"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە

ءبارىن ايتتا، ءبىرىن ايت، ۇعىنار مۇنى ەل قايدا، ەلدى باستار ەر قايدا؟ اعا سۇلتان، ابىزدار ەلىندى قاماپ، كورگە ايدا بارسا كەلمەس جەرگە ايدا. كۇش كەتكەن سوڭ قولىڭنان زارلاۋدان، سارناۋ نە پايدا؟ دۋلات باباتاي ۇلى

وتكەن جىلى جانە بيىلعى جىلى ەلىمىزدە مەملەكەتتىلىك جانە يدەولوگيا تاقىرىبى كەڭ تالقىعا ءتۇستى. ونىڭ ءار ءتۇرلى سەبەبى بار دەۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى «قازاق ەلى، ماڭگىلىك ەل» بولسا، ەكىنشىسى ۋكراينادا ورىن الىپ جاتقان وقيعالارعا ءبىزدى دە الانداتتى. الداعى ۋاقىتتا بىزدە دە وسى جاعداي ورىن الىپ كەتپەيمە دەپ قوبالجىتتى. ءۇشىنشىسى «قازاق» اتاۋىمەن تاريح بەتىنە شىققانىمىزعا مەملەكەتتىگىمىزدىڭ 550 جىلدىعى بولدى. ءبىرىنشى تاقىرىپتى باسقا ماقالادا كەڭىرەك تالدايتىن بولامىز. سوڭعى ەكى تاقىرىپتى قاراستىرساق. وسى ەكى ماسەلەدە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مەملەكەتتىلىك جانە بىرىكتىرۋشى يدەولوگيا ماسەلەلەرى كەڭىنەن پىكىر تالاسقا اينالىپ قويماي، ونى ناقتى شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋعا يتەرمەلەۋدە دەۋگە دە بولادى. الدىمەن ۋكرايناعا توقتالساق. ۋكراينادا ورىن الىپ وتىرعان جاعدايلار شەكارالىق ماسەلەگە كوپ ءتۇرلى فاكتورلارمەن قاراۋ كەرەكتىگىن اڭعارتتى. وتاندىق ساياساتتانۋشى ە.كارين ءوزىنىڭ فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى پاراقشاسىندا بىلاي دەيدى: «ۋكراينا توڭىرەگىندە قالىپتاسقان بۇگىنگى جاعداي قازاقستان ءۇشىن دە ءوز كەزەگىندەگى ءبىر سىناق، سىن ءسات دەپ تە ايتۋعا بولادى. ويتكەنى بۇل وقيعالار پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە قالىپتاسقان مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ نەگىزگى پرينسيپتەرىنە ىقپال جاساۋدا. ايتالىق، ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ بىردەن-بىر قۇقىقتىق نەگىزى بولىپ ەسەپتەلەتىن 1994 جىلدىڭ 5-جەلتوقسانىندا بۋداپەشتتە قابىلدانعان مەموراندۋمدا، اقش، رەسەي جانە ۇلىبريتانيا ۋكراينا، بەلورۋسيا جانە قازاقستاننىڭ شەكارالارىنىڭ بەرىكتىگىنە، اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك ەتكەن بولاتىن. ەندى بولسا، ارادا بار بولعانى 20 جىل عانا وتە، رەسەي ۋكرايناعا قارۋلى كۇشتەرىن كىرگىزۋگە شەشىم قابىلداپ وتىر. ءسويتىپ، بۇل شەشىم، پوستكەڭەستىك كەڭىستىگىندەگى قاۋىپسىزدىكتىڭ بارلىق قۇقىقتىق نەگىزىنە ءبىر ساتتە بالتا شاپقانداي بولدى» دەپ پىكىر ءبىلدىردى. كورىپ وتىرعانىمىزداي بولىپ جاتقان وقيعالار حالىقارالىق قاتىناستاعى قۇقىقتىق نورمالاردىڭ دا، كەيدە پايداعا اسپاي قالاتىنىڭ ءبىلدىرىپ وتىر. دەمەك شەكارا مەن ەلدىڭ تۇتاستىعى ول كەڭ اۋقىمدى فاكتورلارمەن قارالادى. سول فاكتورلارعا سانامالاي وتىرا، ءبىز اتالعان ماسەلەلەرگە قانشالىقتى جاۋاپ بەرە الامىز جانە بولاشاقتا قازاق ەلىنىڭ شەكاراسىنىڭ مىزعىماستىعى مەن ەلدىڭ تۇتاستىعىنىڭ قالاي بولاتىنىڭ جورامالداۋعا بولادى. قىرىمدى رەسەي تەز ارادا ەش قينالماستان وزىنە قوسىپ الا سالدى. بەلگىلى ديپلومات ق.توقايەۆ ءوز ەڭبەگىندە «... ورىس جەرى قىرىمدى ۋكرياناعا بەرىپ جىبەرگەنى بەلگىلى، ەندى جاڭا جاعدايدا ونىڭ كىمدىكى ەكەندىگىنە ەشكىم تالاسپايدى (بەلاسۋ 225ب)» دەگەن بولاتىن. الايدا رەسەي حالىقارالىق نورمالاردى اياققا تاپتاي وتىرىپ قوسىپ الدى. سونىمەن قاتار، شىعىس ۋكراينادا ورىس ەتنوسنىڭ باسىمدىعى ۋكراينانىڭ تۇتاستىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى ساراپشىلار كەيبىر ماسەلەلەردە ۋكراينا مەن قازاقستاننىڭ ۇقساستىعى بار ەكەندىگىن ايتىپ الانداۋشىلىق ءبىلدىرىپ جاتىر. ۋكرايناداعى ورىن العان جاعدايلار پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردە الىدە بولسا مەملەكەتتىك ورتاق بىرىگۋشىلىك يدەيا مەن يدەولوگيانىڭ ناقتى قالىپتاسپاعاندىعىن كورسەتىپ وتىر دەۋدە ماماندار. قازاق ەلىنىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتارىندا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ سانى باسقا ايماقتارعا قاراعاندا ايتارلىقتاي سانى سالىستىرمالى تۇرعىدا از ورنالاستقان. كورشى ەلدىڭ شوۆينيستەرى اتالعان ايماقتارعا كوز الارتۋشىلىق پىكىرلەرىندە ءبىلدىردى. دەمەك بىزگە دە مەملەكەتتىگىمىز بەن تۇتاستىعىمىزدى ساقتاۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن قاراستىرىپ شەشۋ قاجەتتىگى تۋىندادى دەسەكتە بولادى. ماماندار بۇل ماسەلەنى بۇرىندارىدا كوتەرگەن بولاتىن. شىنايى جاعداي ماماندار پىكىرىنىڭ دۇرىستىعىن كورسەتىپ وتىر. سوندىقتاندا، الداعى ۋاقىتتا سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتاردا مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ سانىن ارتتىرۋ ءۇش ءتۇرلى باعىتتا جۇرەتىندىگىن كورسەتىپ وتىر. ورالمانداردى (قانداستارىمىزدى) ورنالاستىرۋ. وسى جىلى ۇكىمەت ورالمانداردى اقمولا، اتىراۋ، باتىس قازاقستان، قوستاناي، پاۆلودار، سولتۇستىك قازاقستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنا ورنالاستىرۋ جونىندە قاۋلى قابىلدادى. وڭتۇستىكتەگى ءتورت وبلىستا ەلىمىزدىڭ حالقىنىڭ ەلۋ پايىزدان استامى تۇرادى. دەمەك اتالعان وبلىستارعا دا حالىقتى ورنالاستىرۋ تابيعي تەپە تەندىكتى ساقتاۋ بولىپ تابىلادى. سوڭعى كۇندەرى شەتتەن كەلگەن قانداستارىمىزدى شەتتەتۋ فاكتىلەرىنە الىدە بولسا بولىپ جاتقاندىعىنا قاتىستى تاعىدا ب ا ق بەتتەرىندە ماسەلە قوزعالۋدا. ءدال قازىرگى تاڭدا الەمدىك گەوساياسي جاعداي ۋشىعىپ، كەي (ۋكراينا، سيريا جانە ت.ب) مەملەكەتتەردىڭ تۇتاستىعىنا تىكەلەي قاۋىپتەر بولىپ جاتقاندا، ءبىزدىڭ ەلدە مۇنداي جايتتار ورىن الىپ جاتقانى قۇپتارلىق نارسە ەمەس. ول ەلدەردە ورىن العان جايتتار بىزدە ورىن الماستىعىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. جاستاردى وقۋعا تارتۋ. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «ماڭگىلىك ەل جاستارى — يندۋسترياعا!» اتتى مەملەكەتتىك باعدارلاما جاساپ، سونىڭ اياسىندا وڭتۇستىكتىڭ جاستارىنا سولتۇستىكتەگى وقۋ ورىندارىنان ارنايى 2050 ءبىلىم گرانتىن دايىندادى. ونىڭ 1050ء-ى جوعارى وقۋ ورنىنا، 1000-ى كوللەدجدەرگە ءبولىپ قاراستىرعان. گرانتتى يەلەنگەن جاستار اتانىپتا كەتتى. وڭتۇستىك شارۋالارىن سولتۇستىككە جانە شىعىسقا شاقىرۋ. مەملەكەت تۇتاستىعىنان بولەك تابيعي قاجەتتىلىكتە بار. بۇرىنعى ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ باياداماسىندا «دەموگرافيالىق تۋۋ وسىلاي قالا بەرەتىن بولسا، 2050 جىلعا قاراي سولتۇستىك وبلىستاردا حالىق سانى 1 ملن-عا كەمىسە، ال وڭتۇستىكتەگى وبلىستاردا 5 ملن-عا ارتادى» دەپ بولجام كەلتىرگەن بولاتىن. بۇل باعىتتا ناقتى رەسمي باعدارلاما بويىنشا شاقىرتۋ بولماسا دا، جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ شاقىرۋىمەن قولعا الىنىپ جاتقانى بايقالادى. مىسالى، شىعىس قازاقستاننىڭ ۇلان اۋدانى اكىم وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شارۋا-ديحاندارىن شاقىرعان بولاتىن. سونىمەن بىرگە، قازىرگى تاڭدا وڭتۇستىكتىڭ شىعىستا ەڭبەك ەتىپ جاتقان شارۋالارىن تىلگە تيەك ەتىپ، الداعى ۋاقىتتا بارىس-كەلىستى ارتىرۋ تۋرالى ءسوز بولدى. سارىاعاشتاعى جاقىندا بولعان وقيعا وڭتۇستىكتەگى شارۋالارعا جەر رەسۋرسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەگە نەگىز بولىپ، ودان ءارى باسقاشا سيپات العان. الداعى ۋاقىتتاردا وڭتۇستىكتەگى شارۋالاردا وسىعان ۇقساس وقيعا ورىن الماۋىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي حالىق سانى ءوسۋى تاعىدا ارتادى دەپ جاتىر. سولتۇستىك وبلىستارعا كوشۋگە ىنتالاندىرۋ ارقىلى بۇل ماسەلەنى بەلگىلى ءبىر دەنگەيدە شەشۋگە بولادى دەگەن ويدامىز. جوعارىداعى اتالعان ءۇش باعىتتاعى جۇمىستار ىسكە اسىرۋ ءۇشىن تومەندەگى ءۇش جايتقا ءمان بەرگەندە عانا جۇزەگە اسادى: سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتاردا ينفراقۇرىلىمعا ءمان بەرۋىمىزدى قاجەت ەتەدى. قازىرگى زامان ستولىپين رەفورماسى كەزىندەگى دەي «جەر بولسا، سالىقتان بوساتىلسا بولدى» دەپ كوشە بەرمەيدى. ينفراقۇرىلىمعا، اۋىز سۋ، جارىق، جول ماسەلەسى سونىمەن بىرگە ءاربىر اتا-انا ءوزىنىڭ بالاسىنىڭ بولاشاعىنا الاڭدايدى. ول جاققا بارۋشىلار «قانشالىقتى مەنىڭ بالالارىمنىڭ بولاشاعى جارقىن بولادى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيدى. مىنە، وسى اتالعان جاعدايلار شەشىلگەندە عانا سول ايماقتارعا بارۋ قىزىعۋشىلىق تۋعىزىپ، ۇلكەن ءبىر ۇردىسكە اينالادى. جاعداي تەك كوشىپ كەلۋشىلەرگە عانا جاسالسا، تۇرعىلىقتى تۇرعىندارمەن ارادا الەۋمەتتىك ءدۇردارازدىققا الىپ بارۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ دا الەۋمەتتىك جاعدايلارىن ءوسىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋدى قاجەت ەتەدى. كەڭەس وكىمەتى تىڭ يگەرۋ كەزىندە ورىستاندىرۋ ساياساتىن جابا ءبىلدى. ءتىپتى كەلۋشىلەردى قۇشاق جايا قارسى الۋ كوڭىل كۇيىندە قالىپتاستىردى. بىزدە كوشىپ بارۋشىلاردى قۇشاق جايا قارسى الىپ، جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن كوشىپ كەلۋشى اعايىن اراسىندا باۋىرماشىلدىق سەزىمىن قالىپتاستىرا ءبىلۋمىز كەرەك. ول دەگەنىمىز قاراپايىم سوزدىك قولدانىسىمىزداعى تۇرپايى سوزدەردى مىسالعا كەلتىرسەم. «يۋجاندار»، «سيەۆەريان»، قىتايدان كەلگەن قانداستارىمىزدى «جۇڭگو»، وزبەكستاننان كەلگەندى «وزبەك» دەۋ سەكىلدى سوزدەردەن ارىلىپ، سابىر اداي ايتپاقشى «ءار قازاق مەنىڭ جالعىزىم» دەگەن تۇسىنىكتە بولۋىمىز قاجەت. وسىنداي جاعدايدا عانا جوعارىدا اتالعان مەملەكەت تاراپىنان ءۇش باعىتتا ءجۇرىپ جاتقان ءىس قيمىلدار ءوز ناتيجەسىن بەرەتىن بولادى. قازىرگى تاڭدا قازاق ەلىندەگى ۇلت پەن ۇلىستاردى ۇلتتىق يدەولوگياعا توپتاستىرۋ ءۇشىن الدىمەن مەملەكەتتىلىك پەن مەملەكەتشىلدىكتى ارقاۋ ەتكەن دۇرىس دەگەن پىكىردەمىز. مەملەكەتشىلدىك يدەولوگيا ول - ۇلتىنا، دىنىنە، تىلىنە قاراماستان، وسى قازاق ەلىن جان جۇرەگىمەن سۇيەتىن ەلجاندى (پاتريوت) ازاماتتاردى قالىپتاستىرۋ. نەگە جالپىلاما مەملەكەتشىل ازاماتتى قالىپتاستىرۋ. سەبەبى ءدال ءقازىر ۇلتتىق يدەولوگيانى قالىپتاسىرۋداعى تاكتيكالىق ارەكەت بولىپ سانالادى. ويتكەنى ۇلتتىق يدەولوگيا دەگەندە ءبىر قاتار مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت ازاماتتارى مەن ەتنوس وكىلدەرى قابىلداۋى قيىنداۋ سياقتى. جالپى مەملەكەتشىلدىك قاعيدانى نەگىزدەۋ ارقىلى ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ نەگىزدەرىن سول ارقىلى سىنىرە بىلەمىز. مەملەكەتشىلدىك يدەولوگياعا شەكارامىزدىڭ مىزعىماستىعى مەن ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا كەپىل بولادى. مەملەكەتشىلدىك ازاماتتى تاربيەلەۋ ارقىلى ەڭ الدىمەن مەملەكەت قۇرۋشى قازاق ۇلتى ۇتاتىن بولادى. مەملەكەتشىل ازاماتتى تاربيەلەپ شىعۋ ءۇشىن مەملەكەتتىلىك سانانى ءاربىر ازاماتتىڭ بويىندا قالىپتاستىرۋ قاجەت دەگەن پىكىردەمىز. بيىلعى جىلدىڭ باسى مەملەكەتتىگىمىزدىڭ «قازاق» اتاۋىمەن تاريح ساحناسىنا شىققاندىعىمىزعا 550 جىل بولعاندىعىن تالقىلاۋ، تانىتۋ جانە اتاپ ءوتۋ قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ كەتتى. مەملەكەتتىلىك سانانى قالىپتاستىرۋدىڭ قازىرگى زاماناۋي ءبىر قىرى جانە پايدالى كومپانەنتى رەتىندە تاريحي ءتۋريزمدى جاتقىزۋعا بولادى. تاريحي تۋريزم ارقىلى قولعا تاياق ۇستاتقانداي مەملەكەتتىگىمىزدىڭ ارگى قادىم زاماننان كەلە جاتقاندىعىن دالدەيتىن بىردەن ءبىر قۇرال. ءبىزدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىكتە ءجيى ءجيى بولىپ تۇراتىن ۇقساس مىناداي وقيعالار بولىپ تۇرادى. كورشىلەس مەملەكەتتىڭ نەمەسە ءوز ەلىمىزدىڭ كەيبىر ازاماتتارىنىڭ جالپى ءبىزدىڭ ەلدىڭ مەملەكەتتىگى مەن تاريحىنا دەگەن كۇماندەرىن ءبىلدىرۋى اقپاراتتىق كەڭىستىكتە الاي-دۇلەي جاعداي ورىن الادى. وسى وقيعا ءبىر جىلدا بىرنەشە رەت قايتالانىپ وتىرادى. جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي ۋكراينا ماسەلەسى بۇل تاقىرىپقا كۇش بەرە ءتۇستى. سوندىقتان وسى تاقىرىپقا قايتا كەلىپ سول ءبىر سارىنداعى كۇمان كەلتىرۋ مەن دالەلدەۋلەر جالعاسا بەرەتىن سياقتى. ونى شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋ ورىندى سەكەلدى. ەلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى جانساق پىكىر جازعانداردان دا ءقاۋىپتىسى ەلىمىزدىڭ كەيبىر ازاماتتارىنىڭ اراسىندا دا وسىعان ۇقساس پىكىردىڭ بولۋىندا. بۇل تۇسىنىك ءتۇپتىڭ تۇبىندە مەملەكەتتىلىگىمىزگە زيانىمەن قاتار، ونى جوققا شىعارۋعا دەيىن بارۋ ىقتيمالدىلىعىندا. قازاق ۇلتىنىڭ مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت رەتىندەگى ستاتۋسىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتۋى. مەملەكەتىمىزدەگى ۇلتتىق جانە ەتنوسارالىق تۇتاستىعىنا قاۋىپتىلىگى. ۇلكەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن مىقتى يدەياعا بىرىگۋ كەرەك. ال ونى جوققا شىعارۋ، مىقتى يدەيانىڭ بولماۋىنا الىپ كەلەدى. اكادەميك جابايحان ءابديلدين: «ۇلتتىق يدەيانىڭ تابيعاتىن ءتۇسىنىپ الۋىمىز كەرەك. ول – ۇلتتىڭ بولمىسى، پسيحولوگيالىق وزىندىك ەرەكشەلىگى. ۇلت بار جەردە ول دا بار. ۇلتپەن بىرگە ءومىر سۇرەدى، جويىلمايدى، قۇبىلىپ وزگەرمەيدى. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ۇلتتىق يدەيا تابيعي تۇردە پايدا بولادى. ول ۇلتتىڭ ءومىر ءسۇرۋى، تىلەگى، نيەتى، ويى. مەن وسى جونىندە تالاي رەت ايتقانمىن دا، جازعانمىن دا. يدەيا دەگەندى كوپشىلىك حالىق دۇرىس تۇسىنبەيدى. يدەيا دەگەن ءبىر ادامنىڭ ويىنان شىعاتىن نارسە ەمەس. ءبىر سۋبەكتيۆتى وي ەمەس ول. يدەيا دەگەن – وتە كۇردەلى وي. مىسالى، ومىردە ءتۇرلى قايشىلىقتار بولادى. قايشىلىق دەگەن – جامان نارسە ەمەس، ودان قورقۋعا بولمايدى. ول دامىعان ەلدە، دامىعان عىلىمدا مىندەتتى تۇردە بولاتىن جاعداي. سول سياقتى، پروبلەمالار تۋىنداپ جاتادى. سول قايشىلىقتاردى، پروبلەمالاردى قالاي شەشۋ كەرەك، قالاي العا جىلجۋ كەرەك دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەتىن كۇردەلى وي» دەگەن بولاتىن. دەمەك بىرىكتىرۋشى يدەيا دەگەن بىرەۋدى ويىننان شىعاتىن وي ەمەستىگى. تاريح نەگىزگە نەگىزدەلگەن بولۋى ءتيىس. قازىرگى تاندا بىزگە ءاربىر ەل ازاماتىنىڭ بويىندا مەملەكەتتىلىك سانانى قالىپتاستىرۋ. مەملەكەتتىلىك سانا ول يدوەولوگيانىڭ نەگىزگى قاينار كوزى بولسا، ال سول قايناردان سۋ ىشكەندەر مەملەكەتشىل ازامات بولىپ قالىپتاسادى. دۇرىس ءتۇسىنۋىمىز كەرەك ءبىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىز ەجەلدەن بار ەلمىز. بۇل جەردە يدەولوگيالىق تۇرعىدان مەملەەتتىلىك سانانى قالىپتاستىرۋ. ماسەلە ءبىزدىڭ قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىلىك سانانى قالىپتاستىرا الدىق پا؟ ءيا نەمەسە جوق دەپ ايتۋ قيىن. ەندى بىزدەگى باستى مىندەت مەملەكەتتىلىك سانانى قالىپتاستىرۋ جولىنداعى ارەكەت دەپ سانايمىن. جالپى ادامنىڭ ساناسىنىڭ قالىپتاستىرۋشى ەجەلدەن كەلە جاتقان قۇرال كىتاپ دەسەك. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى قابىلداعاننان بەرى كوپتەگەن يگى ىستەر قولعا الىندى. ەندى سول باعدارلاما ىشىندە جارىق كورگەن دۇنيەلەردىڭ ىشىندە ايرىقشا ەڭبەكتەردى ايتار بولساق. بابالار ءسوزىنىڭ 100 تومدىعى، قازاقتىڭ اتا زاڭدارىنىڭ 10 تومدىعى جانە ت.ب كوپتەگەن دۇنيەلەر پايدا بولۋدا. وسى ەڭبەكتەر ءداستۇر مەن ءدىلىمىزدى جانە تاريحي سانامىزدى قالىپتاستىرۋدا ۇلكەن ءرول الاتىنى راس. الايدا، ولاردىڭ تارالىم سانى تىم از. نەبارى 3000 دانادان ءارى اسپاي جاتىر. وسى تۋىندىلار ءاربىر ۇيدە تۇرۋعا لايىقتى كىتاپتار. ونىڭدا تيراجدارىنىڭ سانىنىڭ ازدىعى حالقىمىزدىڭ باي تاريحىمەن تولىققاندى بىلۋگە مۇمكىندىك بەرمەي جاتقان سياقتى. سونىمەن قاتار، تاريحىمىزدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن جاڭا جانە باسقادا تاسىلدەردى پايدالانعان ءجون. ولار كينو، ينتەرنەت ارقىلى ەلەكتروندى كىتاپ نۇسقالارىن كوبەيتىپ، قول جەتىمدىلىگىن قاراستىرۋ. جوعارىدا ايتقانداي تاريحي تۋريزم مەملەكەتتىلىك سانانى قالىپتاستىرۋدا زاماناۋي تۇرعىدان ۇلكەن ءرول اتقارادى دەگەن ويدامىز. تاريحي تۋريزم مەملەكەتتىڭ تاريحىنا قاتىستى ۇلتتىق پاركتەردى قۇرۋ ارقىلى ىسكە اسادى. بۇل دەگەنىمىز، تەك تاريحتى ءبىلىپ قويۋ ەمەس، مەملەكەتتىك يدەولوگيامەن بىتە قايناسقان دەۋگە بولادى. سەبەبى، يدەولوگيانىڭ ەڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرىنىڭ ءبىرى تاريحي اسپەكتىسى بولىپ سانالادى. ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى ءۇشىن پاتريوتتىق رۋحىنا اسەرى جاقسى بولادى. سەبەبى، تاريحتى كوزبەن كورۋ ايتارلىقتاي ءتيىمدى جەتكىزۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. قازىرگى تاندا تاريحي تۋريزم تابىستى سالا بولىپ تۇر. وسى ماسەلەمەن جوعارىداعى ەلىمىزدىڭ تاريحىن جوققا شىعارۋشى نەمەسە قارالاۋعا بەيىم ادامدارعا قارسى مىقتى ارگۋمەنت رەتىندە جانە وسكەلەن ۇرپاقپەن، ەل تاريحىنان حابارى از ازاماتتارىمىزدىڭ تاريحى ساناسىن قالىپتاستىرىپ، تانىستىرۋدا ماڭىزى زور. تاريحي تۋريزممەن تابىس تاۋىپ، وتىندىق جانە شەتەلدىك تۋريستەردى تارتۋعا مۇمكىندىك بولار ەدى. شەتەلدىكتەردىڭ كەلۋى ەلىمىزدى جاڭا قىرىنان تەرەڭ تاريحىمەن تانىستىرار ەدىك. ال كوپشىلىكتىڭ ءبىلۋى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ۇلتتىق برەندپەن، مەملەكەت يميدجىنە اينالۋىن ەلەۋلى اسەرىن تيگىزەدى. بۇل ەلىمىزدىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىن ۇلتتىق تاريحي پاركتەر قۇرۋ تۋرالى. مىناداي ءۇش ءتۇرلى ۇلتتىق تاريحي پاركتەر قۇرۋعا بولار ەدى. قازاق حاندىعىننىڭ قۇرىلعان جەرى حانتاۋ، شۋ وزەنى، قوزىباسى بولىپ سانالادى. بۇل جەر «قازاق» اتاۋىمەن مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ باستاۋ العان جەرى بولىپ تابىلادى. قازاق حاندىعىنىڭ ورداسى بولعان ۇلىتاۋ قازىرگى جەزقازقان ايماعى. ارعى قادىم زاماننان بەرى تاريحىمىزدا دا، مەملەكەتتىگىمىزدىڭ نەگىزى بولعان جەر. التايدان تۇركى-قازاق تاريحىنان سىر شەرتەتىن ۇلتتىق تاريحي پارك قۇرۋ. ەلىمىزدىڭ جەرىندە تەك قازاق حاندىعىنىڭ عانا ەمەس، بارشا تۇركىنىڭ التىن بەسىگى بولىپ سانالادى. ءبىز قاراشانىراق يەسى ەكەندىگىمىزدى دالەلدەي تۇسەر ەدىك. وسى جىلى «قازاق» اتاۋىمەن قالىپتاسقان مەملەكەتتىگىمىزدىڭ 550 جىلدىعىنا وراي ون ءتۇرلى ءىس شارا بەلگىلەنگەندى. ەندى ون ءتۇرلى ءىس شارا وتەدى. دۇرىس. وسى ءىس شارالار ءبىر جىلعا جوسپارلانعان ودان ءارى مەملەكەتتىگىمىزدى تۇراقتى ۇلىقتايتىن شارالار قاراستىرىلماعان سياقتى. ال وسىنداي تاريحي تۋريزمگە نەگىزدەلگەن پاركتەر وسىناۋ ناۋقاننان كەيىندە ۇلىقتاپ وتىراتىن تۇراقتى ورىنعا اينالعان بولار ەدى. وسىعان ۇقساس تاريحي تۋريزمگە نەگىزدەلگەن پاركتەر شەتەلدەردە دە بار. وعان باسقا ءبىر ماقالادا توقتالا كەتەرمىز. مۇنداي جوبالار تاريحي تۋريزمگە عانا ەمەس، ەلىمىزدىڭ يدەولوگيالىق تۇرعىدان نىعايتا تۇسۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى. . وڭ جاقتاعى فوتو قوزىباسى_(تاۋ).jpg ‎(421 × 546 نۇكتە، فايل ولشەمى: 42 كب، MIME ءتۇرى

حانتاۋى، شۋ وزەنى، قوزىباسى ونىرىندە تاريحي تۋريزم پاركىن قۇرۋ. گەوگرافيالىق تۇرعىدان الماتى-استانا، ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگىن جالعاپ جاتقان جەردە تۇيىسكەن. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان جەرى تاريحي دەرەكتەر بويىنشا وسى جەر ەكەندىگى ايتىلعان. 550 جىلدىق قارسانىندا ىسكە اسىرۋعا قولايلى شاق دەۋگە بولادى. بۇل دەگەنىمىز كەلۋشىلەرىنىڭ سانىنىڭ كوپ بولۋىنا ءوز اسەرىن تيگىزدەدى. ۇلتتىق بولمىس تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق. العاش رەت «قازاق» اتاۋىمەن مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ قالانعان جەر ەكەندىگىن وسكەلەن ۇرپاق ءبىلىپ جۇرەتىن بولادى. كەرەي مەن جانىبەك حانداردان باستاپ، ودان ءارى جالعاساتىن حاندار تىزبەگىنە كەڭ ماعۇلىمات بەرىلۋى، جانە ت.ب ءار ءتۇرلى ەل تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەرمەن تانىستىرۋعا بولادى. بۇل بولاشاقتا مەملەكەتشىلدىك پەن وتانشىلدىقتىڭ تامىرى ءارى دە جاتقاندىعىن تانىتادى. وسى ءونىردىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ءال اۋقاتىنىڭ وسۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى.

ەلىمىزدىڭ بەلى بەكىگەننەن كەيىن تاريحي دەرەكتەردە ۇلىتاۋدا حان ورداسى بولعاندىعى تۋرالى ايتىلادى. ۇلىتاۋ تۋرالى تاريحشىلاردىڭ پايىمداۋىنا قاراعاندا ودان ارىدە دە حان وردالارى بولعان دەيدى. جەزقازعان-بەينەۋ تەمىرجولى سالىنىپ ءبىتتى. الداعى ۋاقىتتا باتىسپەن ورتالىق ونىرلەرىن قوسىپ، ۇلكەن دالىزگە اينالادى. دەمەك ءارى بەرى كەلىپ كەتۋشى، قاتىناۋشى ادامدار سانى كوپ بولادى دەپ توپشىلاۋعا بولادى. ۇلىتاۋدان تاريحي تۋريزم پاركىن قۇرۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا، رۋحاني تۇرعىدان دا ءتيىمدى بولار ەدى. سونىمەن قاتار وسى ونىردە الاشا حان، جوشى حان كەسەنەلەرى، تاڭبالى تاستار تاياۋ ورنالاسقاندىقتان حالىققا، تۋريستەرگە تانىتۋعا مۇمكىندىك ارتىرۋعا نەگىز بولادى.

تۇركى-قازاققا قاتىستى تاريحي تۋريزم پاركىن التايدان قۇرۋعا بولادى. التاي بارلىق تۇركى جۇرتىنىڭ باستاۋى بولىپ سانالادى. شىعىس قازاقستان قوتان-قاراڭعاي اۋداننان قۇرسا بولار ەدى. التاي تاۋى ءتورت مەملەكەتتىڭ جەرىن باسىپ جاتىر. ءدال قازىرگى جاعدايدا اتالعان مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە ءبىز عانا تۇركى جۇرتىنا كىرەمىز بۇل دەگەنمىز قاراشاڭىراقتىڭ يەسى ەكەندىگىمىزدى دالەلدەي تۇسەدى. مەملەكەت باسشىمىز تۇركياعا بارعان ساپارىندا بىلاي دەگەن بولاتىن. «تۇركى حالىقتارىنىڭ وداقتاستىعىنىڭ» جوباسىن ءبىر قادام العا جىلجىتىپ، تۋىن بەلگىلەدى. 200 ميلليوننان استام تۇركى جۇرتىن بىرىگۋگە ۇندەدى. ءوز سوزىندە: «ءبىز بۇكىل تۇركى حالقىنىڭ اتا جۇرتىندا تۇرىپ جاتىرمىز. 1861 جىلى قازاقتىڭ سوڭعى حانى ولتىرىلگەننەن كەيىن ءبىز رەسەي پاتشالىعىنىڭ، ودان كەڭەس وداعىنىڭ بودانى بولدىق. 150 جىلدىڭ ىشىندە قازاق دەگەن حالىق ءوزىنىڭ ۇلتتىق سالت ءداستۇرىن، ءتىلىن، ءدىنىن، ءداستۇرىن ۇمىتۋعا از قالدى. جاراتقاننىڭ قولداۋىمەن 1991 جىلى ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالادىق . سىزدەردىڭ بابالارىڭىز اتاجۇرتتان بەرى قاراي جىلجىعان كەزدە تۇركى قاعاناتىنىڭ ىشىنەن تۇرىك دەگەن اتتى وزدەرىمەن الىپ كەتتى. قازىرگە دەيىن تۇركىنىڭ ىشىندە جىگىتتىڭ سۇلتانى، ەڭ جاقسى جىگىت قانداي دەگەندە «قازاق» دەيدى. سول قازاق ءبىز» - دەدى ەلباسى ن.نازاربايەۆ. قوتان-قاراعاي جالپى تۋريستەر بارىپ تۇراتىن تۋريستىك ايماق بولىپ سانالادى. اتالعان جوبا ىسكە اسىپ جاتاتىن بولسا 200 ملن تۇركىنىڭ ىشىندە ەل مارتەبەسىن ءبىر كوتەرىپ قانا قويماي، ەلىمىزدى سىرتقا تانىتۋعا تاعى ءبىر مۇمكىندىكتىڭ جولى. ۇلتتىق قۇندىلىقتار تۇرعىسىنان ەلىمىزدىڭ تەك پايدالى عانا بولادى. مۇندا تۇركى قازاق جۇرتىنىڭ تاريحىنان كەڭ مالىمەتتەر بەرەتىن جادىگەرلەر قويۋعا بولادى.

سونىمەن قاتار، تاريحي قالالارىمىزدا كونە كونە جادىگەرلەردى قايتا قالىپىنا كەلتىرىپ، تاريحي ءتۋريزمنىڭ ورتالىعان اينالدىرۋعا بولادى. وتىرار، تۇركىستان، تاراز جانە باسقا دا قالالاردى. بۇرىنعى ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان وسى قالالار ارقىلى تابىس كوزىنە اينالدىرۋعا بولادى. ەكونوميكامىزدىڭ قۋاتىن ارتىراتىن سالاعا اينالار ەدى. مۇناي الپاۋىتتاردىڭ تەكەتىرەسىنەن باعاسى ءتۇسىپ كەتتى دەمەسەك جالپى الەمدەگى تابىس كوزى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندى يەلەنسە، ودان كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا وسى تۋريزم جاتادى ەكەن. تاريحي قالالاردى، قورعان، قامالداردى قايتا قالپىنا كەلتىرسەك الداعى ۋاقىتتا «ۇلى جىبەك جولى» قايتتا جاڭعىرىپ، «باتىس ەۋروپا باتىس جۇڭگو» دەگەن اتپەن ىسكە قوسىلعالى جاتىر. رەسەي مەن باتىس تەكەتىرەسى اياقتالىپ جاتسا وسى تاس جولدىڭ بويىندا بەس عاسىردان كەيىن تاعىدا باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىندا كوپىر بولعالى تۇر. ءارى بەرى وتۋشىلەر ەلىمىزگە تۋريس رەتىندە كەلەرى حاق. وسى ارقىلى تابىسىمىزدى ەسەلەسەك ەڭ نەگىزگىسى مەملەكەتتىلىگىمىز مەن سان مىڭ جىلدىق تاريحىمىز بار ەكەندىگىن سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي كورسەتكەن بولار ەدىك. ءبىز وسى سالانى جولعا قويىپ الساق يدەولوگيامىز اقشانى تالاپ ەتۋشى سالادان تابىس ءتۇسىرۋشى سالاعا اينالىپ، ەرتەنگى وسى ەلدىن ەلجاندى (پاتريوت) ازاماتتارىن قالىپتاستىرۋشى قۇرال بولىپ تابىلار ەدى. قازىرگى كەزدە ءبىز سىرتقى الەمگە يادرولىق قارۋدان باستارتۋ مەن بەيبىت سۇيگىش ەل دەگەن تانىتۋمەن كەلەمىز. ءبىز اتالعان جوبالار سول بۇرىنعى كونە مادەنيەتتىڭ دە وكىلى رەتىندە ءوزىمىزدى تانىتا الار ەدىك. مەملەكەتىمىزگە دەگەن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىن الدىندا ۇپاي جيناۋعا جاقسى بولار. بىرىنشىدەن كوشپەندىلەر ۇرپاعى بولساق، ەكىنشىسى الەم تاريح ادىستەمەسىندەگى وسى كۇنگە دەيىنگى كەتكەن قاتەلىك «كوشپەندىلەر قالا سالماعان» دەگەن جانساق ويدى سىزىپ، ەجەلگى قالا، قورعان، قامالدارىمىزدى كورسەتۋ ارقىلى ءبىر زامانداعى الەمنىڭ جۇرەگى بولعاندىعىمىزدى سىرت ەلدەرگە ناقتى زاتتاي ايعاقپەن دالەدەگەن بولار ەدىك. دالەدەپ قانا قويماي سول ارقىلى تابىس تابامىز جانە قازاق ەلىنىڭ ءيميدجىن جاڭا قىرىنان قۋاتتاي تۇسكەن بولار ەدى. ارينە، بۇل ايتىلعانداردى جاساۋ وناي ىسكە جاتپايدى. دەسەكتە الداعى ۋاقىتتا جاساپ جاتساق. كەلەشەگى مول جوبا ەكەندىگىنە سەنىمدىمىز. ەلىمىزدىڭ تاريحىن تانىتۋدىڭ ءبىر ءتاسىلىن ايتىپ وتتىك. بۇل ەلىمىز ءۇشىن كەرەك. يدەولوگيالىق تۇرعىدان ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ، الداعى ۋاقىتتا شەتەلدىك نەمەسە وتاندىق ازاماتتاردىڭ كەيبىرلەرى ەلىمىزدىڭ تاريحىنا دەگەن كۇماندەرىن بارىنشا باسۋعا مىقتى ءرول وينايدى.