«يت لاقتىرىلعان تاياققا قاراسا، ارىستان ونى لاقتىرعان ادامعا قارايدى». بۇرىندارى وقىعان بۇل ماقالدى تۇسىنبەي ءجۇر ەم... مىنە، ءبىر جىلداي بولدى، ۇعىندىم. سويتسەم، بۇل – ءوزىمىزدىڭ اقپارات الەمىمىز ەكەن. «يمپەرياليستىك دەرجاۆانىڭ» اقپارات-تاياعىن كەمىرىپ، ءتۇسىنىپ الەك بولىپ جاتقاندا، ونىڭ شىنايى كەلبەتىنە ءمان بەرە قويماعان ءيتتىڭ حالىندە ەكەنبىز. بەرگەن اقپاراتىنا بىرەۋىمىز سەنىپ، بىرەۋىمىز ىزالانىپ وتىرساق تا، ايتەۋىر، جەپ جاتىرمىز. «تاسماعامبەتوۆتىڭ قورعانىس ءمينيسترى بولۋى دا جاي ەمەس» دەپ، «ۇلى» ويلاردى قوزعاپ تا جۇرگەن جايىمىز بار. نە دەۋگە بولادى؟! ورىسقا جاق، ورىسقا قاس دەپ ەكىگە ءبولىنىپ كەلە جاتقان قازاققا تاستاعان تاياعىڭ ءتيدى، رەسەي!
مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم، كەيبىرىمىز سەكىلدى رەسەيدى جامانداپ، بالاعاتتاپ، ورىستىڭ وڭباعاندىعىن ەسەپتەۋ ەمەس. يا بولماسا، كەيبىرەۋدەي ءىسىن اقتاپ، ماقتاپ، جاقتاۋدى دا كوزدەمەيمىن. مەن تەك رەسەيدىڭ ءبىر جىل ىشىندە جەتكەن «جەتىستىگىنە» شولۋ جاساعىم كەلدى. كوسىلۋشىلار بار ما؟ ولاي بولسا، رەسەي-ۋكراينا-اقش، ەو بايلانىسىن سارالاپ كورەلىك!
رەسەيدىڭ ساۋىردەن تامىز ايلارىنا دەيىنگى قىرىمعا كەتكەن بيۋدجەتتىك شىعىسى (زەينەتاقىنى قوسپاعاندا، تەك جالاقى، جىلۋ بەرۋ ت.ب) 67 ملرد دوللاردى قۇرادى. ءبىر جىلعا - 150 ملرد بولماق. قىرىم ءبىر بولىگىن ءوزى وتەيدى-اۋ دەگەن مولشەرىن الىپ تاستاساق تا، رەسەي 130 ملرد دوللارداي شىعىنعا ءتۇسىپ وتىر. جوسپارسىز، ۇلكەن سوماداعى شىعىنعا. ونىڭ اقىسىن - بىلمەي جۇرگەن، بىلسە دە، بىلدىرمەي جۇرگەن حالىق تولەۋدە. رەسەيدىڭ 2020 جىلعا دەيىن ءوزىنىڭ 5 ۋنيۆەرسيتەتىن الەمنىڭ توپ - 100 جوو-نىڭ تىزىمىنە قوسامىن دەگەن باعدارلاماسى بولعان. كەيىنگە شەگەرىلدى. زەينەتاقى قورىنان اقشا الۋ، كەلەر جىلدارى سالىنباق اۋرۋحانا مەن مەكتەپتەردىڭ سانىن ازايتۋ، قورعانىسقا بولىنگەن قارجىنى قىسقارتۋ، 1 كۋرس ستۋدەنتتەرىنە العاشقى ەكزامەنگە دەيىن ستيپەنديا تولەمەۋ – شىعىستى وتەۋگە جۇمسالىپ جاتقان شارالاردىڭ ءبىر بولىگى عانا. جاقىندا 2015 جىلى زەينەتاقى قورىن قاتىرىپ تاستاۋ تۋرالى ۇكىمى دە جاريالاندى. بۇنىڭ سالدارى ءجىو-نىڭ ەكى ەسە كەمۋى مەن كرەديتتىڭ وسۋىنە اكەلەتىنىن بيلىك باسىنداعىلار ءتۇسىنىپ وتىرعان شىعار، ءبىراق، امال نەشىك؟!
ەندىگى ءبىر كەلەلى ماسەلە – رۋبل باعامىنىڭ تومەندەۋى بولدى. ۆاليۋتانىڭ تومەندەپ، ينفلياسياعا ۇشىراۋى – تاۋار باعاسىنىڭ وسۋىنە اكەلدى. باعا جوعارىلاسا دا، زەينەتاقى مەن جالاقىسى كوتەرىلمەگەن رەسەيلىكتەردىڭ (ەكونوميستەر الداعى جىلدارى دا كوتەرىلە قويماس دەپ بولجاۋدا) اتار تاڭى، كورەر كۇنى ءالى الدا... ءبىراق، بۇل جاعداي رەسەي ۇكىمەتى ءۇشىن ۋاقىتشا ءتيىمدى بولىپ تۇر. سەبەبى، رەسەيدىڭ فەدەرالدىق بيۋدجەتتىك كىرىسى دوللارمەن، شىعىسى رۋبلمەن ەسەپتەلەدى (مۇنداعى، باستى نازارداعى ءسوز – ۋاقىتشا، رۋبل تومەندەدى دەپ، رەسەي ۇكىمەتى بايي قويماس). ال، بۇنىڭ بارلىعى – ۇلكەن اقىماقتىقتان، قىرىمدى قوسىپ الۋدان باستالدى. ال، ءار اقىماقتىق ءۇشىن قوماقتى قارجى "تولەۋ" كەرەك. بۇعان شوۆينيستىك كوزقاراستاعى بيلىك باسىنداعىلار جول بەرسە دە، ونى رەسەيدىڭ 86%-ى قولدادى. نە دەۋگە بولادى؟ قۇدايعا شۇكىر، قالعان 14%-ىنىڭ ويماقتاي ويى، "بارماقتاي" ميى بار ەكەن.
كۇندە كەلەتىن، توزبايتىن اقپارات – سانكسيالاردىڭ ەنگىزىلۋى. سانكسيا – شەتەل ينۆەستيسياسىنىڭ تارتىلماۋى عانا ەمەس، ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستىڭ ءۇزىلۋى، ءىرى، ورتا جانە شاعىن بيزنەستىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاساۋى (بىزگە وسىنداي وڭتايلى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، ءوز تاۋارىمىزدى رەسەيگە مولىنان ەكسپورتتاۋعا بولار ەدى، ءبىراق، ويتكەنىمىز جوق. كىنالى كىم؟). اقش پەن ەو يرانعا باعىتتاعان سانكسيالارىن رەسەيگە دە قايتالاۋدا. ءارى ولاردىڭ سانى كۇننەن-كۇنگە وسۋدە. مىندەتتى تۇردە سانكسيالار جايىندا ينتەرنەتتەن ءبىلىپ الىڭىزدار. وسىندايدا بولماسا، ەكونوميكالىق ءبىلىمىمىز قاشان وسپەك؟ ال، بىلەرىمىز ءالى مول. مىسالى، اقش پەن ەو-نىڭ رەسەيدەن باسقا تاعى دا 30 مەملەكەتكە سانكسيا جاريالاعانىن بىلەسىز بە؟ افريكانىڭ دامىعان مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىندا بولعان زيمبابۆە سانكسيادان كەيىن جەرشارىمىزداعى ەڭ كەدەي ەلدەرىنىڭ قاتارىنا ەندى. كەرىسىنشە، 2013-كە دەيىن شەكتەۋدە بولعان ميانمانىڭ ءبىر جىلداعى شەتەلدىك ينۆەستيسيالارىنىڭ سانى 60 ەسە وسكەن. رەسەي اتالعان ەلدەردىڭ قاتارىنا ەنە قويماس، ءبىراق، مىقتى دامىپ كەتەدى دەپ تە ايتا المايسىڭ. تامىزدان بەرى يمپورتتىق تاۋارعا شەكتەۋ قويىلعان ازىق-تۇلىكتىڭ باعاسى قاراشادا ورت. ەسەپپەن 7% كوتەرىلدى. رەسەيدەگى بيدايدىڭ باعاسى سوڭعى اپتادا 8-12% ارالىعىندا وسسە، جاقىن ارادا ماكارون مەن كۇرىشتىڭ باعاسى 25% جوعارىلايدى دەپ كۇتىلۋدە. الايدا، اتالعان كورسەتكىشتەر تىم ماردىمسىز بولسا كەرەك، حالىقتى ونشا الاڭداتپادى. ولاي دەمەگەندە؟! حالىقتىڭ 73%-ى سانكسيالاردىڭ قويىلۋىنا قارسى ەمەس ەكەن. الدە، ماسەلە يدەولوگيادا ما؟! نە بولسا دا، حالىقتىڭ ەكونوميكالىق ساۋاتسىز بولعانى قيىن (ىشىندە ءوزىمىز دە بارمىز). ايتپەسە، رەسەيدىڭ پىسىق ەكونوميستەرى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ءار ازاماتتىڭ، ەگەر جالاقىسى 30000 رۋبلدەن تومەن بولسا – 21600 رۋبل، ەگەر جالاقىسى ودان كوپ بولسا – 34080 رۋبل جوعالتقانىن ەسەپتەپ تە قويىپتى.
ەۋروپا ەلدەرىن بىلاي قويعاندا، ءبىر جاپونيانىڭ ءوزى رەسەيمەن بىرلەسكەن عارىشتى يگەرۋ، ينۆەستيسيالىق سەرىكتەستىك تۋرالى كەلىسىمشارتتارىن كەيىنگە قالدىردى. رەسەي ۇكىمەتى قازاننىڭ سوڭىندا ەو، اقش، نورۆەگيا سانكسيالارىنان كەيىن ازىق-تۇلىك تاپشىلىعىنا تاپ بولعانىن مويىنداعانى دا بار. ارينە، رەسەيدى دە وسال سەرىكتەس دەپ ايتۋعا بولمايدى. مويىنداۋ كەرەك، اقش پەن ەو-نىڭ دا جوعالتقانى بار (ءبىرىنشى ورىندا گاز تاپشىلىعى: يران، ەندى رەسەي). بۇل جاعدايدا، اقش پەن ەو – پەرىشتەلەر، ۋكراينانى جەبەپ ءجۇر دەۋگە دە بولمايدى. ولاردىڭ دا كوزدەگەنى باسقا. ءبىراق، اقش، ۋكراينا كوزقاراستارىن كەيىنىرەك جەكە تالقىلارمىن. بۇگىنشە، تاقىرىپ – رەسەي. سول رەسەيدە تەك قازان ايىنىڭ وزىندە 151000 ادام جۇمىس ورنىنان ايىرىلدى. تاڭ قالارلىق جاعداي ەمەس. جۇمىسسىزداردىڭ سانى ءالى دە وسەرى ءسوزسىز.
مىنا ءبىر جايتپەن بولىسكىم كەلەدى. «مۋرمانسك بالىق كومبيناتى» جوعارى سوتقا ۇكىمەتتىڭ ازىق-تۇلىككە قاتىستى سانكسيالارىنىڭ كەي تۇستارىنا شاعىم بەرگەن. ارىزدا كومبينات باسشىلىعى ءونىمىن اقش، ەۋروپا، اۋستراليا جانە جاڭا زەلانديا ەلدەرىنە ەكسپورتقا شىعارۋعا رۇقسات سۇراعان (رەسەيدىڭ «وتۆەتنىي» سانكسياسى عوي، بالەنىڭ باسى). سەبەبى، سەرىكتەستەرىڭ جوعالتقان شارۋاشىلىق ەسەپسىز قارىزعا باتىپ، جۇمىسكەرلەرى دە تابىستى ەڭبەك كوزىنەن ايىرىلىپ وتىر.
رەسەي «اقىماقتىعىن» مويىنداماسا دا، قاي جاعدايدا دا شەشىم تابۋعا تىرىسادى. وپەك-تىڭ سوڭعى كەزدەسۋىندە قىتايمەن 17 كەلىسىمشارتقا قول قويعانى بەلگىلى. تمد-مەن دە جاقسى قارىم-قاتىناستا. وسىنداي «كەرەمەت» اقپاراتتاردىڭ بەرىلۋىنەن ورىس حالقىنىڭ 53%-ى سانكسيا وڭ اسەر ەتەدى دەگەن سەنىمدە بولۋى - قالىپتى جاعداي. ءارى حالىقتىڭ جارتىسى «ۇكىمەتتىڭ 2018-گە دەيىن زەينەتاقىنى كوتەرمەيدى» دەگەن ەكونوميستەر بولجامىن ەستىمەگەن بولۋى كەرەك. الدە، حالىقتىڭ ەسىگى تەك جاقسى جاڭالىققا اشىق پا ەكەن؟ (ءبىراق، رەسەي ەكونوميستەرىنىڭ اشىقتان-اشىق «زەينەتاقى قورىن جەۋدە، زەينەتاقى ەندى وسپەيدى دەۋى» – جاقسى ەكەن. ايتپەسە، ءبىز زەينەتاقى قورىنداعى اقشامىزدىڭ جايىن تولىق بىلە الماي ءجۇرمىز عوي). قوسا كەتۋ كەرەك، ورىس ەلىندە شەنەۋنىكتەردىڭ دە جالاقىسى جاقىن ارادا وسپەيتىنى بەلگىلى بولدى.
مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم وسى ەدى.. الايدا، بۇل دا نەگىزگى ماقسات ەمەس...
نەگىزگى ماقسات – سىزدەردى دۇرىس اقپاراتتاندىرۋ بولدى. جيرينوۆسكيي «بىلاي» دەدى، پۋتين «نازاربايەۆقا دەيىن قازاق ەلى بولعان جوق» دەدى دەپ، ەلدى دۇرلىكتىرۋ - قاتەلىك. پۋتين قازاق ەلىنىڭ 550 جىلدىق تاريحىن بىلەدى (باستى سەرىكتەستىگىنىڭ تاريحىن ءبىلۋ – مىندەت)، جيرينوۆسكيي بولسا – ول قارا PR-دىڭ ادامى. دۋمادا وزىندىك ءسوزى، ەلىندە ايتارلىق ورنى جوق جيرينوۆسكييدىڭ ەشقاشان دا اقىلعا سالماي، بوس سويلەي بەرەتىنى ءمالىم (ايتەۋىر، سونى تىڭدايتىن قۇلاق تابىلا قالاتىنى قىزىق). كەرىسىنشە، رەسەي «يمپەريالىق مىقتىلىعىن» دالەلدەپ، وسىنداي «ماحيناسيالار» ارقىلى بىزگە دە سىرتقى «التىن ەرلىگىن» كورسەتىپ قالماق. وسىندايدا، «سولتۇستىك ايماعىمىزدى باسىپ الادى» دەپ ىرىتكى سالىپ جۇرگەن كەيبىرەۋدىڭ كوزىن اشقىم كەلەدى. بابالاردىڭ تەرىمەن، قانىمەن كەلگەن جەرىمىزدى بەرمەك كىمدى كوردىڭ؟! (قايتا كۇماندانعان ادامدى ساباۋ كەرەك، ناعىز بىرلىكتى بۇزۋشىلار – سولار). ودان دا رەسەي قىرىمنىڭ قارجىلىق جاعدايىن شەشىپ السىن. ءىشى ءتۇتىن رەسەيدىڭ ءالى قانشاعا شىدايتىنى بەلگىسىز، ءبىراق، ءالى دە بىزگە «تاياعىن» تاستاي بەرەدى. ول ءوزىنىڭ وسىنداي ءالسىز كەزەڭىندە ءالىن كورسەتكىسى كەلەتىنى انىق.
الايدا، ءبىزدىڭ رەسەيدەن قول ۇزە المايتىنىمىز - اكسيوما.سەبەپ تەك گەوساياسي جاعدايدا ەمەس. بۇل رەتتە رەسەيدىڭ ءبىز ءۇشىن جاقسى سەرىكتەس ەكەنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. بالتىق ەلدەرى تارىزدەس اقش-تىڭ ايتقانىمەن جۇرگەنشە، رەسەيدى اۋرەلەي بەرەيىك. (وسى جولدا ەلباسىمىزدىڭ ۇستانعان ساياساتىن قۇپتايمىن. رەسەي، جۇڭگو، امەريكامەن جاقسى بايلانىس ۇستاپ تۇرعانى – ەرلىكپەن پارا-پار). ال، ورىستار كەزىندە اتا-بابامىزدى ءولتىردى، جويدى دەپ كەكتەنە بەرسەك، وندا كەنەنىڭ باسىن كەسىپ بەرگەن (قانداي جاعدايدا!) قىرعىزدارعا دا سۇستانايىق. وندا گەرمانيا، موڭعول ەلىمەن دە قارىم-قاتىناستى بۇزعان ابزال بولادى. ويلاڭىڭىزدار! نەگە افريكا مەملەكەتتەرى وزدەرىن بۇدان دا قيىن بوداندىقتا ۇستاعان فرانسيا مەن انگليا ەلدەرىن جەك كورمەيدى؟ (ال، ولار، ءالى دە بولسا، ارتتا قالۋشى ماتەريك، ءۇشىنشى الەم). الدە جۇڭگو جاپونيانى؟ الدە، ءۇندىستان ۇلىبريتانيانى؟ جۇڭگو مەن ءۇندىستاننىڭ دا ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسى اۋىر بولدى ەمەس پە؟! دۇرىس تۇسىنىڭىزدەر، مەن تاريحىمىزدى، ەرلەرىمىزدى ۇمىتايىق دەمەيمىن. جوق، ودان دا بارلىعىن اقىلمەن سارالاپ، شەشىمدى دۇرىس قابىلداي بىلگەن ءجون. قاتە اقپاراتتىڭ قۇلدىعىنان قۇلاماي، «ورىسشىل»، «ورىسشىل ەمەس» دەپ بولىنبەي، تاتۋلىعىمىزدى ساقتايىق. «بولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەيدى قازاق. تەگى، قاتە ايتىلماعان بولۋى كەرەك.
P.S. ءيا، ايتپاقشى، رەسەي، ەندى، قىرىمنان باس تارتپايدى. وسىنشالىقتى قيىنشىلىقتاردىڭ بارلىعى حالىقتىڭ كوزىمەن «يمپەريا ءۇشىن»، «قىرىم ءۇشىن» بولماپ پا ەدى؟! رەسەي ودان باس تارتسا، ءدال سول كۇنى حالىق كوتەرىلىسكە شىعار... بىزگە اقىماقتىق بوپ كورىنگەن بۇل تىكەتىرەس جاعدايدى رەسەيلىكتەردىڭ قاھارماندىققا بالاۋى... ءيا، يدەولوگيانىڭ كۇشى مول.
قۇرالاي يسايەۆا
