قۋات دومباي – قازاقستانداعى تۇڭعىش PR-مامانداردىڭ ءبىرى. قازىرگى تاڭدا «قازكوممەرسبانك» اق ادامي رەسۋرستاردى باسقارۋ جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى. «پونتسىز پيار» (2009 جىلدىڭ بەستسەللەرى) جانە «ابىروي-مەنەدجمەنت: بەدەلدى باسقارۋ» (2013 جىل) اتتى كىتاپتاردىڭ اۆتورى.
– قازىرگى ءقازاقتىلدى پيار سالاسىنىڭ پروبلەمالارى قانداي؟
– ءقازىر ءقازاقتىلدى پيار ساپالىق تۇرعىدا ورىس ءتىلدى پياردان جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى. مىسالى، «قازاقستاندىق PR-شى كلۋبى» جىل سايىن بولاشاق پيار-ماماندارى اراسىندا «سيرەنيەۆىي پرورىۆ» اتتى كونكۋرس وتكىزەدى. سول بايقاۋدا سوڭعى بىرنەشە جىلدا تەك قازاق توبىندا وقيتىن ستۋدەنتتەر جەڭىسكە جەتىپ ءجۇر. ولاردا كرەاتيۆ تە، تالانت تا جەتكىلىكتى. جالپى، جاقسى پيارشى بولۋ ادامنىڭ ءوز ىنتا-ىقىلاسىنا بايلانىستى. پياردى بىلاي قويىپ، قازاق تىلىندەگى جۋرناليستيكاعا كەلسەك، ماعان قازاقشا جازاتىن ب ا ق كوبىرەك ۇنايدى. نەگە؟ ولار حالىققا جاقىن، ەلدىڭ قايناعان ورتاسىندا بولىپ جاتقان ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعايدى. تاۋىپ الىپ جازاتىن تاقىرىپتارى دا قىزىق. ءقازاقتىلدى باعدارلامالاردىڭ مازمۇنى دا جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن بايقايمىن. ونىڭ باسقا سەبەپتەرى دە بار. مەن ءقازىر ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە (اتحۋ) ساباق بەرەمىن. ايتالىق، مەنىڭ جاس كەزىمدە، ياعني كەڭەس زامانىندا ورىس توبىنداعى ءبىلىم دەڭگەيى، بالالاردىڭ الەۋەتى مىقتى بولاتىن. ولار قازاق توبىنان الدەقايدا بەلسەندى، پىسىق بولدى. قوسىمشا جۇمىس تاۋىپ، اۋدارما جاساپ، ءوز تاجىريبەمىزدى ۇشتاپ، كاسىبي دەڭگەيىمىزدى كوتەرەتىنبىز. ال، قازاق توبىنداعىلار كوبىندە ەشتەڭەگە ۇمتىلمايتىن. ولاردا ءبارى جەتكىلىكتى، وقۋىن ءبىتىرىپ، اۋىلعا قايتادى. ال، ءقازىر ءبارى كەرىسىنشە. اۋىلدا جۇمىس جوق. جاستار تولىققاندى ءبىلىم الىپ، قالادا قالعىسى كەلەدى. جاي عانا ءبىلىم گرانتىن الىپ قاراڭىزشى. ءقازاقتىلدى بالالاردىڭ گرانتقا تۇسەتىن بالى جوعارى، كونكۋرسقا قاتىساتىن ادام كوپ. ولاردان تەرەڭ ءبىلىم تالاپ ەتىلەدى. باسەكە ۇلكەن. ال، ورىس توپتارىنا قايتا ادام تولماي جاتادى. اۋىلدان كەلگەن بالالار گرانتقا زور ەڭبەكپەن، قيىندىقپەن تۇسكەندىكتەن، ءبىلىمنىڭ ءقادىرىن بىلەدى، ىزدەنىپ، ۇيرەنىپ، بىردەڭە ويلاپ تابۋعا تىرىسىپ جۇرەدى. قوسىمشا جۇمىس تا ىستەيدى. ويتكەنى، كوبىسىنىڭ اتا-اناسى كۇنىن ارەڭ كورىپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا ولاردىڭ ساپالىق دەڭگەيى دە كوتەرىلدى. ال، ورىس توپتارىندا، بىرىنشىدەن، بالالار سانى از، ەكىنشىدەن، كوپشىلىگى ۇمتىلىپ، تىرىسپايدى. قىسقاسى، جاعداي قاتتى وزگەردى.
– ياعني، اۋىل حالقى ءال-اۋقاتىنىڭ ناشارلاۋى بالالارىمىزدىڭ بويىنداعى ىنتا مەن پىسىقتىقتى وياتتى ما؟
– ءيا. بۇل – مەنىڭ بايقاعانىم. ءوزىم ءدارىس بەرەتىن توپتاردا سولاي. سونداي-اق، ءبىز وتكىزەتىن «سيرەنيەۆىي پرورىۆ» بايقاۋىنداعى ەڭ ۇزدىك جوبالار دا سولارعا تيەسىلى.
– سول ۇزدىك دەگەن بىرنەشە پيار-ماماننىڭ اتىن اتاي الاسىز با؟
– ولار ءالى جاس. ءيا، ءتۇرلى سالالارداعى ۇلكەن كومپانيالاردا ەڭبەك ەتىپ، كوزگە ءتۇسىپ ءجۇر. ءبىراق ءالى مەنەدجەرلىك دەڭگەيگە جەتە قويعان جوق. الداعى 3-5 جىلدا ولار سول دەڭگەيگە جەتىپ، ءوز بىلىكتىلىگىن دالەلدەيدى. سوندىقتان، ءقازاقتىلدى پياردىڭ كەلەشەگى زور دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. ويتكەنى، ولار ەڭبەكقور جانە بىرنەشە ءتىل بىلەدى. مەن، مىسالى، كورپوراتيۆتى پيار سالاسىندا جۇمىس ىستەيمىن. ءبىر قيىنشىلىعى – سونداي كورپوراسيالارداعى ورتا ەسەپپەن 40 جاستاعى توپ-مەنەدجمەنت (باسشىلىعى – رەد.) وكىلدەرى قازاقشا سويلەمەيدى. ال، قازاق پيارشى ماماندار ورىسشا ونشا جاقسى بىلمەيدى. ولاردىڭ كورپوراسيا ىشىندە كارەرالىق وسۋىنە سول كەدەرگى بولىپ ءجۇر. بۇل – PR سالاسىنداعى وتە وزەكتى ماسەلە. ءقازىر كوپتەگەن قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىندا قازاقشا قىزمەت كورسەتەدى. ال، ۇلكەن كومپانيالاردا قازاقشا بىلمەيتىن باسشى وتىرسا، پيار-مامان قانداي كەرەمەت جوبا جاساسا دا، ءبارىبىر ونى ورىسشا اۋدارىپ، سول تىلدە تۇسىندىرۋگە ءماجبۇر بولادى.
– دەمەك، مىقتى PR-مامان بولۋ ءۇشىن ءۇش ءتىل ءبىلۋ مىندەتتى عوي، سولاي ما؟
– بۇل جاعداي دا وزگەرەدى. وعان ۋاقىت كەرەك. الداعى 10-15 جىلدا ءبارى باسقاشا بولادى. مەنىڭ ويىمشا، جاقسى مامان بولۋ ءۇشىن اعىلشىن جانە قازاق ءتىلىن ءبىلۋ جەتكىلىكتى. باسىمدىقتى ورىس ەمەس، اعىلشىن تىلىنە بەرۋ كەرەك. ويتكەنى، ءقازىر دۇنيە جۇزىندەگى بۇكىل ءبىلىمنىڭ 92 پايىزى اعىلشىن تىلىندە تارايدى. سوندىقتان ستۋدەنتتەرىمە ۇنەمى «اعىلشىن تىلىندەگى ماتەريالداردى ءجيى وقىڭدار. ءبارىمىز – بۇل نارىقتا تاۋارمىز. سەن باسەكەگە ساي كاسىبي ساپالى «تاۋار» بولعىڭ كەلسە، اعىلشىن تىلىندەگى ءبىلىمىڭدى تۇراقتى جەتىلدىرىپ وتىر» دەيمىن. ورىس توپتارى ءتىپتى ورىس تىلىنەن باسقا ءتىل بىلمەيتىن بولىپ شىعادى. ءبىر مىسال. بيىل مەن اتحۋ-دا «ەلەكتروندى جۋرناليستيكا» ماماندىعى ستۋدەنتتەرىنە لەكسيا وقىپ ءجۇرمىن. سول جەردە قازاق توبىندا – 15، ورىس توبىندا – 8 ادام بار. سولاردىڭ شەتەل ءتىلىن قانشالىقتى بىلەتىنىن تەكسەرگەن كەزىمدە قازاق توبىنداعى بالالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى – 3، ءۇش شاكىرتىم 4 ءتىل (قازاق، ورىس، اعىلشىن، تۇرىك تىلدەرى) بىلەتىن بولىپ شىقتى. ال، ورىس توبىنان ەكى بالا ورىس تىلىنەن باسقا ءتىل بىلمەيدى ەكەن. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى، قاي توپتىڭ ءبىلىم ساپاسى جوعارى؟ ءبىر عانا ورىس ءتىلىن بىلەتىن پيار-مامان ەشكىمگە كەرەك ەمەس. قاي كومپانيا بولسا دا، پيار-مەنەدجەردەن مەملەكەتتىك تىلدە سويلەپ، جازا الاۋىن تالاپ ەتەدى. بۇل ماماندىقتا ءتىل ءبىلۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ماسەلەن، بەدەلدى، ءىرى كومپانيادا ءبىر جاعداي بولدى دەلىك. كومپانيانىڭ ەش كىناسى جوق. ءبىراق ونىڭ پيار-مەنەدجەرى قازاقشا بىلمەسە، ءقازاقتىلدى باق-قا كومپانيانىڭ كىناسىزدىگىن قالاي تۇسىندىرمەك؟! سودان-اق كومپانيانىڭ بەدەلى بىردەن ءتۇسىپ كەتەدى. سوندىقتان، ءوز ابىرويىن ويلاعان كومپانيا مۇنداي قادامعا بارمايدى.
– ءوزىڭىز دە ورىس تىلىندە ساۋات اشتىڭىز. ءبىراق، سوڭعى جىلدارى انا ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەن قويىپسىز. ءتىپتى، وتكەن جىلى «Facebook» جەلىسىندە «قىزمەت ورىندارىنان مەملەكەتتىك تىلدە قىزمەت كورسەتۋدى تالاپ ەتىڭدەر» دەپ ۇندەۋ تاستادىڭىز. ۇلتقا كەلىپ تىرەلەتىن ماسەلەلەردە ءۇنسىز قالمايسىز.
– الماتىدا ءتۋىپ-وستىم. قالا بويىنشا قازاق مەكتەبى بىرەۋ عانا ەدى. اعىلشىن تىلىندەگى №105 مەكتەپتى ءبىتىرىپ، ۋنيۆەرسيتەتتى ورىسشا وقىپ تاۋىستىم. ودان وزگە، الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىندە نەمىس، يسپان تىلدەرىن مەڭگەرىپ شىقتىم. ءبىراق، بىرنەشە شەت ءتىلىن بىلە تۇرىپ، ءوز انا ءتىلىمدى بىلمەيتىنىمە ۇيالاتىن ەدىم. ءسويتىپ، 5 جىل بۇرىن قازاقشا ۇيرەنە باستادىم. ءالى دە ۇيرەنۋ ۇستىندەمىن.
– قالاي ۇيرەندىڭىز؟ قانداي ادىستەمە كومەگىن تيگىزدى؟
– قازاقستاندا مەملەكەتتىك ءتىلدى بارىنشا ءتيىمدى ۇيرەتەتىن، وكسفوردتىق جۇيەمەن جاسالعان ءتاۋىر ادىستەمە جوقتىڭ قاسى. مەن، مىسالى، سوزدىك قورىمدى ۇلعايتۋ ءۇشىن كۇن سايىن جارتى بەت بولسا دا، كەڭەس زامانىنان قالعان ەسكى كىتاپتاردى وقىپ وتىردىم. «اباي جولى» رومانىن، «جۇلدىزدار وتباسى»، «اڭىز ادام» سياقتى جۋرنالداردى وقىدىم. ءبىراق گرامماتيكا دا كەرەك. بۇل تۇرعىدا گ.دۇيسەمبينانىڭ «قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ وڭاي! 9 قاعيدا» دەگەن كىتابى ۇنادى. ءبىراق، ءالى كۇنگە دەيىن ۇزدىك ادىستەمە جوق. بار بولسا دا، مەن تاپپادىم. قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدە ماعان قيىندىق تۋعىزعانى – ءسوز قورىنىڭ بايلىعى. ارينە، بۇل ماقتانۋعا تۇراتىن نارسە شىعار، ءبىراق ءتىل ۇيرەنۋشىلەرگە ءدال وسى نارسە – كەدەرگى. ءبىر ءسوزدىڭ بىرنەشە ءسينونيمى بار. سوسىن قازاقشا ۇيرەنىپ، كوبىرەك سويلەۋگە تالپىنىپ جۇرسەڭ، اينالاداعىلار «قازاق سولاي سويلەي مە ەكەن» دەپ سىن ايتۋعا دايار تۇرادى. اشۋلانادى. سوسىن ۇيالىپ قالاسىڭ. وسىلاي بىرنەشە رەت ەسكەرتۋ ەستىگەن سوڭ «قۇرىسىنشى، ۇيرەنىپ قايتەمىن» دەپ تاستاپ كەتەتىندەر دە بار. ايتالىق، اعىلشىنشا شاتىپ-بۇتىپ سويلەي باستاساڭ، ەشبىر امەريكالىق نەمەسە اعىلشىن «نەگە ءتىلىمىزدى بۇزىپ تۇرسىڭ؟» دەپ زەكىمەيدى. ولار سەنىڭ سويلەگەنىڭە قۋانادى، ءارى قاراي قۇلشىنىسپەن ۇيرەنۋگە ىنتالاندىرادى. مەنىڭ بالام «Hailebury» مەكتەبىندە وقيدى. قازاق ءتىلىن وقىتۋشى ءمۇعالىم «ۇيدە ءبىر مەزگىل قازاق تىلىندە فيلم، مۋلتفيلم كورسەتىڭىز» دەيدى. ال ونداي كينولار ساناۋلى-اق. كينوتەاتردا دا قازاقشا فيلمدەر سيرەك كورسەتىلەدى. وندا دا بالالارعا ارنالعان كينوونىمدەر وتە از.
– كىتاپتارىڭىزدى قاي تىلدە جازاسىز؟
– ورىس تىلىندە. سوسىن قازاق تىلىنە اۋدارىلادى.
– ءۇشىنشى كىتابىڭىزدى جازىپ جاتىرسىز. نە جايلى؟
– ابىروي-بەدەلدى مەڭگەرۋ تۋرالى. پيار دەگەن – وتكەن زامان. نەگىزگى ماسەلە – بەدەل قالىپتاستىرۋ. بەدەلدى كاپيتال رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك. ول اقشامەن سانالادى. ياعني، ونى اقشا رەتىندە بەرۋگە دە، الۋعا دا بولادى. بەدەل-مەنەدجمەنتتىڭ 7 ءتۇرلى ءادىسى بار. مەن، مىسالى، سول ادىستەردى قولدانىپ، «tengrinews.kz» پورتالىنا 80 مىڭ تەڭگە بازالىق جالاقىمەن ورنالاسىپ جاتقان ستۋدەنتتىڭ تابىسىن جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە 200 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەردىم. بۇل دەگەنىڭىز – مەڭگەرگەن ادامعا وتە ءتيىمدى دۇنيە.
– «التىن قالام» ادەبي جۇلدەسىن ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرىسىز. وسى اپتادا بايقاۋ جەڭىمپازدارى انىقتالدى. بۇل بايگەنى ۇيىمداستىرۋداعى ماقساتىڭىز قانداي؟
– 2009 جىلى دوسىم ساتبايەۆ ەكەۋمىز وسى يدەيانى جۇزەگە اسىردىق. سودان بەرى وتكىزىلىپ كەلەدى. ءوزىم جازۋشى بولماسام دا، جازۋشىنىڭ ۇلى، كاسىبي مەنەدجمەنت مامانى جانە تالعامپاز وقىرمان بولعاندىقتان، «نەگە سوڭعى 20 جىلدا تۇشىنىپ وقيتىن جازۋشى جوق؟» دەگەن ساۋالعا باس اۋىرتىپ، «بالكىم، سونداي تالانتتاردى انىقتايتىن ادەبي بايقاۋ كەرەك بولار» دەپ ويلادىم. كىتابىم «مەلوماندا» ءۇش اپتا بويى مۋراكاميدى ارتقا تاستاپ، تەز ساتىلىپ كەتكەندىكتەن، دۇكەن يەسى سىيلىق بەردى. سونى مەن وسىنداي يگى ىسكە جۇمسايىن دەپ شەشتىم. بايقاۋدىڭ سايتىن اشىپ، وبەكتيۆتى ءادىلقازىلار رەتىندە حالىققا داۋىس بەرۋ مۇمكىندىگىن بەردىك. ءبىرىنشى كەزەڭنەن وتكەن شىعارمالاردىڭ باعاسىن ادەبي سىنشىلار بەرەدى. بۇل جاعىنان دا پروبلەما بولدى. ويتكەنى بىزدە ادەبي سىنشىلار از. ال جازۋشىنىڭ ءادىلقازى بولعانى دۇرىس ەمەس. جىل سايىن 500-600 شىعارما قاتىساتىن، بيىل مىڭعا جۋىق تۋىندى كەلىپ ءتۇستى. بىزدە «مەملەكەتتەن ەشقاشان اقشا المايمىز» دەگەن جازىلماعان ەرەجە بار، سوندىقتان، دەمەۋشى تارتامىز.
– «التىن قالام» ەلگە تانىتقان تالانتتار ءقازىر تابىستى جازۋشىعا اينالدى ما؟
– ءيا، ولار جازىپ ءجۇر. ءبىرازىن ەل بىلەدى. الايدا، ءبىزدىڭ ەلدە كەڭەس زامانىنداعىداي ءبىر عانا جازۋشىلىقپەن كۇن كورە المايسىز. مەنىڭ اكەم ءبىر كىتابىن جازىپ، قالاماقىسىن العان سوڭ، كەلەسى شىعارماسىن جازۋ ءۇشىن ىزدەنە باستايتىن. «قالاي كۇن كورەمىن» دەپ باس قاتىرمايتىن. قالاماقىسى بارىنە جەتىپ تۇردى. ال قازىرگى جازۋشىلاردا ونداي جاعداي جوق. سوندىقتان، ءبىزدىڭ تالانتتار ءبىر بەستسەللەر جازىپ، ميلليونداپ تابىس تاباتىن شەتەل جازۋشىلارى سياقتى ءبىر بايقاۋدان سوڭ تۇرمىسى تۇزەلىپ كەتتى دەۋگە بولماس.
– اكەڭىز – جازۋشى ەسەنجول دومبايەۆتىڭ جول اپاتىنان قايتىس بولعانىن بىلەمىز. ول جايلى الەۋمەتتىك جەلىدە جازىپ، ادىلدىك ىزدەگەنىڭىز – ەسىمىزدە. قاققان ادام اقىرى جازالاندى ما؟
– جوق. وكىنىشكە قاراي. ءتىپتى، سوت تا بولعان جوق.
– كەشىرىم سۇرادى ما؟
– سۇرامادى. بۇل – مەنىڭ جاندى جەرىم... كىسى ءولىمى ورىن العانىنا قاراماستان، ءىستىڭ جابىرلەنۋشى جاقتىڭ كەشىرىمىنسىز وپ-وڭاي شەشىلگەنىنە مەنىڭ دە تاڭىم بار.
– اكەڭىزدىڭ تۋىندىلارى ىشىندە ءسىز ءسۇيىپ وقيتىن شىعارما قانداي؟
– جاقىندا عانا «بولماعان وقيعا» اتتى حيكاياتىن وقىپ ءبىتتىم. جالپى، بارلىق شىعارمالارىن قىزىعۋشىلىقپەن وقيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
