«قازاق مەملەكەتىنە - 550 جىل» بايگەسىنە!!!
قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا دەيىنگى ۇزاق تاريحي كەزەڭدە ۇلان-بايتاق ورتالىق ازيا ءوڭىرىن مەكەندەگەن تۇركى تىلدەس تۋ-تايپالاردىڭ ورتاق اۋماقتا ءومىر ءسۇرىپ، بىرتە-بىرتە بىرىگۋى مەن دامۋى ارقىلى ءوز الدىنا قازاق حالقى بولىپ قالىپتاسۋ پروسەسىنىڭ العىشارتتارى باستاۋ الدى. بۇگىنگى قازاق ۇلتىنىڭ ارعى تەگى بولعان ەجەلگى زاماننىڭ تاريحي دەرەكتەرىنىڭ وزىندە بەلگىلى رۋلار مەن تايپالار – ساق، ءۇيسىن، قاڭلى جانە عۇن تايپالارى ەدى.
كەڭەستىك داۋىردەگى كوپ تومدىق ەڭبەكتەر تاپتىق تۇرعىدا جازىلىپ، تاپ كۇرەسى باستى ورىندا تۇردى، وتكەن تاريحقا فەودالدىق، بايشىل، ەسكىشىل دەگەن ايىپتار تاعىلعانى ءمالىم. وسىنىڭ سالدارىنان قازاق حالقىندا ەشقاشان ۇلتتىق مەملەكەت بولعان ەمەس، تەك مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ جەكە ەلەمەنتتەرى عانا بولدى دەپ كورسەتىلدى. ونىڭ وزىندە بىرەگەي ساياسي قۇرىلىم ەمەس، رۋ-رۋ، اۋىل-ايماق بولىپ ءوز الدىنا وتاۋ تىككەن شاشىراندى قۇرىلىس رەتىندە كورسەتىلدى. ناتيجەسىندە قازاق حالقى بىتىراڭقى، ساۋاتسىز، جابايى ءومىر كەشۋشى حالىق كەيپىن دە كيدى. وسىلايشا، بوداندىق، توتاليتارلىق جۇيە زامانىندا جازىلعان تاريحىمىز قازاقتار جازۋ-سىزۋى، قالالارى، مادەنيەتى، مەملەكەتى بولماعان، جارتىلاي جابايى ەل ەدى، ولاردى رەسەي وركەنيەتكە ۇيرەتتى دەگەن سارىندا جازىلدى. بۇعان قارسى بولعان الاشتىڭ زيالىلارى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى.
جاڭاشا كوزقاراستاعى “قازاقستان ساياسي جۇيەسىنىڭ ەۆوليۋسياسى” اتتى ۇجىمدىق ەڭبەكتە باتىس پەن شىعىسقا ءتان مەملەكەتتىلىك پەن ساياسي داستۇرلەردىڭ قازاق قوعامىندا ءالسىز بولۋى شىندىعىندا باستى ەكى فاكتورمەن تۇسىندىرىلەدى:
1) قازاق قوعامىنىڭ ومىرىندە باتىستىق تۇسىنىكتەگى مەملەكەتتىڭ جوقتىعىنان ونىڭ ەرەكشە ءرولى بولمادى. بيلىك قاتىناستارىنىڭ مازمۇنى مەن سيپاتى مەملەكەت باسقارۋدىڭ كلاسسيكالىق شىعىستىق داستۇرلەرىمەن انىقتالسا دا، تاپسىز قازاق قوعامى نەگىزىنەن ازاماتتىق قوعام رەتىندە قىزمەت ەتتى، ويتكەنى قوعامنىڭ قاتارداعى مۇشەسىنىڭ مىنەز-قۇلقى “دالا دەموكراتياسىنىڭ” بەلگىلى ءبىر ەرەجەلەرىنىڭ كومەگىمەن رەتتەلدى. قازاق قوعامىن تىك جانە كولبەۋ بايلانىستارمەن ورىلگەن قانداي دا ءبىر الەۋمەتتىك اعزا، جۇيە رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.
2) قازاقتار وتە ۇزاق ۋاقىت وتارلىق ەزگى كوردى، سونىڭ اسەرىنەن كوشپەندىلەردىڭ تۇرمىسىنا ەۆروپالىق (باتىستىق) ءومىر سالتىنىڭ ستاندارتتارى ەندى[1].
م.م. اۋەزوۆ قازاق حالقىنىڭ بوگدە مادەنيەتتەردىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن ءسىڭىرۋ پروسەسى ءوزىنىڭ ايتارلىقتاي زارداپتارىن تيگىزگەنىن كورسەتەدى. قازاقى ادەبيەت، مادەنيەت پەن ونەردى جاڭا زامان تالاپتارىنىڭ دەڭگەيىنە “كوتەرۋگە” ۇمتىلۋشىلىق ءوزىمىزدىڭ تاريحي داستۇرلەرىمىزگە نەمقۇرايلىقپەن قاراۋعا اكەپ سوقتى. بۇل زارداپتىڭ جاعىمدى تۇسى - قازاقى مادەنيەت يكەمدى، بەيىمدەلگىش، بوگدە مادەنيەت مازمۇنىنىڭ مايەگىن تەز قورىتىپ، وزگەرىستەرگە دەگەن سەزىمتالدىعى ارتتى[2].
ا. ابدۋالى مەن س.مادۋانوۆ كوپتەگەن تاريحشىلارىمىز بۇل ماسەلەدە كەشەگى كەڭەستىك شەكپەنىن ءالى شەشە الماي جۇرگەنىن ايتىپ قىنجىلادى. اتاپ ايتقاندا، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىن بۇدان 550 جىل بۇرىن قۇرىلعان قازاق حاندىعى تاريحىمەن، ارى كەتكەندە اق وردا كەزەڭىمەن عانا بايلانىستىرىپ، اتا-بابالارىمىز 2000 جىلدان بۇرىن ىرگە تاسىن قالاعان تاراز، 1500 جىلدان ارىرەك تۇرعىزعان تۇركىستان سياقتى قالالارىمىزدى باسقا جات جۇرتتىقتار سالعانداي كۇلكىلى جاعدايعا ۇشىراتىپ كەلەتىنىن العا تارتادى[3].
ال بەلگىلى عالىم ءا. مارعۇلاننىڭ زەرتتەۋلەرى قازاقستان تەرريتورياسىنداعى نوماديزم تاريحى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى Vءىىى عاسىردان باستاۋ الاتىنىن دالەلدەيدى، وسى كەزەڭدە العاشقى ەتنومادەني قاۋىمداستىقتار قالىپتاسىپ، ولاردىڭ كۇن كورىسى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى – كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىمەن بايلانىستى بولدى[4].
وسىعان بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆتىڭ 1992 جىلى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايىندا: “قازاق حالقىنىڭ تاريحى، كەيبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي، كەشەگى قازاق حاندىعى شاڭىراق كوتەرگەن حV عاسىردان باستالمايدى. حاندىقتىڭ قۇرىلۋى ءبىر باسقا، بۇگىنگى قازاق حالقى – سوناۋ ەستە جوق ەسكى زامانداردان-اق تۇلپارلارىنىڭ تۇياعىمەن دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن كونە ساقتاردىڭ، ەجەلگى عۇنداردىڭ، بايىرعى تۇرىكتەردىڭ ۇرپاعى، ۇلكەن ءۇيدىڭ قارا شاڭىراعىن اتا جۇرتتا ساقتاپ قالعان حالىق” – دەگەنى ورىندى[5].
بۇگىنگى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ جادىگەرلەرى مەن عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا. نازاربايەۆتىڭ جەكە باقىلاۋىنداعى “مادەني مۇرا” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى قازاق حالقىنىڭ تاريحى ءۇش مىڭ جىلدىق تۇڭعيىقتان باستاۋ الاتىنىن دالەلدەدى. سول سياقتى، بىزگە دە مەملەكەتتىلىك پەن دەموكراتيانىڭ قۇندىلىقتارى تەك باتىستىق ۇلگىدە عانا بولادى دەگەن جاڭساق پىكىردەن ارىلاتىن كەز كەلدى. ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىلىكتىڭ ەجەلگى قازاق دالاسىندا وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار فورماسى بولعان.
قازاق تاريحىن زەرتتەگەن تاريحشىلار، انتروپولوگتار مەن ارحەولوگ ماماندار قازاقتاردىڭ شىعۋ تەگىن ب.د.د. VII-IV عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ساق تايپالارىنان شىققان دەيدى. مىسالى، ا.ن. بەرنشتام قازاق ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسىن كاسپي جانە ساق دەگەن ەكى تايپانىڭ قوسىلۋىنان شىققان دەسە، “قازاقتىڭ تەگى تۋرالى” اتتى ەڭبەگىندە م. اقىنجانوۆ قازاق دەگەن ءسوز “قاس” – ناعىز (مىسالى قاس شەبەر، قاس باتىر، سۇلۋ ت.ب.)، “ساق” – تايپا اتى، ياعني قازاق - ناعىز ساق دەگەن ماعىنا بەرەدى دەيدى[6].
ساقتاردىڭ قۇرعان مەملەكەتى دە ادامزات تاريحىندا ءوزىنىڭ ءىزىن وشپەستەي ەتىپ قالدىرعان. ساق-ماسساگەتتەردىڭ ايەل پاتشاسى توميريس پارسىلاردىڭ وپاسىز پاتشاسى كيردىڭ اسكەرىن تالقانداپ، قانقۇمار كيردىڭ باسىن شاۋىپ الىپ، قان تولتىرعان قاپقا سالىپ، دارياعا لاقتىرعانى دا تاريحي داستانعا اينالعان. ب.د.د. IV ع. ءبىرىنشى جارتىسىندا جەر جاھاندى جاۋلاپ العان اتى ايگىلى الەكساندر ماكەدونسكييدىڭ جەڭىلمەس اتتى اسكەرى ساقتاردان ويسىراپ جەڭىلگەنى، ەسكەندىر زۇلقارنايىننىڭ ءوزى وسى شايقاستا ساداق وعىنان سانىنان جارالانىپ ولگەنى تاريحتان بەلگىلى.
ال ءۇيسىن تايپاسى تۋرالى بايىرعى قازاق شەجىرەلەرى مەن قىتايلىق ەجەلگى تاريحي جازبا دەرەكتەردە بەلگىلى بولعانىن جانە قازاق حالقىنىڭ نەگىزگى ۇيتقىسى ەكەنىن كورسەتەدى. ش. ءۋاليحانوۆ قازاق اراسىنان جيناعان شەجىرەلىك دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، ءۇيسىن – ۇلى ءجۇز قازاقتارىنىڭ ءتۇپ اتاسى دەپ كورسەتۋى تەگىن ەمەس. قىتايداعى قازاق عالىمدارى ەجەلگى جازبالارعا سۇيەنە وتىرىپ جازعان قازاق تاريحىن اراپ تىلىنەن قازاقشاعا اۋدارعان م. قانيدىڭ ەڭبەگىندە: “كەمەلىنە كەلىپ داۋىرلەگەن كەزدە ءۇيسىن ەلىندە 120 مىڭ ءتۇتىن، 630 مىڭ ادام، 188 مىڭ 800 سايلاۋىت اسكەر بولعان. بۇل سان سول زامانداعى بولعان 40 مەملەكەتتىڭ جان سانى مەن اسكەر سانىنىڭ مالىمەتى بويىنشا باتىس وڭىردەگى 40 مەملەكەتتە 39 مىڭ 895 ءتۇتىن، 309 مىڭ 757 ادام، 70 مىڭ 499 اسكەر بولعان. اتاپ ايتقاندا، ۇيسىندەردىڭ جان سانى ولاردان ءۇش ەسە، اسكەر سانى ءبىر جارىم ەسە ارتىق ەدى. ول زاماننىڭ دەڭگەيىمەن العاندا، ۇيسىندەردىڭ اسا قۇدىرەتتى مەملەكەت بولعاندىعى وسىدان بايقالادى”[7].
ءوز داۋىرىندە مۇنداي كۇشتى كورشىمەن ۇلى دەگەن قىتايدىڭ ءوزى ەسەپتەسكەن. ۇيسىندەردىڭ بيلەۋشىسى ەلجاۋ بيگە قىتايلىق حان پاتشالىعىنىڭ يمپەراتورى ۋدي ب.د.د. 108 جىلى ءوزىنىڭ قىزى شيجۇن حانشانى بەرىپ قۇدا بولۋى دا تەرەڭ ستراتەگيالىق ءمانى بار نازىك ديپلوماتيالىق قادام ەدى.
قاڭلىلارعا كەلسەك، ول ب.د.د. ءىىى عاسىردان باستاپ سىرداريا مەن جەتىسۋ ءوڭىرىن مەكەن ەتكەن ەجەلگى تايپا. ءوز الدىنا حاندىق قۇرىپ، ونى بەس يەلىك وڭىرلەرگە ءبولىپ باسقارعانى ايتىلادى. ونىڭ قۇرامىندا 200 مىڭ ءۇي، 600 مىڭ جان سانى، 120 مىڭ اسكەرى بولعان دەگەن دەرەكتەر بار. قازاقستاندىق ارحەولوگ-عالىم ق. اقىشيەۆتىڭ انىقتاۋى بويىنشا، قاڭلىلاردىڭ ساياسي ورتالىعى وتىرار قالاسى بولعان. ادامزات وركەنيەتىن دامىتۋعا ۇلكەن سەرپىن بەرگەن دوڭعالاقتى اربانى ويلاپ تاپقان وسى قاڭلىلار دەگەن اڭىز دا بار. قىتايدىڭ جازبا دەرەكتەرىندە قاڭلى ەلىنىڭ رەسمي جازبا زاڭى بولعان ەكەن. “سۇي پاتشالىعىنىڭ تاريحى، باتىس ءوڭىر شەجىرەسى” دەگەن جازبادا: “قاڭلىلاردىڭ زاڭى حان سارايىندا ساقتالادى. وسى زاڭ بويىنشا قىلمىستىلاردى جازالايدى. ورەسكەل اۋىر قىلمىس جاساعانداردىڭ تۇقىمى قۇرتىلادى. ودان سوڭعىلارى ءولدىم جازاسىنا ۇكىم ەتىلەدى. ۇرلىق ىستەگەندەردىڭ قولى كەسىلەدى” دەلىنگەن[8].
عۇندار 24 تايپادان بىرىككەن ءىرى تايپالىق وداق رەتىندە ب.د.د ءىى عاسىردا داۋىرلەپ، ب.د.د. ءى عاسىر تۇسىندا ىدىراعان. عۇنداردىڭ داۋىرلەگەن شاعى مودە حاننىڭ بيلەگەن تۇسى، شىعىستا ۇلى جۇڭگو قورعانىنا دەيىنگى، باتىستا پامير تاۋىنا دەيىنگى، سولتۇستىكتە بايكال كولىنە دەيىنگى ايماقتى جايلاعان. قازاق سوۆەت ەنسيكلوپەدياسىندا قازاقتىڭ ارعىن جانە قىپشاق تايپاسىن ەجەلگى ھۇندەرمەن بايلانىستىرىلادى. ارعىن تايپاسىنىڭ ەلدىك اتى (ەتنونيمى) «ارۇع» (تازا، اق)، «عۇن» (ھۇن) دەگەن ەكى سوزدەن قۇرالىپ، «ارۇع - عۇن» - (ارعىن) بولعان، بۇل (تازا عۇن)، «اق ھۇن» ماعىناسىن بىلدىرەدى دەگەن بولجام ايتىلادى[9].
جوعارىدا باياندالعان ساق، ءۇيسىن، قاڭلى، عۇن ۇلىستارى ءوزارا تىعىز ساياسي، ەكونوميكالىق، شارۋاشىلىق جانە مادەني قارىم-قاتىناستا بولدى، ايىرباس ساۋدا جاسالىپ، ارالاس-قۇرالاس عۇمىر كەشتى. كەيبىر ۇساق تايپالار بىرەسە ءۇيسىن ۇلىسىنىڭ، بىرەسە قاڭلىلار ۇلىسىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ وتىردى. ۇيسىندەر العاشقى كەزدە عۇندارعا باعىندى، كەيىن كەلە عۇنداردىڭ ءبىر بولەگى ۇيسىندەر مەن قاڭلىلارعا قوسىلىپ كەتتى. ال قاڭلىلاردىڭ كەيدە ۇيسىندەردى، كەيدە عۇنداردى ءوز قول استىنا قاراتقان كەزدەرى دە بولدى. مۇنداي ساياسي جانە مادەني-رۋحاني سيپاتتاعى، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، سونىمەن قاتار دەموگرافيالىق-ميگراسيالىق قارىم-قاتىناستار ولاردى بىر-بىرىنە جاقىنداتا بەردى.
رۋ-تايپالاردان قۇرالعان بايىرعى قازاق دالاسى قۇرىلىمى جاعىنان ءتۇرلى اسسوسياسيالار مەن بىرلەستىكتەردەن تۇراتىن وزىندىك ءبىر ازاماتتىق قوعام ىسپەتتى. ءا.ن. نىسانبايەۆتىڭ تۇجىرىمى بويىنشا، كوشپەندىلەردە ۇلكەن الەۋمەتتىك جانە ساياسي كۇش الەۋمەتتىك وزىندىك ۇيىمداسۋىنىڭ نەگىزگى فورماسى – رۋلار مەن تايپالارعا ءتۇستى. ماسەلەن، قازاقتار مالىنا جەكە مەنشىك ەتە العانىمەن، جەردى تەك ۇجىمدىق تۇردە عانا پايدالاناتىن[10].
قازاق قوعامىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك قۇرىلىسىن وتاندىق زەرتتەۋشىلەر ەجەلگى جۇڭگو، پارسى، تۇركى تاريحشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ جەتى ساتىعا ءبولىپ كورسەتەدى. ءبىرىنشى ساتى – اۋىل. ول قازاق ۇلتىنىڭ ەڭ نەگىزگى قوعامدىق ۇيىمى، ەڭ جاقىن، قانداس ون-ون بەس وتباسىنان تۇرادى. ءار اۋىلدى باسقاراتىن ادام – اۋىلباسى. اۋىلباسى ادەتتە ءومىر كورگەن، ساياسي بەدەلگە يە، ەداۋىر دارەجەدەگى اۋقاتتى ادام. ونىڭ اتقاراتىن مىندەتتەرى – اۋىلداستارىنىڭ شارۋاشىلىعىن باسقارۋ، ماۋسىمدىق كوشىپ-قونۋ ۋاقىتىن بەلگىلەۋ، ادام مەن كولىك كۇشىن دۇرىس پايدالانۋ، داۋ-دامايدى ءادىل شەشىپ وتىرۋ، تۇسكەن سالىقتى ۋاقىتىندا تولەۋ، جوعارىدان كەلگەن جارلىقتى ورىنداۋ. وسىنىڭ ءبارىن ول حالىقپەن اقىلداسىپ شەشەدى. ەكىنشى ساتى – ايماق جەتى اتادان قوسىلاتىن بىرنەشە اۋىلدان قۇرالادى. مۇنىڭ باسشى ادامىن اقساقال دەپ اتايدى. اقاساقال وتە جوعارى مارتەبەگە يە ادام، ورتادان جوعارى جاستاعى ادام بولۋى كەرەك. ءۇشىنشى ساتى - رۋ. رۋ ون ءۇش-ون بەس ايماقتان تۇرادى. باسشىسى – رۋباسى. ءتورتىنشى ساتى – ارىس. ول بىرنەشە رۋلاردان تۇرادى. ونىڭ باسشىسى بي بولعان. بەسىنشى ساتى - ۇلىس. ول بىرنەشە ارىستان قۇرالادى. ۇلىستىڭ بيلەۋشىسى – سۇلتان. التىنشى ساتى – ءجۇز. ءجۇز بىرنەشە ۇلىستاردان قۇرالادى. ءجۇزدى حان بيلەگەن. جەتىنشى ساتىسى – حاندىق. ول ءۇش جۇزدەن تۇرادى. حاندىقتىڭ ەڭ ۇلكەن ءامىرشىسى - قاھان. ۇلى حان، ياعني حانداردىڭ حانى[11].
اتا-بابالارىمىز نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقاندىقتان، شارۋانىڭ ىڭعايىنا قاراي جاز جايلاۋى، قىس قىستاۋىنا كوشۋى قاجەت بولدى. بۇل ءوز كەزەگىندە كوشپەندى ءومىر-سالتىن ۇستانۋعا ىقپال ەتتى، ۇلان-بايتاق اۋماقتا تۇرمىس-تىرشىلىك ەتىپ، سايكەسىنشە، وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ەكونوميكالىق جۇيە قالىپتاستى، ەركىندىككە قۇشتار ۇلتتىق بولمىس پەن مادەني-رۋحاني جان-دۇنيە دە قازاق ساحاراسىنداي كەڭ بولۋىنىڭ ءبىر سىرى دا وسىندا جاتسا كەرەك. ەجەلگى قازاق قوعامىنىڭ ەركىندىگى ءتورت تۇلىك مالىن باققان تۋعان جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكپەن، وعان يەلىك ەتۋمەن تىعىز بايلانىستى. مىسالى، عۇن مەملەكەتى جۇڭگو كورشىسىمەن قارىم-قاتىناسىندا جەر ماسەلەسى اسا ماڭىزدى بولعانى تاريحتان ءمالىم. عۇن بيلەۋشىسى مودە حان جۇڭگو يمپەراتورىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ كەزىندە بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ايەلىن دە، استىنداعى اتىن دا قيعان، ءبىراق قىتايلىقتار عۇنداردان ازعانتاي جەر سۇراعاندا بىردەن قاندى شايقاسقا شىعۋى اتا-بابالارىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىكتى، ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعىن قالاي ءقادىر تۇتقانىن دالەلدەيدى.
وسىلايشا، قازاق حالقىنىڭ ارعى تەگى بولعان تايپالاردىڭ قىسقاشا تاريحى ب.د.د. VIIءى عاسىردان ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ VI عاسىرىنا دەيىنگى ارالىقتى قامتىيدى. بۇل رۋ-تايپالاردىڭ گەنوقورىندا، ەكونوميكالىق تۇرمىس-تىرشىلىگىندە، رۋحى مەن مادەنيەتىندە، ءدىلى مەن تىلىندە تۋىستىق جاقىندىق جانە ۇلتتىق بىرتەكتىلىك بار ەدى. ولار قازاق ۇلتىنىڭ قۇرالۋىنداعى العىشارت پەن ۇيتقى بولدى.
قازاق دالاسى VI عاسىردان باستاپ قوعامدىق دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا قادام باستى، رۋ-تايپالار ەرتە فەودالدىق جانە فەودالدىق-حاندىقتاردىڭ قول استىنا باس قوسا باستادى. اتاپ ايتقاندا، VI عاسىردان ءحىى عاسىرعا دەيىن تۇرىك قاعاندىعىنىڭ، تۇركەش قاعاندىعىنىڭ، قارلىق قاعاندىعىنىڭ، قاراحانداردىڭ قول استىنا بىرىكتى. بۇرىن ءوز الدىنا ءومىر سۇرگەن ۇلىستار مەن تايپالاردىڭ ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىككە باعىنىپ، ۇزاق ۋاقىت بويىنا ارالاس-قۇرالاس بىرگە جاساۋى ولاردىڭ اراسىنداعى ءتۇرلى باعىتتاعى قارىم-قاتىناستاردى كۇشەيتە ءتۇستى. ۇلىستار مەن تايپالاردىڭ بىر-بىرىنە ءوزارا ىقپال جاساۋى ولاردى جاقىنداتتى، بىرىگۋ ۇدەرىسى ارتىپ، تايپالىق ايىرماشىلىقتار بارعان سايىن ازايىپ، بىرەگەي حالىقتىق قاسيەتتەر ارتتى. ىقىلىم زاماننان باستالعان قازاق تايپالارىنىڭ ەكونوميكاداعى، تۇرمىستاعى، مادەنيەتتەگى جانە تىلىندەگى بىركەلكىلىك ەتنوگونەزدىڭ زاڭدىلىعى بويىنشا ۇلت بولىپ قالىپتاسۋدىڭ الدىندا تۇردى. وسىعان وراي تۇرىك، تۇركەش، قارلىق قاعاندىقتارى مەن قاراحانداردىڭ مەملەكەتىلىك ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالا كەتكەندى دە ءجون كورىپ وتىرمىز.
-------
[1] نىسانبايەۆ ا.، ماشان م.، مۋرزالين ج.، تۋلەگۋلوۆ ا. “ەۆوليۋسيا پوليتيچەسكوي سيستەمى كازاحستانا” ۆ 2-ح توماح. -الماتى: گلاۆنايا رەداكسيا “قازاق ەنسيكلوپەدياسى”، 2001. 1-توم. -352 س.، 288-289.
[2] اۋەزوۆ م. ەنكيديادا: ك پروبلەمە ەدينستۆا ميروۆ كوچيەۆيا ي وسەدلوستي / كوچيەۆنيكي. ەستەتيكا: پوزنانيە ميرا تراديسيوننىم كازاحسكيم يسكۋسستۆوم. -الماتى: گىلىم، 1993. -264 س.، 31-32.
[3] ابدۋالى ا.، مادۋانوۆ س. قازاق مەملەكەتتىلىگىنە قانشا جىل؟ // جاس قازاق. 2007 جىلعى 25 مامىر. -№ 20(124). -ب. 9.
[4] مارگۋلان ا.، اكيشيەۆ ك.، كادىربايەۆ م.، ورازبايەۆ ا. دريەۆنيايا كۋلتۋرا سەنترالنوگو كازاحستانا. -الما-اتا، 1966. -288 س.، 70
[5] نازاربايەۆ ن. باۋىرلارىمىزعا قۇشاعىمىز اشىق (دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى قۇرىلتايىنىڭ 1992 ج. 1 قازانداعى سالتاناتتى ماجىلىسىندەگى ءسوزى) // تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەس جىلى. -الماتى: قازاقستان، 1996. -ب. 55-57.
[6] اقىنجانوۆ م. قازاقتىڭ تەگى تۋرالى. –الماتى، 1957. –ب. 47.
[7] قاني م. قازاقتىڭ كونە تاريحى. –الماتى: جالىن، 1993. –ب. 86.
[8] قاني م. قازاقتىڭ كونە تاريحى. –الماتى: جالىن، 1993. –ب. 94.
[9] قازاق سوۆەت. ەنسيكلوپەدياسى»، 3-توم، 449-بەت.
[10] نىسانبايەۆ ا.ن. يستوريچەسكايا پراكتيكا زاششيتى پراۆ ي سۆوبود چەلوۆەكا ۆ كازاحستانە // مىسل. -1999. -№ 4. -س. 12.
[11] اتا زاڭدار. قۇجاتتار، دەرەكتەر جانە زەرتتەۋلەر. 10-تومدىق (باعدارلاما جەتكەشىسى: س.زيمانوۆ). 2 توم. -الماتى: جەتى جارعى، 2004. -672 ب.
-------
(جالعاسى بار)
مۇساتايەۆ سەيىلبەك،
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ساياساتتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى، ساياسي عىلىمدارىنىڭ پروفەسسورى.
