- ماما، مەن سەنى جەك كورەم، ۇرا بەرەسىڭ، ۇرا بەرەسىڭ!

- «وقى» دەدىم، ساعان ءيتتىڭ بالاسى، وقىىى...!

كۇندە تۇندە كورشى ۇيدەن ەستيتىنىمىز، وسى. توقپاق، شاپالاق، ايقاي-شۋ. بالانىڭ كۇلكىسى ەمەس...

   ساعادييەۆتىڭ «ساندالما» رەفورمالارى اتا-انا، بالا-شاعا تۇرماق، مۇعالىمدەردىڭ ءوزىن مەزى ەتىپ ءبىتتى. بۇرىندارى زەينەت جاسىنان اسسا دا، بالا وقىتۋعا ىنتىعىپ تۇراتىن ۇستازدار، ءقازىر مەكتەپتەن كەتكەنشە اسىعاتىن بولعان. ويتكەنى، ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا تىنىشتىق جوق، اركىمنىڭ ءادىسىن تىقپالاۋمەن كەلەدى، بۇل مينيستر.

  ءجۇز جەردەن الەمدىك بولسا دا، نەگىزگى پاندەردى اعىلشىنشا وقىتۋ تۋعان ءتىلىمىزدى شەتتەتۋ دەپ تۇسىنەمىز. «بالاقتاعى ءبيتتى باسقا شىعارماي-اق» قازاق ءتىلىن قۇرمەتتەپ قاتىرىپ الايىقشى، الدىمەن. ءبىز نە، اعىلشىنداردىڭ وتارى ما ەدىك، سولاردىڭ تىلىندە وقۋعا ءتيىستى.

   مىسالى، ءومىر بويى ءوزى تۋعان اۋىلدان ءارى اسپايتىن ادامدار بار. سوندا ولارعا اعىلشىن ءتىلى مال قايىرۋ ءۇشىن كەرەك پە؟ دالا بولماي-اق، قالانىڭ بالالارىنا جاپپاي اعىلشىن ءتىلىن بىلۋگە مۇقتاجدىق تۋىندامايدى. ويتكەنى، ءبىزدىڭ ەلدە ولاردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي مەنەدجەرلىك قىزمەتپەن قامتىلاتىنىنا سەنىم جوق. قاجەتتىلىك تۋىنداسا ءار اتا-انا بالاسىنىڭ قالاعان ءتىلىن اقىلى كۋرستارعا اپارىپ وقىتىپ الادى. اۋىزەكى تىلدە سويلەۋگە اعىلشىن ءتىلى پانىنەن ۇيرەنگەنىنىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. ءمينيستردىڭ جوسپارلاۋىنشا، ەلىمىزدەگى ءۇش مىڭعا جۋىق اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەن مۇعالىمدەردىڭ قاراسى الداعى ەكى جىلدا 24 مىڭعا كوبەيەدى ەكەن. بۇل نەعىلعان ماشاقات؟ ال، وقۋلىقتاردى اعىلشىنشالاۋ شە؟ نە دەگەن شىعىن؟ حالىقتىڭ قايران اقشاسى-اي!

اسقار جۇمادىلدايەۆ، اكادەميك:

- فيزيكا، حيميا، ينفورماتيكا، ماتەماتيكا ساباقتارىنىڭ تەك قانا اعىلشىن تىلىندە وقىتىلۋى ماعان ۇنامايدى، بۇل ماعان ۇلكەن ءقاۋىپ كورىنەدى. مەن اعىلشىن تىلىنە قارسى ەمەسپىن، ونى ءبىلۋ كەرەك. ءبىراق، مەنىڭ قارسى بولاتىنىم – «تەك قانا» دەيتىن ءسوز. سوۆەتتىك كەزەڭدە قازاقستان ماتەماتيكا، فيزيكا عىلىمدارى قالىپتاستى. جامان با، جاقسى ما وقۋلىقتارىمىز بار. دۇنيەدە ەلدىڭ نەشە ءتۇرلىسى بار. مىسالى، مالايزيادا ماتەماتيكانى اعىلشىن تىلىندە وقىتادى. ءبىراق مالايزيانىڭ ماتەماتيكتەرى ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ماتەماتيكتەرىندەي ەمەس. ءبىزدىڭ ماتەماتيكتەر ولاردان اناعۇرلىم الدا. بار بولعانى ءبىر-اق ميلليون ەستونيا دەگەن ەل بار. ءبىراق، بارلىق ساباقتارىن ەستون تىلىندە وقىتادى. ال، ءتىل دەگەن – بايلانىس قۇرالى. تەك ادەبيەت، ونەرمەن جۇرتتىڭ ءبارىن تاڭ قالدىرامىز دەۋ بوس ءسوز. سوندىقتان، ءبىز باسقادان وزاتىن بولساق، تەك قانا جاڭا تەحنولوگيامەن وزۋىمىز كەرەك. جاڭا دۇنيە جاساۋىمىز كەرەك، ونسىز بولمايدى. ايتپەسە، كوشتىڭ سوڭىندا قالىپ قويامىز. ال، قازاقتىڭ ءتىلى ءتىل بولۋ ءۇشىن – عىلىمنىڭ ءتىلى، بيزنەستىڭ ءتىلى، تەحنولوگيانىڭ ءتىلى بولۋى كەرەك. ولاي بولۋ ءۇشىن عالىمداردىڭ بارلىعى قازاق تىلىندە دە وقىتىلۋى كەرەك. ەگەر ويتپەيتىن بولساق، ونسىزدا كولەڭكەدە تۇرعان ءتىلىمىز بىردەن قۇريدى. ەگەر ءبىز جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن تەك قانا اعىلشىن تىلىندە وتكىزەمىز دەسەك، وندا تىلدەن ايىرىلدىق دەپ ەسەپتەڭىز!

الەمدەگى ەڭ ساۋاتتى  تمد اۋماعىنداعى حالىقتار ەكەنى دالەلدەنگەن ەدى. ەندەشە، نەگە ءبىز، ءبىلىم جۇيەسى جالپىعا بىردەي جەتىلدىرىلمەگەن ەۋروپانىڭ، باتىستىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنۋىمىز كەرەك. الگەبرانىڭ اتاسى بولعان ءفارابيدىڭ ۇرپاقتارىن اركىمنىڭ «قولبالاسى» قىلعاننان نە ۇتامىز؟

   ساعادييەۆتىڭ تاعى ءبىر شىعىندى شارۋاسى، سىرتتان مامان شاقىرۋى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2016-2018 جىلدار ارالىعىن قامتيتىن باعدارلاما قابىلداعان. سونىڭ اياسىندا بىلتىر شەتتەن 22 ادام قىزمەتكە الىنسا، ەندى 40 توپ-مەنەدجەر شاقىرىلماق. ولارعا بيۋدجەت ەسەبىنەن 2 ميلليارد 78 ميلليون 200 مىڭ تەڭگە بولىنەتىنىن ەستىگەندە ءىشىمىزدىڭ ۋداي اشىعانى-اي. بىلتىرعىسى 115،5 ميلليون تەڭگە، بيىلعىسى مىناۋ. بۇل نەعىلعان سۇراۋى جوق، اقشا دەسەڭىزشى؟ ءبىزدىڭ ەلدە وقۋ ورىندارىن باسقاراتىن باس قۇرىپ قاپ پا، الدە؟ ول بار مەنەدجەرلەر مە، جوق «مەرتۆىە دۋشي» ما، قۇداي ءبىلسىن.

   ءبىراز بۇرىن جوو-نىڭ باسشىلارىن سايلاۋ ارقىلى تاعايىنداۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن ەدى. مۇنىڭ رۋشىلدىقتى ورشىتەتىنىن ايتتى، بىرەۋلەر. گاپ، سوندا بولسا، جاقسى عوي. ايتەۋىر، بۇرىنعى ءبىر ەكس-مينيستردىڭ كەزىندە رەكتورلاردىڭ مينيسترلىككە ديپلوماتپەن اقشا تاسيتىنىن ەمىس-ەمىس ەستۋشى ەك. ەستىگەن قۇلاقتا جازىق جوق. جالپى جەكە مەنشىگى بار، مەملەكەتتىگى بار وقۋ ورىندارىنا شۇيلىگۋ كەلگەن مينيسترلەردىڭ «ەرمەگى» عوي. ءسارىنجىپوۆ تە ولاردى ساپىرىلىستىرىپ كەتكەن ەدى. 

   ەلباسى نانو-تەحنولوگيانى دامىتۋ كەرەكتىگىن تانباي تاپسىرۋمەن كەلەدى. ال، ءبىزدىڭ بۇل باعىتتا ءتاپ-تاۋىر ناتيجەگە جەتكەن كەي عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىسىن شەتەلدىكتەر جەپ ءجۇر. دۇرىس قوي، ولاردا دا اۋىز بار، كۇن كورۋ كەرەك. ويتكەنى بىزدە وتاندىق عالىمداردى قولداعانشا، شەتتەن كەلگەن توپ-مەنەدجەرلەردى اسىراعان جاقسى، ءا! عىلىم مەن عالىمداردىڭ بىلىقتارى اشىلىپ، شۋ شىعىپ جاتىر، ءقازىر. ارينە، مينيسترلەرىنىڭ سيقى اناۋ....

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بيۋدجەتى تريللييونداردان اسقالى قاشان. عىلىمعا بولىنبەسە، بۇرىنعىداي قارقىنمەن مەكتەپ، بالا-باقشا سالىنباسا، قايدا كەتىپ جاتىر ول اقشا؟

مۇرات جۇرىنوۆ، ۇعا پرەزيدەنتى، اكادەميك

- اقشا بولسا، بارىنە دايىن، عالىمدارىمىز. مينيسترلىك بارىنەن حاباردار. ودان نە پايدا؟ اقشا جوق قوي، ءبارىبىر. ءبىزدىڭ ايلىعىمىزدى وسىرسە، مۇعالىمدەردىڭ، دارىگەرلەردىڭ جالاقىلارىن ءوسىرۋ كەرەك بولادى. مىسالى، ءبىز عىلىمعا جاستاردى شاقىرا المايمىز. ويتكەنى بەرەتىن ايلىعىمىز تومەن. 80 مىڭ تەڭگە بەرەمىز. وعان قىزىل ديپلومعا بىتىرگەندەر كەلمەيدى. ول 80 مىڭنىڭ 50 مىڭىن پاتەراقىعا تولەسە، قالعان وتىز مىڭ تەڭگەگە قالاي كۇن كورەدى. جاستاردى عىلىمعا قىزىقتىرۋ ءۇشىن ىنتالاندىرۋ كەرەك. مىسالى، جاس عالىمدارعا ارناپ جاتاقحانا سالۋ، باسپانا بەرۋ، ايلىقتارىن كوتەرۋ كەرەك. عىلىمنىڭ ولاردان باسقا پروبلەماسى تولىپ جاتىر. پريبورلار ەسكىرگەن. ونى ءاربىر 5 جىل سايىن جاڭالاپ تۇرۋ كەرەك. ءقازىر ءبارى ەلەكتروندى. ول قىمبات تۇرادى. پروبلەما، كوپ عىلىمدا. 

   وتكەندە، ەلگە ءقادىرلى عالىمدار جوو-نىڭ باعدارلاماسىنان «قازاق ءتىلى»، «قازاق ادەبيەتى»، «لينگۆيستيكا» سىندى ءبىرقاتار پاندەردىڭ الىنىپ تاستالعانىن ايتىپ، جوعارىعا اشىق حات جولداعان ەدى. ەل-جۇرتتىڭ ءبىر قايناۋى ىشىندە ءجۇر ەكەن، ساعادييەۆتىڭ كەتۋىن بىردەن تالاپ ەتتى. ورە تۇرەگەلمەي ءقايتسىن، بالالارىنىڭ قانىن قارايتىپ ءبىتتى عوي، ونىڭ قيۋى كەلىسپەيتىن رەفورمالارى. «قولىڭنان كەلسە، قونىشىنان باس» دەگەن. ادىلەت مينيسترلىگى قوستاپ، الگى حاتتاعىنى جوققا شىعارىپ، «قارعا قارعانىڭ كوزىن شۇقىماستىڭ» كەبىن كيگىزدى. ءسويتىپ، ساعادييەۆ «سۇتتەن – اق، سۋدان - تازا» بوپ، ادەتتەگىدەي قاراشا «بالەقور» بوپ قالدى. ءمينيستردىڭ جاريالاعان بەينە-اقتالۋى قانداي ادەپكە جاتادى، ايتىڭىزدارشى؟ بىلدەي مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە لايىق مادەنيەت پە، سول؟

   ون ەكى جىلدىق ءبىلىم جۇيەسىنە يكەمدەگەن سايىن، ۇستازدىڭ دا، وقۋشىنىڭ دا، اتا-انانىڭ دا جۇيكەسى جۇقارىپ جاتىر. 8 سىنىپتىق بىلىممەن دە اكە-شەشەمىز قاتاردان قالماعان.11 جىل وقىپ وزات اتانعانبىز. 4-اق كلاسس بىتىرگەن اتا-اجەلەرىمىز قازىرگى بالالاردىڭ كوبىسىنەن ساۋاتتى. ساعادييەۆتىڭ «ساياساتى» ساۋات اشۋعا ەمەس، ساۋاتسىزدىققا اكەپ سوعۋدا. وقۋشىلاردىڭ ساباققا ىنتاسى جوق. انشەيىن، امالسىز «ۇر توقپاقپەن» وقىپ ءجۇر. مۇعالىمدەردىڭ دە قۇلىقتى بوپ، قۇلشىنىپ تۇرعانى شامالى. ولار ءجيى وزگەرەتىن ادىستەمەلەردى يگەرە مە، اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرە مە، مەكتەپ ديرەكتورى مەن ءبىلىم بولىمدەرىنە ەسەپ بەرە مە، بالاعا وقۋ ۇيرەتە مە، توقساندىق تەستىلەۋگە ازىرلەي مە، ەلەكتروندى كۇندەلىكتەردى تولتىرا ما، نە ىستەيدى؟

   ۇبت دەگەن «سور» پايدا بولعالى ون ءۇش جىل تولىپتى، بيىل. ودان بەرى دە قانشا مينيستر اۋىستى، بىرەۋى توقتاتايىن دەمەيدى. قالاي توقتاتسىن، بيۋدجەتتىڭ اقشاسىن شىعىنداۋدىڭ وڭتايلى جولى عوي. ءوزىم مۇنى «كەبەنەككە» تەڭەيمىن. مىنا دەرەككە قارايىقشى، 2009 جىلى – 260، 2010 جىلى – 237، 2011 جىلى – 257، 2012 جىلى – 211، 2013 جىلى – 250، 2014 جىلى – 192، 2015 جىلى – 86 ءجاسوسپىرىم وز-وزىنە قول جۇمساپ مەرت بولعان. قازاقستان بالالار اراسىنداعى سۋيسيد بويىنشا العاشقى ورىندا تۇر. وقۋ باعدارلاماسى وتە اۋىر. تۇراقتى جۇيە جوق. ءبىرىنشى سىنىپقا باراتىن ءبۇلدىرشىن ەسسە جازادى، ەرتەگى قۇرايدى. قازاق ءتىلىنىڭ قىر-سىرىنا قانىقپاعان بالاعا، اعىلشىن ءتىلىن جۇكتەپ قويدى. وقۋشىلار اي سايىن تەست تاپسىرادى. جوعارى سىنىپتاعىلار ۇبت دەپ «كۇندىز كۇلكى، تۇندە ۇيقىدان» قاعىلادى. جاس اتا-انالار بالالارىنىڭ باسىنان نۇقىپ وقىتادى. ميى شايقالماي قايتەدى. وسىنىڭ ءبارى «پسيحوز»، «نيەۆروز» دەگەن اۋرۋعا ۇشىراتادى. ال، بۇعان الاڭداپ جاتقان مينيسترلىك جوق. ولار، تەستىلەۋگە قىزىقتى سۇراقتار ەنگىزىپ الەك. ەرىككەن نەمەلەر عوي. ءوز باسىم بالالارىمنىڭ بايان تۋرالى دا، باسقاسى تۋرالى دا مۇلدە ەشنارسە بىلمەگەنىن قالايمىن. سوعان جاعداي جاسايمىن. بايان نە ادامزاتتىڭ ەتالونى ما ەدى، ۇرپاققا ۇلگى ەتىپ كورسەتەتىندەي. قازىرگى وقۋشىلار كەشەگى تاريحىن تەرەڭ تۇسىنبەيدى، ۇلت زيالىلارىن تانىمايدى، تاۋەلسىزدىككە قانداي قانقۇيلى جولمەن جەتكەنىمىزدى بىلمەيدى. ساۋاتسىزدىق جايلاپ بارادى. بۇعان شامادان تىس وقۋ مەن تەستىلەۋ كىنالى. نەگىزى، ۇبت كەزىندە بالالاردى عانا ەمەس، رەكتورلار مەن كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ دە ءجۇرىسىن-تۇرىسىن «اڭدۋ» كەرەك. بۇل ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. كەزى كەلگەندە ول قۇپيانى دا ايتارمىز.  

  ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا الىپپەسىز قالامىز دەپ كىم ويلاعان. ءبارىمىزدىڭ كوزىمىزدى اشقان ارداقتى «انا ءتىلى» شە؟ زيالىنىڭ بالاسى تىلگە زيانىن تيگىزۋ ءۇشىن كەلگەن بە، قالاي؟ «ساۋات اشۋ» ساباعى دەگەن ءبىر «ساندىراقتى» ويلاپ تاپتى. وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ تە ۇلگەردى. كەشەگى شۋدان كەيىن، ول جويىلادى دەپ سەندىردى، مينيستر. تاعى دا، قايران اقشا-اي، «ساۋات اشۋدىڭ» مۇقاباسىنا كەتكەن.

   ەندى «الىپپە» مەكتەپالدى دايىندىق توبىندا وقىتىلاتىن بوپتى. «انا ءتىلى» ءبىرىنشى سىنىپتىڭ باعدارلاماسىنا ەنەدى ەكەن. الەمدەگى 65 ەلدىڭ ىشىندە ءۇي تاپسىرماسىن ورىنداۋدان 4-ورىندا تۇر ەكەنبىز. قۇداي-اي، تەگى، ودان دا ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر مەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتى بويىنشا ەڭ دامىعان وندىقتىڭ تورتتىگىنە ەنسەيشى، ەلىمىز.

  «ساسقان ۇيرەك ارتىمەن سۇڭگيدى» دەۋشى ەدى. مينيستر مىرزا جۇرتتىڭ بالاسىنا قالاي جاعىنارىن بىلمەي، «دالباسالاي» باستادى، ەندى. ءۇي تاپسىرماسىن جەڭىلدەتىپ، مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەرمەك. مينيسترلىك ەمەس، «كلوۋنادا» سىقىلدى كورىنەدى. ساعادييەۆ ءبىر جۇمىسىنىڭ وڭ ناتيجەسىن كورسەتسىنشى. وقۋلىقتاعى ولقىلىقتارعا شەيىن حالىق تۇزەپ بەرىپ جاتىر. ول كىسىگە قۇجاتتار، جاي ءبىر «پروموكاشكا» سياقتى ما، قالاي؟ 

   نە دەسەك تە، مينيستر مىرزا وڭدىرماعان جاڭالىقتارىنا جۇمساعان قازىنا  قارجىسىنىڭ ەسەبىن بەرۋى ءتيىس. ول حالىقتىڭ اقشاسى. بالالارىمىز «تىشقان»، مەكتەپتەر «پوليگون» ەمەس قوي، ءارقايسىسى تاجىريبەسىن سىناقتان وتكىزىپ كەتەتىن. پەرزەنتتەرىمىز روبوت ەمەس، ءتىرى جان. ال، ونسىزدا وتباسىن اسىراۋدىڭ الەگىمەن كۇيبەڭدەگەن اتا-انالاردىڭ جۇيكەسىنە ءبىلىم جۇيەسى تيمەۋى كەرەك. ءبارىمىزدىڭ باسىمىزدى قاتىرماي، مينيستر ەرلان ساعادييەۆ وتستاۆكاعا كەتسىنشى.   

PS: «كەت دەگەندە يت تە كەتەدى». ال، ءبىزدىڭ مينيسترلەر پرەزيدەنت «كەت» دەمەيىنشە، «ومالىپ» وتىرا بەرەدى. حالىقتان دا ۇيالمايدى، ەلباسىعا دا ابىروي اپەرمەيدى. ورىستاردا جاقسى ءسوز بار ەكەن، انايىلاۋ بولسا دا، ايتايىق: «رەفورمالاۋمەن قولىنان ءىس كەلەتىن ادام اينالىسپاسا، بوق قىلادى» دەگەن. ءبىلىم سالاسىندا بىلىعى شىقپاعان نە قالدى؟

ءمولدىر نۇرمان