزعالتقىشتار 500 جىلدان كەيىن پايدا بولعان.

11. ەكپە

العاشقى ەكپە يادەسىن  دجەننەر نەمەسە پاستەر ەمەس، مۇسىلماندار ۇسىنعان. ەۋروپاعا بۇل تەحنيكا تۇركيادان 1724 جىلى كەلدى، ستامبۇلدا بۇل پروسەدۋرانى بالالاردى شەشەك اۋرۋىنان قورعاۋ ءۇشىن ەۋروپادان 50 جىل بۇرىن   جاساعان، ال وعان ءمان بەرگەن اعىلشىن ەلشىسىنىڭ ايەلى بولعان.   

12. اۆتوقالام

العاشقى اۆتوقالامدى سۇلتان ءۇشىن 953ء-شى جىلى ويلاپ تاپقان: باسشى كيىمىن جانە قولىن بىلعامايتىن قالام سۇراعان. سول شاھاردا تۇراتىن مۇسىلمان ونەرتاپقىشى اۆتوقالام ويلاپ تاپقان.

13. نۋمەراسيا جۇيەسى

 الەم قولداناتىن نۋمەراسيا جۇيەسى العاش ءۇندىستاندا شىققان بولۋى مۇمكىن، ءبىراق ساندار فورماسى ارابتاردىكى جانە العاش باسپا تۇرىندە مۇسىلمان ماتەماتيگى ال-حوريزمي (al-Khwarizmi) جانە ال-كينديدە  (al-Kindi)  825 جىلى پايدا بولعان.

14. ءۇش تاماقتان تۇراتىن تۇسكى اس

 ءۇش اس كونسەپسياسى- سورپا، ودان كەيىن ەت نەمەسە بالىق جەۋ، وسىلاردان سوڭ داندەر مەن جەمىس-جيدەك جەۋ ءداستۇرىن –9 عاسىردا يراكتان كوردوۆۋ الي يبن نافي (Ali ibn Nafi) الىپ كەلدى.

 ول سونداي-اق حرۋستالدى ستاقاندى ەنگىزگەن ( ونى جوعارىدا اتىن اتاعان ابباس يبن فيرناس ويلاپ تاپقان).

15. كىلەمدەر

كىلەمدەر ورتا عاسىرداعى مۇسىلماندار ءۇشىن ءجانناتتىڭ ءبىر بولىگى بولىپ سانالعان. تىگىن تەحنيكاسى جاقسى دامىپ، ۇنەمى جاڭا بوياۋلار پايدا بولىپ وتىرعان.   ەۋروپادا ەدەنگە توقىلعان ەدەن توسەمەلەر پايدا بولعان، ءبىراق ونىڭ ساپاسى ناشار بولعان.

16. چەكتەر

مۇسىلماندار بولماسا بىزدە چەك بولماس ەدى. «چەك» دەگەن ءسوزدىڭ ءوششى ارابتىڭ “saqq” دەگەن سوزىنەن شىققان، ونىڭ ماعىناسى تاۋارعا قاعاز تۇرىندە تولەم جاساۋ.

 چەكتى ويلاپ تابۋ اقشانى ۇلكەن قاشىقتىقتاردان جەتكىزۋدە ءقاۋىپتى بولماس ءۇشىن ويلاپ تابىلعان. 9 عاسىردا مۇسىلمان بيزنەسمەندەرى باعدات بانكتەرىندە جازىلعان چەكتەردى قىتايدا اقشاعا اينالىدرا العان.  

17. جەر – شار تارىزدەس

9 عاسىردا كوپتەگەن عالىمدار جەردىڭ شار تارىزدەس ەكەنىن بىلگەن. استرونوم يبن حازمانىڭ (Ibn Hazm) سوزىنشە، «كۇن ءاردايىم جەرگە ۆەرتيكالدى نۇكتەدە ورنالاسقان».  

بۇل گاليلەيدىڭ مۇنى اشۋىنان 500 جىل بۇرىن بولعان. مۇسىلمان استرونومدارىنىڭ ەسەبىنىڭ ناقتى بولعانى سونشالىق ولار ەكۆاتور ۇزىندىعىنىڭ  40253،4 كيلومەتر ەكەنىن 200 كيلومەتر كەمدىكتە ايتقان.

18. تورپەدالار مەن  راكەتالار

قىتايلىقتار سەليترا ءدارىسىن فەيەرۆەرك رەتىندە پايدالانسا، ارابتار ونى كاليي سەليتراسىمەن تازالاۋدى ويلاپ تاۋىپ، اسكەري ماقساتتا پايدالانعان. مۇسىلماندار كرەست تاققانداردى ءوز قارۋلارىمەن قورقىتا العان.

15 عاسىردا ولار « وزدىگىنەن قوزعالاتىن جانە جاناتىن» راكەتانى ويلاپ تاۋىپ، ونى تورپەدا دەپ اتاعان.

19. باقشالار

ورتا عاسىرلىق ەۋروپادا باقشالار بولعان، ءبىراق ارابتار باقشانى دەمالىس ورنى جانە مەديتاسيا رەتىندە پايدالانعان.

العاشقى كورولدىك باقشالارى 11 عاسىردا مۇسىلماندار تۇراتىن يسپانيادا پايدا بولدى. قىزعالداقتار مەن قالامپىردا – مۇسىلماندار ەلىندە وسەدى. 

ازىرلەگەن: ايجان قالييەۆا