قاراجورعانى 70 جىل بيلەپ، دارىپتەپ جۇرگەن ارىستان قاجى جانە قاراجورعا ءانىن ايتىپ جۇرگەن مۇراتبەك سارباسوۆ

مەرەكە كۇنى اسىقپاي تۇرىپ Facebook دەگەن «وسەكشىنى» اقتارىپ وتىرىپ «تويداعى مىنا بي توپتى جاردى» دەگەن ۆيدەونى كورىپ تاماشا كوڭىل كۇيدەن ايىرىلىپ قالدىم، ەركەكتى توستەپ بيلەگەن ءبىر شاشتى سايتان بۇراڭ-بۇراڭ ەتەدى، جاي عانا بولسا ءجون دەر ەدىم...  «شىركىن، قازاقتى ازدىرعان وسى بيلەر تۋرالى جەتەسىنە  جەتكىزىپ وتىرىپ جازعان ءبىر ماقالا بولسا عوي» - دەپ قيالداپ وتىرىپ كوزىم Baq.kz پورتالىندا جاريالانعان قازاقتىڭ حالىق ءبيى قاراجورعا تۋرالى  ءامينا قۇرمانعالي قىزى دەيتىن اپامنىڭ  «قاراجورعانى قازاقتىكى ەتۋ – قازاقتى جارىلقاۋ ەمەس، قازاقتى كەمسىتۋ» دەگەن «تاماشا» ماقالاسىنا كوزىم ءتۇستى.

وقىعانىما وكىندىم، قاراجورعانى بيلەگەندەر قازاقتى مازاقتاپ ءجۇر دەپتى، قۇداي–اۋ! قاراجورعادان نە كوردىك؟ سوندا قازاقتىڭ ءبيى نە؟ وسىنداي ءتوسىن اشىپ، قاتىنى ەركەگىنە ۇيكەنىپ، ەكى يىعىن جۇلىپ جەگەن، جەر تەۋىپ جانىن جەگەن بي بىزدىكى مە؟ قوس ەتەك كويلەك كيىپ، ەتەك جەڭىن قىمتاپ بيلەگەن بي قازاققا قانداي ازعىندىق اكەلىپتى؟ اتىنىڭ باسى ءبىتىپ جورعاسى قالعانداي قارا جورعادان وزگە قازاققا قايعى قالماپ پا نە؟ مونعولدىڭ ءبيى دەپتى. قۇداي-اۋ، قىتايداعى قازاقتار دۇنيەگە «قازاقتىڭ قاراجورعاسى» دەپ ون مىڭ ادام بيلەگەندە قايسى مونعول بىزدىكى دەپ ەدى؟ قىتايداعى سانجى وبىلىسىنىڭ قۇتىبي اۋدانىنداعى تاسقا سالىنعان سۋرەتتەردى زەرتتەۋشى عالىم سۋ بي حاي نەشە مىڭ جىل بۇرىنعى قازاق ءبيى دەپ تۇجىرىم جاساعاندا قايسى مونعول تالاسىپتى؟ مۇلدەم بولمىسىنا  كەلمەسە دە بىرنەشە جىل بۇرىن قازاقتىڭ كوكپارىنا كوك ەسەك مىنگەن كوكەم تالاسىپ ەدى. قىرعىزدار دا قاراجورعاعا قىزىققاننان ەش نەگىزسىز وزدەرىنە العىسى كەلگەن جوق پا؟ ال، ءبىز شە؟ الەم حالقى قازاقتىڭ قارا جورعاسى دەپ مويىنداعان بيدەن باس تارتىپ «مەنىكى» دەمەگەن مونعولعا يتەرىپ وتىرمىز. كەيدە قۇداي سۇيەر قىلىعىمىز دا جوق ...

جازعىش اپام ءقازىر ايتىلىپ جۇرگەن قاراجورعانىڭ تەكسى تۋرالى دا «تازا عىلىمي» پىكىرلەر ايتىپتى، قازاقتا «تۇنىق تەر» دەگەن ءسوز بولمايدى دەپتى، قازاقتا «سىن ايتساڭ شىن ايت» دەگەن ءسوز بار. قارجورعانىڭ ءقازىر ايتىلىپ جۇرگەن ءان ءسوزى تاريحتان كەلگەن نۇسقاسى  ەمەس، بۇل سوڭعى جىلدارى مەرەي تۇرداقىن ۇلى مەن ەرجانات بايقاباي ۇلىنىڭ زاماناۋي ۇلگىدە جازعان ءماتىنى. بۇل قاراجورعا... اتبەگىلىكتەن بولە قاراۋعا بولمايدى. بايگەگە تۇسەتىن تۇلپار مەن جورعانىڭ تەرىن الۋ دەگەن ۇلكەن ونەر. «اششى تەرى الىنباعان ات سورلى» دەگەن بۇرىنعى اتبەگىلەر اتتىڭ تەرىن ون نەشە تۇرگە بولگەن، ولار: ارام تەر، اششى تەر، بوتپاق تەر(لاي تەر)، كوبىك تەر، قارا تەر، ماي تەر، مونشاق تەر، ءمولدىر تەر، سۋ تەر، سۇيەك تەر، تۇنىق تەر  ت.ب . بوتپاق تەر دەپ 10-15 شاقىرىمدىق قاراجارىسقا  تۇسكەن تۇلپاردىڭ تالاي ۋاقىتتان بەرگى شاڭ-توپىراقتىڭ تەرمەن شايىلىپ لاي بولىپ اعاتىن تەردى اتايدى، وسى بوتپاق تەرى الىنعان جىلقى ءجۇنى تازارىپ، جىلتىرايدى، سودان بارىپ اتبەگىلەر ات تاراقپەن جال-قۇيرىعىن ءسۇزىپ تاراپ قويادى، بۇل الامانعا تۇسەتىن تۇلپاردى ءبىرىنشى كەزەكتە سەرگىتىپ الۋعا كەرەكتى باسقىش. اششى تەرىن الامىز دەپ الامانعا باراتىن تۇلپاردى ىلديعا دا، ورگە دە سالىپ، ابدەن تەرلەگەندە تەرىن تىلىمەن تاتىپ كورىپ اششى تەرىنىڭ الىنعان الىنباعانىن بىلەدى، تەردىڭ ءدامى قىشقىل كەلەدى. ال، تۇنىق تەر دەگەن بۇعان قاراما-قارسى، ۇنەمى بايگەگە تۇسكەن جۇيرىكتەن تۇنىق، سۋ تەر شىعادى، بۇنى تۇنىق تەر نەمەسە ءمولدىر تەر دەپ اتايدى. «بايگەگە قوسار اتىڭنىڭ، ەرىن الما تەرىن ال. كۇرەسكە تۇسەر باتىردىڭ كوڭىلىن جايلا، شەرىن ال» دەگەن قازاق ماقالى دا بار. اششى تەرى الىنباعان جىلقىدان تۇنىق تەر شىقپايدى. وسىدان كەيىن ويلاپ كورىڭىزشى، «بيلە-بيلە جىگىتتەر، جانىپ تۇرعان ۇمىتتەر، شىققانىنشا توقتاما ماڭدايىڭنان تۇنىق تەر» دەگەننىڭ نەسى قاتە؟ قازاق پوەزياسىنا قاراجورعادان بۇرىن دا، كەيىن دە «تۇنىق تەر» دەگەن تىركەس كەزدەسىپ كەلەدى، جازۋشىلار وداعى دەگەن ۇلى وردانىڭ قابىرعاسىندا جۇرگەن اپامنىڭ وسى سوزگە سونشاما تاڭ قالعانىنا ءالى تاڭ قالىپ وتىرمىن.

ەسەي جەڭىس ۇلىنىڭ «ۇمتىلدىق جەلىكپەن،

ماڭدايدان شىعارماي تۇنىق تەر.

ۇساقتاپ بارامىز نەلىكتەن؟

ۇساقتاپ بارامىز، جىگىتتەر...» دەگەن ءبىر شۋماق ولەڭى ويىما ورالادى. التى الاشتان ءوز وقىرمانىن تاپقان اقىن تەكتەن-تەك قولدانعان ەمەس-اۋ بۇل تىركەستى.

«بي قيمىلدارى قازاققا كەلمەيدى. مونعولدىڭ، قالماقتىڭ ياكۋتتىڭ بيلەرىنە كەلەدى. قىتايدا ءالى كۇنگە دەيىن سولاڭ، داعۇر دەپ اتالاتىن از ساندى ۇلت بار. ارعى تەكتەرى قالماق الدە مونعول، سولاردىڭ “بۋىن ءبيى”دەپ اتالاتىن ءبيى بار، قاراجورعا سول ءبيدىڭ كوشىرمەسى» - دەپتى ماقالادا. ءبىراق، ەش قانداي عىلىمي نەگىز كەلتىرىلمەگەن. قىتايداعى قازاق مادەنيەتىن تانۋشى پروفەسسور سۋ بي حايدىڭ ەڭبەگىندە قازاق دالاسى سانالاتىن شاعانتوعاي اۋدانىنداعى بارداقۇل جانە قۇتىبي اۋدانىنداعى قىزىل قىساڭ دەگەن جەرىنەن تابىلعان قاۋىمدىق قوعامداعى ادامزاتتىڭ قيمىلى بەينەلەنگەن ەكى جارتاس سۋرەتى ەل ىشىندە كوپ كەزدەسپەۋى بىلاي تۇرسىن، ءتىپتى الەمدە سيرەك كەزىگەدى، ول توتەنشە ماڭىزدى عىلىمي قۇنعا يە دەگەن ەدى. ارينە، ونىڭ تابىلۋى تۇتاس قاۋىمدىق قوعام تاريحىن زەرتتەۋدە وراسان زور رول اتقاراتىنى انىق!

قىتايداعى شىڭجاڭ ولكەسىندەگى قۇتىبي اۋدانىنداعى قىزىل قىساڭ جارتاس سۋرەتىندە كەسەك دەنەلى ايەلدىڭ بيلەپ تۇرعان سۋرەتى مەن قيسايىپ جاتقان ەردىڭ سۋرەتىن كورۋگە بولادى. وسى سۋرەتتەردەن باسىنا وڭعا جانە سولعا قيسايتا تاعىلعان ەكى تال ۇكىسى بار تاقيا كيىپ تۇرعان، سوپاق بەتتى، قويۋ قاستى، بوتا كوزدى، قىر مۇرىندى، ويماق اۋىزدى، الما مويىندى، كەڭ كەۋدەلى، قىناي بەلدى، سوم بىلەكتى، بوتا تىرسەكتى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. بۇل – ولاردىڭ دەنە بىتىمىندەگى ەرەكشەلىگى. دەمەك، سۋرەتتەن ايەل زاتىنىڭ سۇلۋ سىمباتى ايقىن ءبىلىنىپ تۇر. ولاردىڭ اياقتارىن ءسال ءيىپ، وڭ قولدارىن جايىپ، بىلەكتەرىن جوعارى كوتەرىپ، ساۋساقتارىن جازىپ، سول قولدارىن جايىپ، بىلەكتەرىن تومەن ءتۇسىرىپ، ساۋساقتارىن جازىپ، بۇرالا بيگە باسقان كورىنىسى كورىنەدى. مىنە، بۇل قازاقتىڭ قاراجورعاسىنىڭ تاريحي سيپاتى. التاي، تيان-شان تاۋىنان باتىستا كاسپيي، قاراتەڭىز جاعالاۋىنا دەيىنگى كەڭ بايتاق قازاق دالاسى بىرنەشە مىڭ جىلدان بەرى كوشپەندى ۇلتتاردىڭ ءوسىپ ونگەن ءوڭىرى سانالادى. وسى ۇلان – قايىر كەڭ دالادا ىلگەرىندى-كەيىندى، نەگىزىنەن، قازاقتىڭ ارعى تەگى سانالاتىن ساقتار، ۇيسىندەر، قاڭلىلار، عۇندار مەكەن ەتكەن. بۇل وڭىرلەردەگى تابىلعان جارتاس سۋرەتتەرى تەك بۇل عانا ەمەس، زەرتتەلمەي جاتقاندارى قانشاما؟ ولار بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە بولار، الايدا، قىزىل قىساڭ جارتاس سۋرەتى ارعى تەگىمىزدەن بەرى مىڭ بۇرالعان اسەم بي بار بولعاندىعىنىڭ انىق دالەلى بولا الادى. [قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى، سۋ بي حاي، شىڭجاڭ حالىق باسپاسى،2005 ج]

شىڭجاڭ، قۇتىبيداعى قىزىل قىساڭ جارتاس سۋرەتى

ارى قاراي باياعى شايناپ-شايناپ ءدامى كەتكەن قازىداي قىلىپ ورالمان ماسەلەسى جونىندە ايتىپسىز، ءيا، تۇسىنىكتى عوي... دەسە دە قايسى قازاقتىڭ بولسا دا قاسىرەتىن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. شەتكە كەتكەن قازاق ءوز ەلى پانا بولماي كەتكەندە وزگە ەلدەن نە تاپتى دەيسىز؟ اقتاباندا ورىستىڭ قۇلدىعىنا كونبەيمىز دەپ التىن باسىن يمەي كەتكەن قاسقالار  سولار ەدى عوي؟! ءجون دەيىن، اۋىرى بۇل ەمەس، ەڭ سوراقىسى مىناۋ، قاراجورعا بيلەگەن قازاقتىڭ ءبارىنىڭ تەگىن قالماققا مەنشىكتەپ بەرىپسىز. بۇل سوزدەن كەيىن شەتتەگى قانشا قازاقتىڭ جۇرەگى قان جۇتتى ەكەن كىم ءبىلسىن؟! ءبىر اۋىز ءسوزىڭىز ءۇشىن ءبىر رۋلى ەل ويلانىپ قالعان بولار. بۇنداي ۇساق اڭگىمەنى ايتۋداعى استىرتىن ماقسات بىرەۋ-اق. ۇياسىن قورىعان قىزعىشتاي شىجاقتاپ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن تارىداي شاشىراعان قازاقتىڭ باسىن قوسپاقشى بولعان ەلباسىنىڭ سالالى ساياساتىنا، قازاق كوشىنە ورالعى بولۋ. التى الاشتى ءۇش جۇزگە، ەكى تاپقا ءبولۋ جاقسىلىق اكەلمەيدى، دۋلات يسابەكوۆ اتامىزدىڭ سوزىمەن ايتساق «جەر بەتىندە جۇڭگو قازاعى، يران قازاعى، مونعول قازاعى دەگەن قازاق جوق، الەمدە تەك ءبىر عانا قازاق بار».

قىسقاسى. قاراجورعا تۋرالى سىنىقتان سىلتاۋ تاۋىپ قايداعى  پىكىر ايتىپ جۇرگەننىڭ ءبارى قازاقي تىرلىكتىڭ بىرەۋىن دە كورمەگەن، قازاقىلىقتان اۋىلى الشاق قونعان تاعدىرى ايانىشتى جاندار. ايتپەسە، اۋىزدىقتاپ اساۋ ءمىنىپ، ساۋىرلاتىپ قامشى باسقان، ات قۇلاعىندا ويناپ، ات باۋىرىندا ونەر كورسەتكەن قازاقتىڭ مىڭ بۇرالعان بيىنەن مىڭ جىلدىق تۇرمىسىن كورىپ الۋ قيىن دا ەمەس ەدى.

نۇربول مۇراتبەك ۇلى