ءبىرىنشى ماسەلە: شىنايى باعا بەرۋ، الداماۋ، الدانباۋ
مۇراتقا ادال بولۋ، ماقساتقا جەتۋ قاشاندا شىنشىلدىقتى، شىنايىلىقتى تالاپ ەتەدى. تەك شىنايى اناليز، شىنايى باعا، شىنايى بولجاۋ عانا ءىستى العا جەتەلەيدى. بۇل – ايقايلاعان اقيقات، اڭقىلداعان اكسيوما. وسىمىز راس دەسەك، سوناۋ 1992 جىلعى تۇڭعىش قازاق قۇرىلتايىنان باستاپ، 2002، 2005، 2011 جىلدارى وتكىزىلگەن ءاربىر قۇرىلتايدا ايتىلعان سوزدەر، الىنعان مىندەتتەمەلەر سارالانىپ، وي ەلەگىنەن وتكىزىلگەنى ابزال. مەملەكەت نە دەدى، نەندەي ۋادە بەردى؟ قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى نەنى قاجەت ەتتى، نەگە سەرت بەردى؟ وسىنىڭ قانشاسى، قانشا پايىزى ىسكە اسىپ، قانشاسى ءسوز كۇيىندە، قاعاز جۇزىندە قالىپ قويدى؟ دۇرىسى – مەملەكەت تاراپىنان ءبىر ادام، دياسپورا جاعىنان ءبىر ادام شىعىپ، جينالعان جۇرتقا وسى جايىندا انىق، اشىق جاۋاپ بەرۋى مىندەت. 

ەكىنشى ماسەلە: قازاق سانى
ءبىز وسى قانشامىز؟ ەلدەگى قازاق سانى تۋرالى جاقسى بولسىن، جامان بولسىن دەرەگىمىز بار. الداعى كۇندەرى 18 ميلليونعا تولاتىن قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ 71 پايىزى قازاق دەۋگە جەتتىك. ياعني اتامەكەندە 12،7 ميلليون قازاق تۇرىپ جاتىر دەگەن ءسوز. ال شەتتە جۇرگەن قازاقتىڭ سانى قانشا؟ ءبىر دەرەكتە 4 ميلليون، ەكىنشى ءبىر دەرەكتە 5 ميلليون دەپ جاتادى. كەيدە كوڭىلدەنىپ، شاتتانىپ، الەمدە شامامەن 6-7 ميلليون قازاق بار-اۋ دەپ تە قالاتىن اعايىن جوق ەمەس. ءبىراق بىزگە ءسوز كەرەك پە، كوش كەرەك پە؟ بىزگە كوڭىل توقتىعى كەرەك پە، الدە ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعى كەرەك پە؟ ەگەر سوڭعىسى دەر بولساق، وندا قازاق سانى ويىنشىق ەمەس. ساياسي-ەكونوميكالىق ماڭىزى بار، بولاشاقتى باعدارلاۋعا، كوشتى جوسپارلاۋعا اۋاداي قاجەتتى عىلىمي دەرەك. ولاي بولسا، سىرتقى ىستەر، مادەنيەت، ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىكتەرى ءتيىستى قۇزىرلى ورگاندارمەن بىرىگىپ، دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەي وتىرىپ وسى سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. بالكىم، وسى قۇرىلتايدا قازاق دياسپوراسىنىڭ دەموگرافيالىق ماسەلەلەرىن زەرتتەيتىن، وسى توڭىرەكتە ىزدەنەتىن ارنايى ورتالىق اشۋ ماسەلەسىن قوزعاۋى ءتيىس شىعار.

ءۇشىنشى ماسەلە: قازاق دياسپوراسىنىڭ كوڭىل كۇيى، حال-احۋالى 
الەمدە تۇرىپ جاتقان قازاقتىڭ بارلىعى سول ەلدەرگە الابوتەن ەمەس. كوبىسى ءوز اتا-باباسىنىڭ جەرىندە، قونىسىندا تۇرادى. اسىرەسە جۇڭگو، رەسەي، موڭعوليا، وزبەكستاندا تىرشىلىك جاساپ جاتقان قازاقتارعا ءبارىن تاستاپ، اتامەكەنگە كوش دەۋدىڭ ءوزى قيىن دۇنيە. ەگەر قازاق ءتىلى، ءدىلى، مادەنيەتى، تاريحى، بولمىسى، مۇراتى تەك قانا قازاققا كەرەك، ولاردىڭ ىسكە اسىپ، گۇلدەنەتىن جەرى تەك قانا قازاقستان دەپ ۇعار بولساق، وندا وسى قالىڭ قازاقتىڭ ءبارى بولماسا دا، كوبىسى ءتۇپتىڭ تۇبىندە ەلگە ورالارى انىق. ونىڭ ۇستىنە تارىداي شاشىلعان قالىڭ قازاق تۇرىپ جاتقان ەلدەردە نە بولارىن، ساياسي ۇدەرىستەردىڭ قالاي ءوربيتىنىن بولجاۋ قيىن. انىعى – جوعارىدا اتالعان ەلدەردە قازاقتىڭ قازاق بولىپ قالۋىنا دەگەن اسقان قۇلشىنىس پەن شىن نيەت جوق دەپ ايتساق ارتىق كەتپەيمىز. كەرىسىنشە، قازاقتى جۇڭگو، وزبەك، ورىس ەتۋ دەگەن، اسسيميلياسيالاۋ دەگەن ساياسات جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ەستىپ تە، ءبىلىپ تە جاتىرمىز. ءبارى ەمەس، ءقازىر ەمەس، ءبىراق بولاشاقتا سول قازاقتىڭ ءبىرازى اتامەكەنگە ورالادى، ورالۋى ءتيىس. 
جالپى العاندا، ادام پسيحولوگياسى، بولمىسى، ساناسى اسا قىزىق دۇنيە عوي. بۇگىن بار ءبىر اتىم ناسىباي كوڭىل ەرتەڭ وزگەرەدى دە كەتەدى. بۇگىن ەلگە قايتۋ نيەتى ەرتەڭ-اق جوق بولادى. بۇگىن تۇرىپ جاتقان ەلگە دەگەن پاتريوتيزم ەرتەڭ-اق «قايتسەم دە كەتەم» دەپ تە وزگەرىپ جاتادى. ەسەسىنە كەلەم دەگەن قازاققا جاعداي جاساۋ، قارسى الۋ، قونىستاندىرۋ تەك كوڭىلدىڭ عانا شارۋاسى ەمەس، نيەتتىڭ عانا لاجى ەمەس، ۇلكەن ساياسي-ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك استارى بار، كوپ قارجىنى تالاپ ەتەتىن دۇنيە. ءبىز قازاق كوشى ماسەلەسىندە كوڭىل كۇي، رەنىش-قايعى ميگراسياسىنا ەمەس، ستراتەگيالىق باعدارى، تەتىگى، جوسپارى بار ميگراسياعا ۇمتىلۋىمىز قاجەت. ولاي بولسا، ەرتەڭنەن باستاپ قازاق تۇرىپ جاتقان ەلدەردەگى جاي-كۇي، حال-احۋالدى سىرتتاي عانا زەرتتەپ قويماي، كەرىسىنشە، سول ەلدەرگە بارىپ، جۇرت اراسىندا ساۋالناما جۇرگىزىپ، قانداستارىمىزدىڭ تامىرىن باسىپ وتىرۋىمىز مىندەت. ول ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار ارنايى قاراجات قاراستىرىپ، ەلىمىزدەگى گۋمانيتارلىق ينستيتۋتتاردىڭ بىرىنە وسى ماسەلە باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە تابىستاۋى قاجەت. ونىڭ ناتيجەلەرى ءالسىن-السىن باسپاسوزدە جاريالانىپ، ءتيىستى ورگانداردىڭ جۇمىسىندا پايدالانۋى ءتيىس. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جالپى قوعام: «قاي ەلدەن قانشا قازاقتىڭ كوشۋ نيەتى بار؟»، «ولاردىڭ كوشۋىنە نە كەدەرگى؟»، «كوشىپ كەلۋشىلەرگە قانداي كومەك كەرەك؟»، «كوشىپ كەلۋشىلەر ەلدەگى كوشى-قون زاڭىنان حاباردار ما؟»، «كوشەم دەۋشىلەر قاي وبلىستارعا كوشكىسى بار؟» دەگەن سياقتى كوپتەگەن وزەكتى سۇراقتارعا بۇلتارتپاس جاۋاپ الۋى كەرەك. سوندا عانا قازاق كوشىن بولجاپ، باعدارلاپ، جوسپارلاپ، ەرتەڭگى كۇنى ءوزىمىز دە، وزگە دە جەرگە قاراپ، ۇيالاتىن جايتتاردان اۋلاق بولامىز. 

ءتورتىنشى ماسەلە: دياسپورانى قولداۋ 
شەتتەگى قازاق ەلگە كوشسىن-كوشپەسىن ولاردى ساياسي-ديپلوماتيالىق جولدارمەن قولداۋ كورسەتۋ، ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ، ادامي، اقپاراتتىق جانە مادەني كومەك بەرۋ – قازاق ۇلتتىق مەملەكەتىنىڭ مىندەتى، بورىشى، پارىزى. بۇل دا اكسيوما. 
ەگەر قازاقتار تۇرىپ جاتقان ەلدەردەگى دياسپورامىزعا كوزقاراس دۇرىس بولسا، وندا ونى ەسەلەي ءتۇسۋ قاجەت. ال ەگەر، كەرىسىنشە، ولارعا قىسىم جاسالىپ جاتسا، ادامي، ەتنيكالىق قۇقىقتارى تاپتالىپ جاتسا، مەملەكەت جانە ۇلت دارەجەسىندە الاڭداۋشىلىعىمىزدى ءبىلدىرۋ، ارەكەت ەتۋ ەلدە جۇرگەن ءبىزدىڭ بارىمىزگە سىن. 
قازاق ەتنوسى – بولىنگەن ەتنوس. ءدىلىمىز، ءتىلىمىز، ءدىنىمىز ءبىر دەسەك تە، ارادا تەك قانا مەملەكەتتىك شەكارا ەمەس، باسقا دا شەكتەۋلەر جوق ەمەس. مىسالى، الداعى ۋاقىتتا ماتريسالىق، يادرولىق قازاق لاتىن قارپىنە وتەيىن دەپ جاتىر. وسى جاعدايدىڭ ءوزى دياسپورامەن بەلسەندى جۇمىستى تالاپ ەتەدى. دياسپورا ەل ىشىندەگى بار جاعداي تۋرالى حاباردار بولۋى كەرەك. ەرتەڭ قازاق مەملەكەتى جاڭا الىپبيگە وتكەن كەزدە دياسپورا اڭىراپ قالماۋى مىندەت. دياسپورا ىشىندە دە قاجەتتى جۇمىس جۇرگىزىلىپ، شەتتەگى قازاقتار ىشتەگى قازاقتىڭ جاڭالىعىنان اجىراپ قالماعانى كەرەك بىزگە. قازاق مەكتەبى بار، قازاق مادەنيەتىنىڭ وشاقتارى ساقتالعان بارشا جەرگە جاڭا الىپبيدەگى كىتاپ، گازەت، جۋرنالداردى جەتكىزۋ، اقپاراتتىق جانە ادىستەمەلىك تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ وسى ۇلكەن جۇمىستىڭ مىزعىماس بولىگىنە اينالۋى ءتيىس. 
دياسپورا اراسىندا ءتيىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەننەن كەيىن، قانشا ادامنىڭ كوشۋگە نيەت-ىقتيارى بار ەكەنىن بىلگەننەن كەيىن ىستەلەتىن جۇمىستىڭ ءبىرى – ورالۋشى نيەت ءبىلدىرۋشى كۋالىگىن بەرۋ (ورالمان ەمەس). ورالۋعا نيەتتىلەردىڭ اراسىندا مەملەكەت زاڭدارىن ءتۇسىندىرۋ، ەلدەگى جاعدايدى ۇعىندىرۋ بەرگى جاقتا ەمەس، ارعى جاقتا باستالۋى ءتيىس. بۇل تۇرعىدان قاراساق، ءبىزدىڭ دياسپورا مەن قاۋىمداستىقتىڭ جۇمىسى ماردىمسىز. ەگەر مەملەكەتتىڭ وسى ماسەلەگە ءداتى جەتپەسە، بالكىم، وسىنداي كۋالىكتەردى جاساۋدى قاۋىمداستىق ءوز موينىنا الۋى شارت ەدى. ەگەر وسى شارۋا ىسكە اسسا، وندا مەملەكەتتىڭ دە جۇمىسى جەڭىلدەر ەدى دەپ سانايمىن. مىسالى، موڭعوليادا تۇرىپ جاتقان وسىنداي وتباسى شامامەن بەس جىلدان كەيىن كوشۋگە نيەتتى دەگەن دەرەك بولسا، كوش ماسەلەسى جەڭىلدەي تۇسەرى انىق ەمەس پە؟ نەمەسە رەسەيدىڭ وسى وبلىسىنان وسىنشاما وتباسى، ونىڭ ىشىندە وسىنشاسى ءوز قارجىسىمەن، وسىنشاسى كومەككە مۇقتاج دەگەن دەرەك بولسا، كىمگە جامان بولار ەدى؟ ميگراسيا، كوشى-قون ەرمەك ەمەس. كەرىسىنشە، بارشانىڭ تاراپىنان بارىنشا تەرەڭدىكتى، ۇيىمشىلدىقتى، ارەكەتشىلدىكتى تالاپ ەتەتىن دۇنيە. 


بەسىنشى ماسەلە: دياسپورانى قورلاتپاۋ 
شىنىن ايتۋ كەرەك، ەلىمىزدە، ءورىستىلدى ورتانى ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە، ءقازاقتىلدى ورتادا قازاق كوشىنە دەگەن دۇرىس، ورنىقتى كوزقاراستى ءالى قالىپتاستىرا الماي وتىرمىز. كەلگەن اعايىندى، قانداستى «جۇڭگو»، «وزبەك»، «موڭعول» دەيتىنىمىز، ودان قالسا، «قاشقىن»، «بوسقىن»، «نادان»، «ءبىلىمى جوق» دەپ كىنا تاعۋىمىز رۋحاني جانە ادامي كەششەلىك. ستالين زامانىندا نەمىستى، كارىستى كۇردتى باۋىرىنا باسىپ امان الىپ قالعان، كەڭدىك پەن باۋىرمالدىق تانىتقان قازاقتىڭ ءوز قانداسىنا دەگەن وسى مىنەزدەرىن ءوز باسىم تۇسىنبەيمىن، تۇسىنگىم دە كەلمەيدى. ادامشىلىققا، قازاقشىلىققا جات نارسە، جات مىنەز، جات قىلىق. قازاق قاۋىمى ءوز اعايىنىن ءورىستىلدى قاۋىمنىڭ قىسىمى مەن كەكەسىنىنەن قورعاي الماي كەلەدى. ءتىپتى سولارعا قوسىلىپ تابالايتىنىن قايتەسىڭ كەيدە؟ قازاق كوشىنە قارسى تۇرۋ، ونى قارالاۋ – قازاق ۇلتىنا قارسى شىعۋ، ونىڭ تۇپكىلىكتى ماقسات-مىندەتىن ۇقپاۋ، ۇعىنباۋ. بۇگىندە ءورىستىلدى قاۋىمنىڭ قازاق كوشىنە قارسى شىعۋىنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى: قازاق كوبەيسە، داۋرەنى وتەدى، تىلدىك جانە مادەني ورتا وزگەرەدى، ۇيرەنشىكتى ستاتۋسىنان تايادى. ءبىراق شىنداپ كەلسە، قازاق كوشى دەگەنىمىز – ەكونوميكالىق الەۋەت، دەموگرافيالىق ءوسىم، جۇمىس كوشى ەمەس پە؟ وسىنداي قيسىنداردى ءورىستىلدى اۋديتورياعا جەتكىزە الماي كەلەمىز. سەندەرگە ماڭىزدىسى نە: كوكىرەك پە، ءوسىم بە، تۇرالاۋ ما، وركەندەۋ مە دەگەندەي باتىل اڭگىمە، دايەكتى دەرەكتى سولاردىڭ ءتىلى مەن تۇسىنىگىندە جەتكىزە ايتا الماي جاتامىز، ديسكۋسسيادان قاشامىز. 
شىنىن ايتايىق، قازاقتى مۇسىركەيتىن، جاقسى كورەتىن، سوڭعىسىمەن بولىسەتىن الەمدە ەشبىر ەل، ەشبىر ۇلت جوق، جوقتىڭ قاسى. ءاربىر ۇلت ەڭ الدىمەن ءوز ماسەلەسىن شەشۋگە تىرىسادى. ءاربىر ۇلت مەملەكەتتىك ەگويزمگە باسىمدىق بەرەدى. الدىمەن ءوزىن جارىلقايدى. وعان رەنجۋدىڭ قاجەتى جوق، سودان ۇيرەنۋىمىز قاجەت. ەگەر بولاشاقتا قازاق سانىن ارتتىرامىز، جىرتىعىمىزدى جامايمىز، ىرگەمىزدى بەكىتەمىز دەسەك، وندا سانىمىزدى تولتىراتىن، جوعىمىزدى تۇگەندەيتىن ءبىر عانا سىرتقى رەسۋرسىمىز بار. ول – قازاق دياسپوراسى. قازاق دياسپوراسىن ەلگە «كەلسەڭ كەل، كەلمەسەڭ بادال» دەگەن قاعيداتپەن ەمەس، «سەن دە قازاقسىڭ، سەنىڭ وتانىڭ بار، قولىڭنان كەلسە وتانىڭا قول ۇشىن بەر» دەگەن قاعيداتپەن كەلتىرۋ قاجەت. «ارقاعا كوش، الاش!» دەپ ۇراندايمىز. ال وسى ارقامىزدىڭ جۇرتشىلىعى سىرتتاعى تۇگىل، ىشتەگى قازاقتى قابىلداۋعا، قۇشاعىنا باسۋعا قۇلىق تانىتا بەرمەيدى. وسىنى قايتەمىز؟ وسىعان قانداي ايلا-ارەكەت جاساۋعا بولادى؟ بۇل ۇلكەن ماسەلە. 
قىسقاسى، وسى. ايتا بەرسە، ارينە، اڭگىمە تابىلادى. مەنىڭ ويىمشا، قۇرىلتايدا كەمى وسى بەس ماسەلە اشىق ايتىلىپ، تالقىلانۋى ءتيىس. سوندا عانا ءبىز ءوز ماقساتىمىز بەن ويىمىزعا جەتەمىز. 
 

جاس الاش