ەلىمىز ەگەمەندىگىن العاننان باستاپ بىرىگۋ ءۇشىن ۇلى كوش باستالدى. بۇل ەلباسىنىڭ ەرلىگى، جۇرەگى «قازاعىم» دەگەن باتىل شەشىمى. جيىرما التى جىلدا قازاق سانى 70% بولىپ، مەكتەپتەردىڭ باسىم بولىگى قازاق تىلىنە كوشىپ، اۋىلداردا شوشقا جانۋارى جوعالىپ، ءسالت-داستۇرىمىز، ءتىلىمىز، ءدىلىمىز، ءدىنىمىز قالىپتاسىپ، اراقسىز توي جاسالۋدا. بۇل ءوندىرىس وركەنىمەن بىرگە جەتكەن ءىرى تابىس، مول جەتىستىك.
«مۇنان جامان كۇنىمدە دە تويعا بارعام» دەگەندەي، وسىدان 70-80 جىل بۇرىن اتا-بابامىز باسقا ۇلتتاردى دا قۇشاق جايا قارسى الىپ، جاتسىنباعانى الەمگە ايان. ال ءوز قانداسىڭدى قابىل العاندا نەگە جيىركەنە قاراپ، بوگدە وي، بوتەن سانايسىڭ، قازاعىم؟ وگەيسىتپەي، جىلى شىراي، ىستىق قۇشاق ىقىلاسىڭمەن قابىل ال!
ورالمانداردى قاشقىنعا تەڭەۋ اۋىز وزىڭدىكى بولعان سوڭ شارىقتاپ، اقىل-ويىڭ كەمىس بولايىن دەگەننىڭ بەلگىسى، ءوزىڭنىڭ ۇلتىڭدى جوعالتۋ. «جۇزگە بولىنسەڭ ءجۇزىڭ كۇيەدى» دەگەندەي، قازاعىڭدى بولسەڭ دەنەڭ كۇيىپ، جەر جۇزىنەن قۇريسىڭ، قازاعىم.
«ءبىر قوي ەگىز تۋسا ءبىر ءشوپتىڭ باسى ايىر وسەدى» دەمەي مە، اللا دا بەرەتىنىن بەرەدى. تەك ساعان عانا ەمەس، جاراتقان قۇلىنا بەرەتىن نەسىبەسى بولەك. ول جەتەدى، تالاسپا، تارىقپا، قىزعانبا، بولەكتەمە. قىزعانعانىڭ قىزىل يتكە جەم بولار. ورالماندى بوتەن اۋىلدىڭ سيىرىنداي بولمە. باسقا ۇلتتىڭ وقىعان عالىمدارىن اكەلسەڭ دە، ءوز قازاعىڭا جەتپەيدى. قازاق قازاققا جانى اشىماسا، وزگە ۇلتتىڭ جانى اشىماس. مازاققا اينالدىرار. جەرگىلىكتى كەيبىر قازاق ورالماننان ورىستى جاقسى كورەدى دەسەم ارتىق ايتقانىم بولماس. تاريحتىڭ وسى ءساتىن پايدالانىپ، قازاقتى توپتاستىرۋ بۇگىندە اۋاداي قاجەت. توپتاسۋ بۇگىنگى كۇنگە بولماسا دا، بولاشاق ۇرپاقتارىمىز ءۇشىن پايدالى. قازاقىلانباساق بولاشاعىمىز بۇلىڭعىر. جەر بەتىنەن قازاق حالقى جويىلۋى ىقتيمال. ويلان، قازاعىم، ويلان!
ورالماندى اتا-مەكەنگە اكەلۋ جولدارىن جەڭىلدەتىپ، وڭتايلاندىرىپ، ۇي-مۇلىك، مالىمەن اكەلۋ ءتيىمدى جولىن قاراستىرۋ قاجەت. ءۇي سالاتىن جۇرت (10م2) پەن جايىلىم جاعىن دا مۇقيات ويلاستىرۋ قاجەت. باسپانا بولسا، باسقاسىن وزدەرى رەتتەيدى.
ءا. كەدەننىڭ كەدەرگىسى
قازاق دانەكەر رەتىندە ءدان تۇيىنشەگىن ۇزبەگەن حالىق. ارالارىندا دوربا دا، جورعا دا ءجۇرىپ كەلگەن. ءبىر اتىم ناسىبايدان دا كوڭىلى قالارى دا بەلگىلى. بۇل اتا-بابادان جالعاسقان ءسالت-داستۇرىمىز. «بارماساڭ الىستايسىڭ، بەرمەسەڭ الىسپايسىڭ» دەۋى دە وسىعان بايلانىستى.
ءبىز بالا-شاعامىزدى ەرتىپ، 9 ادام بولىپ اتا-مەكەنگە كەلگەلى 26 جىل بولدى. بۇگىنگى تاڭدا 44 ادام بولىپ ءوسىپ، نەمەرە-شوبەرەلى بولدىق. موڭعولياعا بارىپ كەلگەندە «اتا-اپام نەمەسە بابام-اجەم ماعان نە اكەلدى ەكەن» - دەپ الدىڭنان جامىراي شىعىپ امانداسادى. سولاردىڭ نيەت، ۇمىتىنە ازدى-كوپتى زات، مۇلىك اكەلۋ تاقاۋىرلانادى. سوندا ءبىر ءتۇرلى زاتتان 10-20 دانا الۋ قاجەت بولادى. ال، تاشانتا كەنتى ءبىر ءتۇرلى 2 دانا تاۋار بولسا، بىرەۋىن تاركىلەپ الادى. ال، تاشانتادان باسقا كەدەن كەڭشىلىكتە وتكىزەدى. اقىرزامان تاشانتادا عانا، «شاش ال دەسە باس الاتىن» دەگەن وسى ما؟ بۇرىندارى مال ەتىن اسىرمايتىن ەدى، ەندى قۇرت پەن سارى مايدى دا اسىرمايتىن بولدى. جۋىردا 2كگ قۇرت العانى ءۇشىن 500 رۋبلگە ايىپتاسا، جول ازىعىنا العان قۋىرداق ءۇشىن ايىپپۇل ارعالاعانىنا تاڭىم بار. بۇل نە دەگەن سۇمدىق؟! قايناپ پىسكەن، دايارلانعان اق تاعامدا نە كىنارات بار؟!
قۇرقول بارىپ قايتۋ سالتىمىزدا جوق.
وسىلايشا تاشانتا كەنتى تارىقتىردى، تەكسەرىپ جالىقتىردى. ءوز دۇنيە-مۇلكىڭ وزىڭە بۇيىرمادى. «مادەنيەتتى توناۋ» تاسىلىمەن توناپ الادى. ايىپپۇل سالىپ، بىرنەشە ساعات جولىڭنان قالدىرىپ، وزەگىڭدى تالدىرادى. بىرگە جۇرگەندەرگە ءزابىرىڭ تيەدى. ازاپ ارقالايسىڭ. ەندى قايتەيىك، اعايىن؟
موڭعوليا قازاقتارىنىڭ مومىن، ورىس ءتىلىن بىلمەيتىنىن پايدالانىپ، وڭاي ولجاعا باتىپ، تەگىن پايدا تاۋىپ، ايىپپۇل ارقالاتىپ، قالتالارىن قامپيتىپ، ورىس ويىنا كەلگەنىن ىستەپ تۇر ما دەگەن ويعا دا كەلەسىڭ.
«مەنىڭ ەلىمنىڭ دۇنيە-مۇلكى» دەپ موڭعوليا ەلىنىڭ كەدەنى كەدەرگى كەلتىرسە ءبىر ءسارى. ورىستىڭ شاتاعى نە؟!
قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا ەركىن قاتىناس جاسالعانى قايدا؟ وسى تەكسەرىس زاڭدى ما؟ مەنىڭشە، ءقاۋىپتى قارۋ-جاراق، ەسىرتكى نەمەسە سەزىكتى (كۇماندى) ادامنان ساقتانۋ مىندەتتى ەمەس پە؟ رەسەي ەلىمەن تالاي جىلعى كورشىلىك، ماڭگىلىك دوستىق قاتىناسپەن الەمگە بەدەلدى ەلباسىمەن بايلانىستى بيلىكتەگىلەردەن شەكارا تىنتۋىنە ءبىر شارا قولدانىپ بەرە مە، نەمەسە شىعىس قازاقستان ارقىلى موڭعوليا مەن قازاقستان اراسىنا تىكەلەي جول اشىپ، تاشانتا تالاۋىنان قۇتقارا ما ەكەن دەپ وتىنەمىن.
وكەي ءۇرىمحان ۇلى
الماتى وبلىسى،
جامبىل اۋدانى،
اقسەڭگىر اۋىلى
