قازاقتى اق پاتشانىڭ تەپكىسىنە جىققان تيەۆكەليەۆ تە قازاق ەكەن

"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە!

قازاقتى اق پاتشانىڭ تەپكىسىنە جىققان تيەۆكەليەۆ تە قازاق ەكەن

الايدا شوقىنشى باباسىنىڭ قاتەلىگىن ۇرپاقتارى تۇزەتۋگە اۋرەلەنگەنى - ءبىز ءۇشىن تاريحي اششى ساباق!

(قۇتلىعمۇحاممەد تيەۆكەليەۆتىڭ شىققان تەگى مەن ۇرپاقتارى

حاقىندا)

ادامزات تاريحىندا سان ميللياردتاعان جاندار دۇنيەگە كەلىپ، ولاردىڭ باسىم بولىگى كوپتىڭ ءبىرى بولىپ دۇنيەدەن وتسە، ال كەيبىرەۋلەرى ءوز سوڭىندا حالىقتىڭ كەلەشەك تاعدىرىنا قاتىستى قانداي دا ءبىر ءىزىن قالدىرادى. ونداي ادامداردىڭ ءوز داۋىرىندەگى ارەكەتى بەلگىلى ءبىر قوعامنىڭ وسىپ-وركەندەۋىنە اسەرى جاعىمدى نەمەسە جاعىمسىز بولدى ما دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە پىكىرتالاستىڭ تۋىنداۋى ىقتيمال. بۇعان رەسەي حالىقتارىمەن قوسا، قازاقتاردىڭ حVءىىى عاسىرداعى تاريحىنا دا قاتىسى بار قۇتلىعمۇحاممەد تيەۆكەليەۆتىڭ كەلبەتى توڭىرەگىندە قازىرگى كەزدە وربىگەن پىكىرتالاس دالەل بولا الادى.

بۇگىنگى تاڭداعى رەسەيلىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ۇلى پەتردىڭ پاتشالىق رەسەيدى الىپ يمپەرياعا اينالدىرۋ نيەتىن جانە وسى يمپەريا اياسىندا حالىقتار ينتەگراسياسىن جۇزەگە اسىرۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە گەنەرال-مايور ق.تيەۆكەليەۆتى دارىپتەۋگە باسا نازار اۋدارعانى سونشالىق، ءتىپتى وعان ارناپ ەسەرتكىش قويۋ ماسەلەسىن دە كوتەرۋدە. رەسەيلىك ي.ترياپيسىن دەگەن جاس ءمۇسىنشى «تيەۆكەليەۆ – چەليابينسك قالاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى» دەگەن ەسكەرتكىش ماكەتىن ازىرلەپ، بۇل ەسكەرتكىشتى قالانىڭ قاق ورتاسىنا قويۋدى ۇسىنۋدا. الايدا، چەليابينسك قالاسىندا ق.تيەۆكەليەۆكە ەسكەرتكىش قويۋ جونىندەگى يدەيا رەسەيلىكتەر تاراپىنان تەگىس قولداۋ تابا قويعان جوق. ماسەلەن، 2009 جىلى كۇزدە رەسەي فەدەراسياسىنداعى باشقۇرت جاستارىنىڭ وداعى ق. تيەۆكەليەۆتىڭ ەسىمى باشقۇرت تاريحىندا قانمەن جازىلاتىندىعىن، ونىڭ حVءىىى عاسىرداعى باشقۇرت ازاتتىق قوزعالىسىن باسىپ-جانشۋ باعىتىندا جاساعان قاستاندىعىن، حالىقتى بوداندىققا سالعانىن ەش ۇمىتپايتىندىعىن، چەليابينسك قالاسى مەن وبلىسىندا 200 مىڭنان اسا باشقۇرتتار تۇراتىندىعىن ەسكەرتىپ، بيلىك ورىندارىنا ارنايى مالىمدەمە جولداعان بولاتىن. ءسويتىپ، باشقۇرت جاستارى ق.تيەۆكەليەۆكە ەسكەرتكىش قويۋ ماسەلەسىنە وراي ءوز نارازىلىقتارىن ءبىلدىرىپ، رەسەيدەگى حالىقتار ينتەگراسياسى وتكەندى ۇمىتۋدان تۇرمايتىندىعىن، بۇل ۇردىستە كەز-كەلگەن حالىقتىڭ وتكەنىنە قۇرمەتپەن قاراۋدىڭ دا ماڭىزعا يە ەكەنىن العا تارتتى.

ق. تيەۆكەليەۆ چەليابينسك قالاسىنىڭ عانا ەمەس، ورىنبور قالاسىنىڭ دا نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، سونداي-اق ونىڭ تىكەلەي اتسالىسۋىمەن باتىس ءسىبىر اۋماعىندا مياسس، شۇباركول (چەباركۋل) سەكىلدى ت.ب بەكىنىستەر سالىنىپ، بۇل بەكىنىستەر كەيىننەن ءىرى ەلدىمەكەندەرگە اينالدى. سوندىقتان دا مۇنداي قالالار مەن ەلدىمەكەدەردىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە ق.تيەۆكەليەۆكە ەسكەرتكىش قويۋ نەمەسە قويماۋ رەسەيدىڭ ىشكى ماسەلەسىنە تيەسىلى ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن دە بۇل ادامنىڭ ءوز زامانىندا پاتشالىق رەسەيدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسقا بايلانىستى ۇستانعان ساياساتىن بەلسەنە جۇزەگە اسىرۋشى رەتىندە قازاقتاردىڭ رەسەيدىڭ بوداندىعىنا تۇسۋىندە ەلەۋلى ءرول اتقارعانى قازاق جۇرتشىلىعىن دا بەي-جاي قالدىرماسا كەرەك.

وتكەن بىرنەشە عاسىرلار بويى ق.تيەۆكەليەۆتىڭ اتقارعان قىزمەتى كورىنىس تاپقان جانە وعان تۇرلىشە باعا بەرگەن عىلىمي ەڭبەكتەرمەن قاتار كوركەم ادەبيەتتەر دە از جارىق كورمەدى. ءبىراق تا ولاردان ق. تيەۆكەليەۆتىڭ شىققان تەگى مەن ۇرپاقتارى جايلى مالىمەت تابۋ قيىن. ونداي مالىمەتتەر تابىلا قالعاننىڭ وزىندە بىر-بىرىنە قاراما-قايشى بولىپ كەلەدى. سوعان وراي قازىرگە دەيىن كوپشىلىك قاۋىم اراسىندا ق.تيەۆكەليەۆ تاتار ەكەن، نوعاي ەكەن نەمەسە باشقۇرت ەكەن، ايتپەسە شىڭعىس حان اۋلەتىنىڭ وكىلى دەگەن ءارتۇرلى پىكىرلەر ورىن الۋدا. زەرتتەۋشى ا.يۋ.اراپوۆتىڭ 2002 جىلى جارىق كورگەن ەڭبەگىندە ق.تيەۆكەليەۆ مۇسىلماننان شىققان تۇڭعىش ورىس گەنەرالى دەپ مالىمدەلىندى.

ق.تيەۆكەليەۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە بايلانىستى جازىلعان سوڭعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ءبىرى باشقورتساندىق ي.ن. باينازاروۆتىڭ ديسسەرتاسياسى بولىپ تابىلادى. اۆتور ءوز ديسسەرتاسياسىندا ق.تيەۆكەليەۆتىڭ ا.بەكوۆيچ-چەركاسسكييدىڭ ەكسپەديسياسى قۇرامىندا بولعانىن، 1719 جىلدان سىرتقى ىستەر كوللەگياسى كەڭسەسىندە جۇمىس ىستەگەنىن، 1722-1723 جىلى پارسى جورىعىنا قاتىسقانىن، 1731 جىلى كىشى ءجۇز قازاقتارىنا باستاپ بارعان ەلشىلىگىن، 1734-1744 جىلدارداعى ورىنبور كوميسسياسى قۇرامىنداعى قىزمەتىن، باشقۇرت كوتەرىلىسشىلەرىن جازالاۋداعى قاتىگەزدىكتەرىن جانە قالالار مەن بەكىنىستەر سالۋداعى اتقارعان جۇمىستارىن تىڭ ماتەريالدار نەگىزىندە جازۋمەن قاتار ونىڭ شىعۋ تەگىنە بايلانىستى وزىندىك پىكىر بىلدىرەدى. ول ق.تيەۆكەليەۆتىڭ ارعى اتالارى نوعاي ورداسىنان شىققان دەگەن بولجامعا كەلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، وراز (ۋرازلەي) دەگەن كىسى ق. تيەۆكەليەۆتىڭ حVءى عاسىردا ءومىر سۇرگەن ارعى اتاسى بولىپ كەلەدى، ورازدىڭ ءوزى بولسا ۇلكەن نوعاي ورداسىنىڭ بيلەۋشىسى ورىس (ىرىس) ءبيدىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار ول ءوزىنىڭ بۇل پىكىرىن ق.تيەۆكەليەۆتىڭ كەلىنى – داريا تيەۆكەليەۆانىڭ حVءىىى عاسىردىڭ 80-جىلدارى ۋفا گۋبەرنياسى دۆورياندارى جينالىسىنا بەرگەن شەجىرەلىك مالىمەتپەن ۇيلەسەدى دەيدى. ءبىراق اۆتور تيەۆكەليەۆ دەگەن تەكتى (فاميليا) قۇتلىعمۇحاممەدتىڭ قايدان العانى جايلى مالىمەت كەلتىرە المايدى. ونىڭ ورنىنا ول قۇتلۇعمۇحاممەد دەگەن ەسىم نوعايلار مەن باشقۇرتتار اراسىندا كەڭ تاراعان، باشقۇرتتار ق.تيەۆكەليەۆكە قۇلاق اسقان، ءبىراق بۇل ونىڭ باشقۇرت ەكەنىنە نەگىز بولا المايدى دەگەن پىكىر بىلدىرۋمەن شەكتەلەدى.

ي.ن. باينازاروۆ ق.تيەۆكەليەۆتىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى وزىنە دەيىنگى يا.ۆ.حانىكوۆ، ۆ.ن.ۆيتيەۆسكيي، ش.مارجاني، ي.ا.گيليازيەۆ سەكىلدى ت.ب. اۆتورلاردىڭ پىكىرلەرىنە قوسىلمايدى. ولاردىڭ ق.تيەۆكەليەۆ شىڭعىس حان اۋلەتىنىڭ وكىلى، كەرمان (كاسيموۆ) حاندىعىن بيلەگەن اۋلەتتەن شىققان دەگەن پىكىرلەرىنە بالاما تۇجىرىم ۇسىنادى. ول ءوز تۇجىرىمىن مۇراعات قۇجاتتارىندا «تيەۆەكليەۆ قاسىمدىق مىرزا» (كاسيموۆسكيي مۋرزا تيەۆكەليەۆ) دەگەن مازمۇندا كەزدەسەتىن ءسوز تىركەستەرى بويىنشا نەگىزدەپ، مۇنداعى «مىرزا» ءسوزى ق.تيەۆكەليەۆتىڭ نوعاي نە باشقۇرت ەكەنىن مەڭزەيدى دەگەن پىكىرگە كەلەدى. ول ق.تيەۆكەليەۆتىڭ داۋىرىندە پاتشالىق رەسەيدىڭ بيلىگىن مويىنداعان بۇرىنعى كەرمان حاندىعى مەن باسقا دا ءبىرقاتار حاندىقتاردىڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ ۇرپاقتارى ورىس دۆورياندارىنا تەڭەستىرىلىپ، «مىرزا» دەپ اتالعانىنا نازار اۋدارمايدى. حVءىىى عاسىردا حريستياندىقتى قابىلداۋدان باس تارتقان بۇرىنعى مىرزالار ارتىقشىلىقتارىنان ايىرىلىپ، «چاباتالى مىرزالار» («مۋرزى-لوپاتنيكي») اتالعان. ق.تيەۆكەليەۆتىڭ حريستياندىقتى قابىلداپ، ءاتى-جونىن الەكسەي يۆانوۆيچ دەپ وزگەرتكەنى بەلگىلى. سونداي-اق جوعارىداعى اۆتورلار كورسەتكەندەي، ول كەرمان حاندىعىنىڭ بيلەۋشىسىنىڭ ۇرپاعىنان شىققان بولسا، وندا ق.تيەۆكەليەۆتىڭ «قاسىمدىق مىرزا» دەپ اتالۋى ورىندى. ونىڭ ۇستىنە، كەرمان حاندىعىندا قازان، قىرىم، ءسىبىر جانە قازاق حاندىعىندا بيلىك جۇرگىزگەن اۋلەتتەردىڭ وكىلدەرى حان ەتىلىپ قويىلعان. ماڭعىت، ارعىن، جالايىر جانە قىپشاق رۋلارىنان شىققاندار ەلەۋلى كۇشكە يە بولعان بۇل حاندىق پاتشا وكىمەتى تاراپىنان جويىلعاننان كەيىن وندا بيلىك جۇرگىزگەن اۋلەتتەردىڭ وكىلدەرى «مىرزا» اتالۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلعان جوق.

ق.تيەۆكەليەۆتىڭ شىققان تەگى تۋرالى ناقتىلى مالىمەت بەرەتىن زەرتتەۋشىلەردىڭ بىرەگەيى رەتىندە ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن تاتار حالقىنىڭ كورنەكتى اعارتۋشى-عالىمى ش.مارجاني ەسىمىن ەرەكشە اتاۋ قاجەت. ول ۇسىنعان شەجىرەلىك مالىمەت ورىنبور مۇسىلمان ءدىني باسقارماسىندا 1865-1885 جىلدارى ءمۇفتي بولعان سالىمگەرەي تيەۆكەليەۆتەن (ق.تيەۆكەليەۆتىڭ شوبەرەسى) الىنعاندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ش.ءمارجانيدىڭ ءوزى دە كەزىندە وسى ءدىني باسقارمادا قىزمەت ەتىپ، س.تيەۆكەليەۆپەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعان. اتالمىش عالىم ءوزىنىڭ «موستافادەل-احبار في ءاحۆالي كازان ءۆا بولگار» اتتى ەڭبەگىندەگى ورىنبور قالاسىنىڭ سالىنۋ تاريحىنا ارنالعان تاراۋىندا بۇل قالانىڭ نەگىزىن قالاۋعا ق.تيەۆكەليەۆتىڭ تىكەلەي قاتىسى بارلىعىن ايتىپ، ونىڭ شىڭعىس حان اۋلەتىنەن ەكەنىن اتاپ كورسەتىپ، قۇتلىعمۇحاممەدتىڭ وزىنە دەيىنگى تەگىن مىنانداي رەتپەن بەرەدى: ورىس حان (ىرىس حان) – قۇيىرشىق – باراق – جانىبەك – جادىك – شىعاي – وندان – ورازمۇحاممەد – داۋلەتمۇحاممەد – ماماش – تاۋكەل (تاۋەكەل).

ش.ءمارجانيدىڭ كورسەتۋىنشە، ق.تيەۆكەليەۆ قازاقتىڭ ورازمۇحاممەد سۇلتانىنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى، ياعني ونىڭ شوپشەگى بولىپ تابىلادى. بۇل مالىمەتتىڭ شىندىققا جاناساتىندىعىن ي.ا. گيليازيەۆ تا ءوزىنىڭ تيەۆكەليەۆتەر اۋلەتىنەن حVءىى عاسىر مەن ءحىح عاسىردىڭ باسىندا شىققان پومەششيكتەر تۋرالى ەڭبەگىندە قۋاتتايدى. الايدا، ي.ا.گيليازيەۆ تيەۆكەليەۆتەر اۋلەتىن ورازمۇحاممەدتەن وربيتىندىگىن مويىنداعانىمەن بۇل اۋلەت وكىلدەرىن تاتار پومەششيكتەرى رەتىندە سيپاتتايدى. بۇل بالكىم، ق.تيەۆكەليەۆتىڭ ورازمۇحاممەد، داۋلەتمۇحاممەد، ماماش سەكىلدى اتالارى مەن اكەسى – تاۋەكەلدىڭ (تاۋكەل) جانە اعايىن-تۋىستارىنىڭ كەرمان حاندىعىندا عۇمىر كەشكەندىگىنە دە بايلانىستى شىعار. ويتكەنى، كەرمان حاندىعى تۇرعىندارى ورىس دەرەكتەرىندە «كاسىمدىق تاتارلار» («كاسيموۆسكيە تاتارى»، «كاچيم تاتارلارى») دەپ اتالعان جانە بۇل تۇرعىندار كەيىننەن وسىنداي اتپەن سۋبەتنوستىق توپ قۇراعان. «قاسىمدىق تاتارلاردىڭ» جالپى سانى نەبىر الاساپىراندى باستان كەشكەننەن كەيىن، 1897 جىلعى ساناق بويىنشا 4،7 مىڭ ادامدى قۇراعان. ساناق وتكەن كەزدە «قاسىمدىق تاتارلاردىڭ» باسىم كوپشىلىگى مۇسىلمان ءدىنىنىڭ سۋننيت تارماعىمىن ۇستاناتىندىعىن تانىتقان.

جوعارىداعى شەجىرە بويىنشا، قۇتلىعمۇحاممەدتىڭ تەگى (فاميلياسى) اكەسىنىنىڭ اتى نەگىزىندە تيەۆكەليەۆ ەتىلىپ الىنعانى دا اڭعارىلادى. ءبىراق تا كەيبىر مالىمەتتەردە قۇتلىعمۇحاممەدتىڭ اكەسىنىڭ اتى ماماش دەپ تە بەرىلەتىندىگىن ايتا كەتكەن ءجون. شەجىرەگە سايكەس، ماماش قۇتلىعمۇحاممەدتىڭ اتاسى بولىپ كەلەدى. مۇنداي ءجايتتى ق.تيەۆكەليەۆتىڭ شوقىنۋىنا، حريستياندىقتى قابىلداۋىنا وراي جىبەرىلگەن شاتاستىرۋشىلىق پا دەپ تە قابىلداۋعا بولادى. بالكىم، بۇل قازاقتار اراسىنداعىداي، ول ءوزىن اتاسىنىڭ بالاسىمىن دەپ ساناعاننان تۋىندادى ما، ونىسى بەيمالىم.

وسىلايشا، قازاقتىڭ ايگىلى حانى تاۋەكەلدىڭ ءىنىسى – وندان سۇلتان مەن ونىڭ ۇلى – ورازمۇحاممەد ق.تيەۆكەليەۆتىڭ ارعى اتالارى بولاتىندىعى اڭعارىلادى. ورازمۇحامەدتىڭ 13 جاسىندا جەتىم قالىپ، ءسىبىر حاندىعىنداعى بيلەۋشىسى سەيدەكتىڭ يەلىگىندە جۇرگەن كەزىندە 1588 جىلى توبىل ۆويەۆوداسى د.چۋلكوۆتىڭ ايلالى ارەكەتى ناتيجەسىندە تۇتقىنعا ءتۇسىپ، ماسكەۋگە اتتاندىرىلعانى، وندا الدىمەن ورىس پاتشاسى فەدور ءيۆانوۆيچتىڭ، كەيىننەن بوريس گودۋنوۆتىڭ قىزمەتىنە تارتىلعانى، ورىستاردىڭ 1590 جىلعى شۆەدتەرگە قارسى جورىعىنا جانە باسقا دا سوعىس قيمىلدارىنا قاتىسقانى، سونداي-اق 1600 جىلى ب.گودۋنوۆتىڭ «قامقورلىعى» ناتيجەسىندە كەرمان حاندىعىنىڭ بيلەۋشىسى بولعانى ايان. سول كەزدە ماسكەۋ پاتشالارى ءسىبىردى جانە وعان ىرگەلەس وڭىرلەردى يەلەنۋ ماقساتىندا ونداعى حالىقتاردىڭ اشىق قارسىلىعىن تۋعىزبايتىن ءتاسىلدى تاڭداپ، جەرگىلىكتى بيلەۋشى توپتاردىڭ وكىلدەرىن وزىنە تارتۋ، ءسويتىپ ولاردى ءوز مۇددەلەرىنە ساي پايدالانۋعا باسىمدىق بەرگەن ەدى. سوعان بايلانىستى ورىس پاتشالىعىندا ءوز تاراپىنا وتكەندەرگە شەن-شەكپەندەرمەن قاتار يەلىكتەر تارتۋ ەتۋ جانە جۇرتتا قالعان وتباسى مۇشەلەرىن الدىرىپ بەرۋ، ولاردى قىزمەتشىلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلدى. مۇنداي شارالار ورازمۇحاممەدكە دە بايلانىستى ىسكە اسىرىلماي قالمادى. بۇعان ورازمۇحاممەدتىڭ الدىمەن پومەستە العانىن، ماسكەۋدەن كەيىننەن كەرماندا جالعىز ەمەس، ۇلكەن وتباسىمەن جانە ەل جۇرتىنان كەلگەن جاقىن بي-بەكتەرىمەن بىرگە تۇرعاندىعىن مىسال رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى.

ورازمۇحاممەدتىڭ كەرمانعا حان بولعانعا دەيىن ونىڭ تۇتقىنعا ءتۇسۋى تاۋەكەل حاندى تولعاندىرماي قويماعان ەدى. تاۋەكەل حان 1594 جىلى ماسكەۋگە قۇلمۇحاممەد ەلشىلىگىن اتتاندىرىپ، ورىس پاتشالىعىمەن دوستىق كەلىسىم جونىندەگى ۇسىنىستار جاساۋمەن قاتار ورازمۇحاممەدتى ەلىنە قايتارۋدى سۇرادى. بۇل ەلشىلىكتى ورىس پاتشاسى جىلى قابىلداعانمەن، قازاق حاندىعى كوشىم حاندىعىنا قارسى سوعىس قيمىلدارىن جۇرگىزۋى ءتيىس دەپ، تاۋەكەل حاننىڭ ورازمۇحاممەد تۋرالى وتىنىشىنە ونىڭ ورنىنا ۇسەيىن حانزادانى امانات ەتىپ جىبەرگەن جاعدايدا بوساتىلادى دەگەن شارت قويدى. بۇل ەلشىلىكە جاۋاپ رەتىندە، 1595 جىلى ماسكەۋدەن تاۋەكەل حانعا ءتىلماش ۆ.ستەپانوۆ باستاعان ەلشىلىك جىبەرىلدى. ورىس پاتشاسىنىڭ قويعان تالاپتارى تاۋەكەل حان تاراپىنان قابىلدانبادى. مۇنىڭ ارتىنشا، ورازمۇحاممەدتىڭ ءوزى دە نەمەرە اعاسى تاۋەكەل حانعا حات جولداپ، ورىس پاتشاسىمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولۋ جونىندەگى ءوتىنىشىن بىلدىرگەن ەدى. ونىڭ بۇل ءوتىنىشى دە جۇزەگە اسپاي، وعان تاعدىر جازمىشىمەن ورىس جەرىندە قالۋىنا تۋرا كەلىپ، 1600 – 1610 جىلدارى كەرمان حاندىعىنىڭ بيلەۋشىسى بولدى.

ورىس پاتاشالىعىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن 1452-1681 جىلى ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن كەرمان حاندىعىندا 14 حان بيلىك جاسادى. سونىڭ ءونبىرىنشىسى ق.تيەۆەكليەۆتىڭ ارعى اتاسى – ورازمۇحاممەد ەدى. وكا وزەنى جاعاسىندا قۇرىلعان بۇل حاندىق قانداي حاندىق ەدى دەگەن ماسەلەگە وراي ش.ءمارجانيدىڭ بۇل حاندىقتى حاندىق دەپ ساناۋعا بولمايدى، ويتكەنى ونداعى بيلىك شىعىس داستۇرىندەگىدەي ميراسقورلىقپەن بەرىلمەدى، ونىڭ بيلەۋشىلەرىن رەسەي پاتشاسى ءوز ىڭعايىنا ساي تاعايىندادى، ول بيلەۋشىلەر ورىس پاتشاسىنا تولىقتاي باعىنۋعا، وعان ءارقاشان اسكەري كومەك كورسەتۋگە انت بەرىپ، تاۋەلسىز بولمادى ءارى كەرمان بيلەۋشىسى اتىنان ەشقانداي تەڭگە سوعىلماعان، تۋ دا كوتەرىلمەگەن دەگەن پىكىرىمەن قوسىلۋعا بولادى.

ورازمۇحاممەد 1605 جىلى ب.گودۋنوۆتىڭ ولىمىنەن كەيىن ورىن العان الاۋىزدىق كەزىندە لجەدميتريي ءىى-شى جاعىنا شىقتى. 1609 جىلى ۆ. شۋيسكيدىڭ اسكەرى كاسيموۆ قالاسىن العاننان كەيىن پولياك كورولى سيگيزمۋندتى قولداعان ورازمۇحاممەد 1510 جىلى قاراشا ايىندا لجەدميتريي ءىى-نىڭ بۇيرىعىمەن قاستاندىقپەن ءولتىرىلدى [6، س.598]. ونىڭ دەنەسىن ايگىلى ەدىگە ءبيدىڭ ۇرپاعى پ.ۋرۋسوۆ كاسيموۆ قالاسىندعى قورىمعا جەرلەيدى.

ورازمۇحاممەدتىڭ ولىمىنەن كەيىن كەرمان حاندىعىنا كوشىم حاننىڭ نەمەرەسى – ارسلانعالي، ونان كەيىن ونىڭ ۇلى – سەيىت-بورحان، ونان سوڭ ارسلانعاليدىڭ ايەلى ءارى سەيىت-بورحاننىڭ اناسى – فاتيما حانىم بيلىك ەتتى. پاتشالىق رەسەيدە بيلىككە كەلگەن رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ تۇسىندا كەرمان حاندىعى 1681 جىلى، ياعني ق.تيەۆكەليەۆ 7 جاسقا كەلگەن كەزدە جەكە بيلىك قۇرلىمى رەتىندە ءومىر ءسۇرۋىن دوعاردى.

رومانوۆتار بيلىگى كەزىندە ورازمۇحاممەدتىڭ ۇرپاقتارى، ياعني ق.تيەۆكەليەۆتىڭ اتالارى قونىستانعان كەرمان حاندىعىندا پاتشا وكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن حالىقتى شوقىندىرۋ ساياساتى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. حاندىقتىڭ كەيبىر بيلەۋشىلەرى شوقىنىپ، ورىس ەسىمدەرىن الۋعا ءماجبۇر بولدى. ماسەلەن، سەيىت-بورحان حان شوقىنىپ، ۆاسيلييي دەگەن ەسىمدى يەلەندى. شوقىندىرۋ ساياساتىنىڭ ەكپىن الۋىمەن 1656 جىلى كەرمان حاندىعىنىڭ تۇرعىندارى كوتەرىلىسكە دە شىقتى. ءبىراق مۇنداي ارەكەتتەن ناتيجە بولا قويماعان ساياسي احۋال جاعدايىندا ق.تيەۆكەليەۆ سەكىلدى جاسوسپىرىمدەر شوقىندىرۋ، ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ قۇربانىنا اينالىپ، بولاشاق رەسەي يمپەرياسىنا قىزمەت ەتۋشىلەر رەتىندە قالىپتاستىرىلا باستادى.

پەتر ءى-نىڭ بيلىككە كەلگەنگە دەيىن-اق ق.تيەۆكەليەۆتىڭ ءوزىنىڭ كورسەتۋىنشە، بىرنەشە اتاسى ماسكەۋدىڭ ەلشىلىك پريكازىنا قىزمەتكە تارتىلىپ، ءتىلماش بولىپ قىزمەت اتقارعان. اتالارىنان تاعلىم الىپ، ماشىقتانعان ق.تيەۆكەليەۆكە شىعىس تىلدەرىن ءتارجىمالاۋ اسا قيىنعا سوقپاعان. مۇنداي ىسكە ق.تيەۆكەليەۆتىڭ وزىنەن باسقا اعايىنداس باۋىرلارى دا تارتىلعان. ق.تيەۆكەليەۆ پەتر ءى-نىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ، ونىڭ ويلاستىرعان ساياسي ءىس-شارالارىنا، اتاپ ايتقاندا، 1711 جىلعى پرۋت جورىعىنان باستاپ ارالاسادى. كىشى ءجۇز قازاقتارىنا جىبەرىلگەن ەلشىلىكتى «تابىستى» اتقارعانى ءۇشىن ول 1734 جىلى اننا يوانوۆنانىڭ قولىنان پولكوۆنيك شەنىن الدى. 1735-1741 جىلدارى ورىنبور گۋبەرنياسىنداعى باشقۇرتتار كوتەرىلىسىن باسۋعا قاتىسىپ، وندا كورسەتكەن «بەلسەندىلىگى» ءۇشىن بريگادير لاۋمازىنا يە بولدى. 1755 جىلى باتىرشا كوتەرىلىسىن باسىپ-جانشىعانى ءۇشىن گەنەرال-مايور شەنىنە قول جەتكىزدى. پاتشا وكىمەتىنىڭ بەلسەندى جاندايشاپتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە باشقۇرت كوتەرىلىسىن اسقان جاۋىزدىقپەن جازالاعاندىقتان حالىق ىشىندە «ءازازىل مىرزا» اتاندى. حالىقتى جانتۇرشىگەرلىكتەي جازالاپ، حالىقتىڭ كوز جاسىنا قالعان ق.تيەۆكەليەۆ پەتر ى-دەن ەكى جاس قانا كىشى بولىپ، ودان 40 جىلداي ارتىق عۇمىر كەشىپ، 92 جاسىندا، 1766 جىلى 13 ساۋىردە دۇنيەدەن ءوتتى.

ق.تيەۆكەليەۆتىڭ كوزى تىرىسىندە-اق تيەۆكەليەۆتەر وتباسى ءىرى پومەششيكتەر قاتارىنان سانالدى. ق.تيەۆكەليەۆكە قاراستى يەلىك ونىڭ «ادال قىزمەتى ءۇشىن» جىلدان-جىلعا كەڭەيىپ وتىرعان. بۇل اۋلەتتىڭ قاراماعىنداعى كرەپوستنويلاردىڭ سانى 2110 ادامعا دەيىن جەتتى. ونىڭ 897ء-سى ورىنبور گۋبەرنياسىندا، 1130-ى ۆياتكا گۋبەرنياسىندا، 85ء-سى ريازان گۋبەرنياسىندا بولعان. ۆياتكا گۋبەرنياسىنداعى تيەۆكەليەۆتەردىڭ يەلىگى 42915 دەسياتينا جەردى قۇراعان، ونىڭ 5685 دەسياتيناسى ەگىستىك القاپ، 33 959 دەسياتيناسى ورمان، 4498 دەسياتيناسى شابىندىق بولعان. سونىمەن قاتار تيەۆكەليەۆتەر بىرنەشە كەن ورىنداردى دا يەلەنگەن.

وسىنشاما كەڭ القابتى الىپ جاتقان تيەۆكەليەۆتەر يەلىگىندەگى قوجالىقتار 1773-1775 جىلدارداعى ە.پۋگاچيەۆ باستاعان كوتەرىلىس تۇسىندا زور شىعىنعا ۇشىرادى. سول كەزدەگى تيەۆكەليەۆتەردىڭ شىعىنى 29864 سومدى قۇراعان. پۋگاچيەۆشىلدار كوتەرىلىسىن باسۋعا ق.تيەۆكەليەۆتىڭ سەكۋند-مايور شەنىندەگى جالعىز ۇلى – ءجۇسىپ (حريستياندىق ءاتى-جونى – وسيپ الەكسەيەۆيچ) تە قاتىسقان. ول كوتەرىلىسشىلەردى جازالاۋ وتريادىن باسقارىپ جۇرگەن شاعىندا، 1773 جىلى 6 جەلتوقساندا ۋفا ۋەزىنە قاراستى اقباش دەريەۆنياسىنىڭ ماڭىندا پۋگاچيەۆشىلار قولىنان قازا تاپتى.

ءجۇسىپتىڭ ولىمىنەن كەيىن تيەۆكەليەۆتەردىڭ يەلىگىندەگى شارۋاشىلىققا ق.تيەۆكەليەۆتىڭ كەلىنى – داريا تيەۆكەليەۆا باس-كوز بولدى. ءجۇسىپتىڭ ارتىندا شاھينگەرەي اتتى بالاسى قالعان، ودان سالىمگەرەي، سەيىتگەرەي جانە باقتىگەرەي اتتى ءۇش نەمەرەسى بولعان. رەسمي قۇجاتتاردا ولاردىڭ اتتارى ورىسشا (شاھينگەرەي – پەتر، سالىمگەرەي – الەكساندر، سەيىتگەرەي – پاۆەل، باقتىگەرەي – الەكسەي) اتالادى. قازىرگى باشقورتساتان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۋزدياك اۋدانىنا قاراستى كليموۆو اۋىلىنداعى تيەۆكەليەۆتەر سارايى ق.تيەۆكەليەۆتىڭ شوبەرەلەرىنىڭ تۇسىندا، 1852 جىلى سالىندى.

ق.تيەۆكەليەۆتىڭ شوبەرەلەرى دە ءوزى مەن بالاسى سەكىلدى اسكەري جولدى تاڭدادى. ماسەلەن، 1805 جىلى تۋىلعان ۇلكەن شوبەرەسى – سالىمگەرەي گۋسارلار پولكىندە شتاب-روتميستر لاۋازىمىنا دەيىن كوتەرىلىپ، 1829 جىلى ورىس-تۇرىك سوعىسىنا، 1830 جىلى پولياكتار كوتەرىلىسىن باسۋعا قاتىسىپ، 1848 جىلى وتستاۆكاعا شىقتى.

تيەۆكەليەۆتەردىڭ بارلىعى بىردەي اسكەري جولدى تاڭداعان جوق. ولاردىڭ ءبىرازى تىلماشتىقپەن قاتار زەرتتەۋشىلىك جۇمىستاردى دا جۇرگىزدى. ماسەلەن، ق.تيەۆكەليەۆتىڭ باۋىرلارىنىڭ ءبىرى رامازان تيەۆكەليەۆتىڭ ۇلى – مۇرتازا كوللەج اسەسسورى رەتىندە سىرتقى ىستەر كوللەگياسىندا ءتىلماش بولىپ قىزمەت ەتىپ، ءابىلعازى حاننىڭ «تۇرىك شەجىرەسىنە» تۇسىنىكتەمە (كوممەنتاريي) جازعان. وسى جەردە ق.تيەۆكەليەۆتىڭ ۇلى – ءجۇسىپ تە بىلىمگە قۇشتارلىق تانىتىپ، ءوز ۇيىندە باي كىتاپحانا جيناقتاعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ول 1754 جىلى قازاندىق وتەگەن ورازمەتوۆ دەگەن ادامعا قۇنى 199 سوم بولاتىن جەتى كىتاپتى تارتۋ ەتكەن.

تيەۆكەليەۆتەر اۋلەتىنەن شىققانداردىڭ ىشىندە ءحىح عاسىردا بارىنشا تانىمال بولعانى – مۇسىلماندىققا تولىعىمەن بەت بۇرعان سالىمگەرەي تيەۆكەليەۆ ەدى. ول 1865 جىلى ورىنبور مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ءمۇفتيى بولىپ سايلاندى. ونىڭ وسىنداي لاۋازىمعا يە بولۋىمەن تيەۆكەليەۆتەر اۋلەتى ەندىگى جەردە شوقىنعان اۋلەت ەمەس، مۇسىلماندىق اۋلەت رەتىندە تانىلدى. ونىڭ ۇستىنە سول تۇستا ەدىل-جايىق وڭىرىندە حريستياندىقتى قابىلداعان تۇركى حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى اراسىندا ميسسيونەرلەردىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان مۇسىلماندىققا ءوتۋ جاپپاي ەتەك الىپ جاتتى. وسىنداي ساتتە پاتشا وكىمەتى شەتكەرى ايماقتاردا تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا مۇسىلماندىق ەليتامەن ىمىراعا كەلۋ باعىتىنا بەت بۇرا باستاعان ەدى. سوعان وراي پاتشا وكىمەتى مۇسىلماندىق ەليتا وكىلدەرىن دە وزىنە تارتۋ نيەتىندە ولاردى ماراپاتتاي باستادى. ماسەلەن، س.تيەۆكەليەۆ ءى دارەجەلى اننا جانە ستانيسلاۆ وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى.

ۋفا قالاسىندا ورنالاسقان ورىنبور مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنداعى قىزمەتى بارىسىندا س.تيەۆكەليەۆ 1868 جىلعى اكىمشىلىك رەفورماعا سايكەس ورال، تورعاي، اقمولا جانە سەمەي وبلىستارى قازاقتارىنىڭ ءدىني ىستەرى اتالمىش مۇفتيلىكتىڭ قاراۋىنان شىعارىلىپ، جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى قاراماعىنا بەرىلۋىنە نارازىلىق تانىتقانداردىڭ ءبىرى بولدى سونىمەن قاتار ول بيلىك ورىندارىنىڭ بۇل وبلىستارداعى قازاقتاردىڭ ءدىني ىستەرىنە بايلانىستى شەشىم قابىلدانادى دەگەن ۋادەسىنە سەنىم ارتتى. ول مۇسىلماندار اراسىنداعى احۋالدى ءجىتى قاداعالاۋعا الىپ، 1866 جىلى مۇسىلماندارعا مۇسىلماندىق پارىزدارىن تيەسىلى ورىنداۋ جونىندە ۇندەۋ تاراتتى. ونىڭ بۇل ۇندەۋىنە سول كەزدە گەنەرال-گۋبەرناتور ن.ا.كرىجانوۆسكيي دە قۇلاق اسىپ، ونى بارلىق ۋەز باسشىلارىنا قاراماعىنداعى مۇسىلماندارعا ناسيحاتتاۋ جونىندە ارنايى تاپسىرما بەردى. بۇل ءوز كەزەگىندە ورىنبور مۇسىلمان ءدىني باسقارماسىنىڭ حالىق اراسىنداعى بەدەلىنىڭ وسۋىنە تۇرتكى بولدى.

1867 جىلى ورىنبور وڭىرىندە قۋاڭشىلىق ورىن الىپ، تۇرعىندار اراسىندا اشتىق جايلاي باستاعان شاقتا س.تيەۆكەليەۆ رەسەي مۇسىلماندارىنا ۇندەۋ جولدادى. ول ۇندەۋدە اشتىققا ۇرىنعان باشقۇرتتار مەن وزگە دە مۇسىلماندار پايداسىنا قاراجات جيناستىرۋ قاجەتتىگى ايتىلعان-دى. بۇل ۇندەۋگە وراي مۇسىلماندار اراسىنان اشتاردىڭ پايداسىنا دەپ 2431 سوم جينالدى. جينالعان قارجى اشتىققا ۇشىراعاندار اراسىندا يمامدار ارقىلى تاراتىلىپ بەرىلدى.

س.تيەۆكەليەۆ مۇسىلمان قاريالارى مەن جەتىم بالالاردى قامقورلىققا الاتىن ۇيلەر ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىن دە ويلاستىردى. ونىڭ ءوزى تىكەلەي ارالاسىپ، ۋفا گۋبەرنياسىندا مۇسىلمان قاريالارى مەن جەتىمدەرىنە ارنايى ءۇي اشۋعا جەتەكشىلىك جاساپ، جۇرتقا ۇلگى دە كورسەتە ءبىلدى. بۇل ءۇيدىڭ قارجىلاي اۋىرتپالىقتارىن كوتەرۋگە س.تيەۆكەليەۆتىڭ سەيىتگەرەي، باقتىگەرەي سەكىلدى باۋىرلارىمەن بىرگە نەمەرە ىنىلەرى دە تارتىلدى. س.تيەۆكەليەۆتىڭ باۋىرلارىنىڭ اتسالىسۋىمەن مۇسىلمان قاريالار مەن جەتىم بالالار ءۇيىنىڭ جارعىسى ازىرلەنىپ، ول يمپەراتورلىق ادامسۇيگىشتىك قوعامى ارقىلى بەكىتىلدى.

رەسەي يمپەرياسىنىڭ استاناسى – پەتەربوردا تۇراتىن مۇسىلماندارعا ارنالعان ۇلكەن ءبىر مەشىت سالۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن دە س.تيەۆكەليەۆ بولدى. ول شەتدىندەر دەپارتامەنتىنە بۇل ماسەلەنى وتكىر قويا ءبىلۋ ارقىلى، بيلىك ورىندارى تاراپىنان ونىڭ سالىنۋىنا رۇقسات الدى. ول بۇل مەشىتتى رەسەي يمپەرياسىنداعى باستى يسلام حرامىنا اينالدىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن يمەراتوردىڭ وزىنە دە جەتكەردى. 1883 جىلدان باستاپ استانداعى مەشىتتى سالۋ ءۇشىن يمپەريالىق كولەمدە قاراجات جيناستىراتىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيا قۇرامىنا س.تيەۆكەليەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن ا.بايازيتوۆ، م.يۋنۋسوۆ سەكىلدى ت.ب. بەدەلدى مۇسىلماندار ەنگىزىلدى. س.تيەۆكەليەۆ اتالمىش مەشىتتىڭ سالىنعاندىعىن كوزىمەن كورە الماي، 1885 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. پەتەربورداعى مەشىتتىڭ قۇرىلىسى 1913 جىلى، رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ 300-جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا اياقتالدى. مەشىت عيماراتىن سالۋ ىسىنە وزگە مۇسىلماندارمەن بىرگە قازاقتار دا، سونداي-اق، بۇحار ءامىرى – سەيد ابدۋل احاد حانعا دەيىن تارتىلدى.

وزىندىك ونەگەلى ىسىمەن كوپشىلىكتى ءتانتى ەتكەن تيەۆكەليەۆتەر اۋلەتىنىڭ وكىلى – س.تيەۆكەليەۆتىڭ ارتىنان ۇرپاق قالماسا دا، ونىڭ ءىسىن ءىنىسى – باقتىگەرەيدىڭ ۇلى – قۇتلىعمۇحاممەد تيەۆكەليەۆ جالعاستىردى. ارعى اتاسى – ق.تيەۆكەليەۆتىڭ قۇرمەتىنە ونىڭ ەسىمى دە قۇتلىعمۇحاممەد دەپ قويىلعان-دى. 1850 جىلى تۋىلعان ول دا اتالارى سەكىلدى اسكەري كاسىپكە بەت بۇرىپ، 1870 جىلى پاج كادەت كورپۋسىن ءبىتىرىپ، اسكەر قاتارىندا وفيسەر بولىپ قىزمەت ەتىپ، 1877-1878 جىلدارداعى ورىس-تۇرىك سوعىسىنا قاتىسىپ، 1885 جىلى وتستاۆكاعا شىعىپ، قوعامدىق جۇمىستارمەن اينالىستى. نەمەرە اعاسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان مۇسىلمان قاريالارى مەن جەتىم بالالارعا ارنالعان ءۇيدىڭ جۇمىسىن جۇرگىزە ءجۇرىپ، 1887-1905 جىلدارى ارالىعىندا ۋفا قالاسى دۋماسىنىڭ، ۋفا گۋبەرنياسى مەن بەلەبەي ۋەزى زەمستۆو باسقارماسىنىڭ مۇشەسى بولدى.

ءبىرىنشى ورىس ريەۆوليۋسياسى جىلدارى رەسەي يمپەرياسىنداعى تۇرىك-مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كوش باسىنان كورىنە بىلگەن ق.تيەۆكەليەۆ نيجنيي-نوۆگورود پەن سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىندا وتكىزىلگەن ءۇش بىردەي بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمان سەزىنە قاتىسىپ، وسى سەزدەردىڭ شەشىمىنە وراي قۇرىلعان رەسەي مۇسىلماندارى وداعى اتتى ساياسي ۇيىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنە مۇشەلىككە سايلاندى. سونداي-اق رەسەي يمپەرياسىنىڭ مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ العاشقى ەكى شاقىرىلىمىنا دا دەپۋتاپ بولىپ سايلانعان ول پارلامەنتتىك مۇسىلمان فراكسياسىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسەسىمەن اينالىسىپ، ۇلتتىق ەزگىدەگى تۇرىك-مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن قاراستىردى.

1907 جىلى شاقىرىلعان ءۇشىنشى مەملەكەتتىك دۋمادا قۇرىلعان مۇسىلمان فراكسياسىنا ءتوراعالىققا سايلانعان ق.تيەۆكەليەۆ «ءۇشىنشى ماۋسىم زاڭىنا» سايكەس دۋما جۇمىسىنان قازاقتار مەن تۇركىستان ولكەسىنىڭ وزگە دە حالىقتارىنىڭ شەتتەتىلۋىنە اشىق قارسىلىق تانىتتى. حالىق اعارتۋ سالاسىن پاتشا وكىمەتىنىڭ ورىس ەمەس حالىقتاردى رۋحاني ەزگىمەن ۇشتاستىرۋىعا دەگەن تالپىنىسىن وتكىر سىنعا الدى.

رەسەي يمپەرياسىندا وربىگەن ازاتتىق قوزعالىستا ۇلتتىق ەزگىدەگى حالىقتاردىڭ كۇش بىرىكتىرە قيمىل كورسەتۋىنىڭ جانە ولاردىڭ بۇل باعىتتاعى ارەكەتتەرىن ءوزارا ۇيلەستىرىپ وتىرۋى قاجەتتىگىن ق.تيەۆكەليەۆ ءتورتىنشى مەملەكەتتىك دۋماداعى مۇسىلمان فراكسياسىنا جەتەكشىلىك ەتۋى بارىسىندا ايقىن تانىتا ءبىلدى. سونىمەن قاتار قازاقتاردىڭ ءدىني ىستەرىنىڭ ەشقانداي ءدىني باسقارماعا قاراتىلماۋىن ول پاتشا وكىمەتىنىڭ جىمىسقى ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ كورىنىسى رەتىندە باعالاپ، تەز ارادا قازاقتاردىڭ ءدىني ىستەرىن ورىنبور مۇفتيلىگىنە قاراتۋ كەرەكتىگى جونىندە بيلىك ورىندارىنا ۇسىنىس ءتۇسىردى. وسى ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولىن قاراستىرۋ ماقساتىندا 1914 جىلى بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمان سەزىنىڭ شاقىرىلۋىنا ۇيىتقى بولدى.

ءتورتىنشى مەملەكەتتىك دۋمادا مۇسىلمان فراكسياسى مۇشەلەرىنىڭ سانى از بولۋى سەبەپتى وعان ارنايى كومەك كورسەتەتىن ۇيىمنىڭ (فراكسيا جانىنا ءا.بوكەيحانوۆ، ا.ساليحوۆ، س.ماقسۋدي، س.ءجانتورين، ا. ءۋاليدي، م.شوقاي، گ.يسحاكي سەكىلدى ت.ب. قايراتكەرلەر شوعىرلانعان بيۋرونىنىڭ) قۇرىلۋى دا وسى ق.تيەۆكەليەۆتىڭ ناتيجەلى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى تۇعىن.

ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءورشۋى بارىسىندا، 1916 جىلى 25 ماۋسىمدا شىققان پاتشا جارلىعىنا وراي ق.تيەۆكەليەۆ مينيسترلەر كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ اتىنا قازاقتار مەن تۇركىستان ولكەسىندەگى وزگە دە جەرگىلىكتى حالىقتاردان مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا ادام الۋدى توقتاتا تۇرۋ كەرەكتىگى جونىندە ۇسىنىس ءتۇسىردى. وسى جىلى قىركۇيەكتە پاتشا وكىمەتىنىڭ كوتەرىلىسكە شىققان حالىقتى قارۋ كۇشىمەن باسۋ كەزىندە تيگىزگەن زارداپتارىن تەكسەرۋ ءۇشىن ا.ف.كەرەنسكيي، م.شوقاي سەكىلدى قايراتكەرلەرمەن بىرگە تۇركىستان ولكەسىنە بارىپ قايتتى.

ق.تيەۆكەليەۆ 1917 جىلعى ساياسي وزگەرىستەر جاعدايىندا دا رەسەي يمپەرياسىنداعى تۇرىك-مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ باعىتىندا ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شارالاردان دا تىس قالمادى.

وسىلايشا، تيەۆكەليەۆتەر اۋلەتىنەن پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلىق ساياساتىنىڭ سويىلىن سوققاندار عانا ەمەس، وسى ساياساتتىڭ سالدارىنان ۇلتتىق ەزگىگە تۇسكەن تۇرىك-مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ باعىتىندا كۇرەسكەن كورنەكتى قايراتكەر دە شىقتى دەۋگە نەگىز بار.