"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە 

قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەتى – قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن زەرتتەگەن ەكى ءجۇز جىلدىق كەزەڭدە تاريح عىلىمى نەداۋىر جەتىستىكتەرگە جەتتى. وسىعان قاراماستان ونىڭ تاريحىندا ءالى دە ءۇستىرت قاراستىرىلعان نەمەسە مۇلدەم زەرتتەلمەگەن ماسەلەلەر از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – قازاق حاندىعىنىڭ سەفيەۆيدتەر نەمەسە ورتاعاسىرلىق ەڭبەكتەردە ايتىلعانداي،Žقىزىلباستار مەملەكەتىمەن قارىم-قاتىناسى. اتالعان ماسەلە وتاندىق تاريحنامادا 2002 جىلعا دەيىن قاراستىرىلماعان دەۋگە بولادى. قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا سەفيەۆيدتىك (قىزىلباستىق) فاكتور نەداۋىر ءىز قالدىردى. بۇل ورايدا قازاق اۋىز ادەبيەتىندە قىزىلباستارمەن بايلانىستى ەپيكالىق جىرلاردىڭ بارىن ەسكە الساق تا جەتەدى. ماسەلەن، باس كەيىپكەرى قىزىلباستارمەن سوعىساتىن «قوبىلاندى باتىر» جىرىن ايتۋعا بولادى. بۇل ماقالادا بەلگىلى تاريحي دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە قازاق حاندىعى مەن قىزىلباس (سەفيەۆيد) مەملەكەتىنىڭ قارىم-قاتىناسى ماسەلەسىن قاراستىرۋعا ارەكەت ەتىلەدى. تاريحي ادەبيەتتەردە قازاق حاندىعى مەن قىزىلباس (سەفيەۆيد) مەملەكەتى اراسىنداعى العاشقى تىكەلەي بايلانىس XVءى-XVءىى عع. نەمەسە ءتىپتى XVءىىى ع. ورىن العان دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. الايدا، ورتاعاسىرلىق تاريحي ەڭبەكتەردە بۇل مەملەكەتتەردىڭ العاشقى قارىم-قاتىناسى XVءى ع. باس كەزىنە سايكەس كەلەتىنى تۋرالى دەرەكتەر بار. ونداي مالىمەتتەر «الام ارا-يي سەفيەۆي» (الەمدى ارايلاندىرۋشى سەفيەۆيدتەر [اۋلەتى تاريحى]) اتتى اۆتورى بەلگىسىز شىعارمادا كەزدەسەدى. قازاق-قىزىلباس قارىم-قاتىناسى تۋرالى مالىمەتتەر ءتول تاريحنامادا تۇڭعىش رەت كەلتىرىلىپ وتىرعاندىقتان، ەڭ اۋەلى وسى ەڭبەك تۋرالى بىرەر ءسوز ايتۋ قاجەت. بۇرىنعى كەڭەستىك مەملەكەتتەردىڭ شىعىس قولجازبالارى قويمالارىندا «الام ارا-يي سەفيەۆي» نۇسقالارى ازىرگە كەزدەسكەن جوق. شەتەلدەردە بۇل ەڭبەكتىڭ قولجازباسىنىڭ ءارتۇرلى اتپەن بەلگىلى بىرنەشە نۇسقاسى بار. بىزگە جەتكەن شىعارما قولجازبالارىنىڭ ەڭ ەرتە نۇسقالارىنىڭ ءبىرى «تاريح-ي شاح يسمايل» دەپ اتالادى (21 مينياتيۋراسى بار 307 پاراق). ول ۇلىبريتانيادا ساقتاۋلى [3]. 1971 ج. «الام ارا-يي سەفيەۆي» شىعارماسى يران زەرتتەۋشىسى يا. شوكري تاراپىنان ەكى نۇسقا نەگىزىندە جاريالاندى. سول جىلى تەگەراندا وسى شىعارمانىڭ باسقا نۇسقاسىن م. ساحەب «الام ارا-يي شاح يسمايل» دەگەن اتپەن جارىققا شىعاردى. اتالعان شىعارما و. ەكايەۆتىڭ [4] ارنايى ەڭبەگىندە زەرتتەلىپ، ونىڭ كەي بولىكتەرى ورىس تىلىنە اۋدارىلدى. شىعارما تۋرالى مالىمەتتەردى اعىلشىن شىعىستانۋشىلارى د. روسس [5] پەن چ.ا. ءستوريدىڭ [6] ەڭبەكتەرىنەن كەزدەستىرۋگە بولادى. ونىڭ ماعلۇماتتارىن ي.پ. پەترۋشيەۆسكيي [7]، و. ەفەندييەۆ [8]، ش.ف. فارزالييەۆ [9]، د.يۋ. يۋسۋپوۆالار [10] ءوز زەرتتەۋلەرىندە پايدالاندى. قازاقستان شىعىستانۋشىلارىنىڭ ىشىنەن تەك م.ق. ابۋسەيىتوۆا عانا بۇل ەڭبەكتىڭ ماعلۇماتتارىن «XVءى عاسىرداعى قازاق تاريحىن زەرتتەۋ ىسىندە نەداۋىر ماڭىزى بار» دەپ كورسەتتى [11]. چ.ا. ستوري اتالعان ەڭبەكتىڭ العاشقى قولجازباسى 1675-1676 جج. قايتادان وڭدەلگەن دەپ جازادى [12]. و. ەكايەۆ «تاريح-ي شاح يسمايل» جانە «الام ارا-يي سەفيەۆي» ماتىندەرىن سالىستىرا كەلىپ، XVءىى ع. رەداكتورى «تۇپنۇسقانىڭ ءتىلىن جاتىق قىلدى جانە كەيبىر تۇستارىن ءبىرقاتار قۇندى دەرەكتەرمەن تولىقتىردى. ول «تاريح-ي شاح يسمايلدىڭ» جەكەلەنگەن، ءۇستىرت مازمۇندالعان تۇستارىن ناقتىلادى، ارتىعىن الىپ تاستادى، سونداي-اق ونداعى وقيعالاردى ايقىنىراق جانە تولىعىراق سيپاتتادى» [13] دەگەن توقتامعا كەلەدى. ءدال سول كەزدە شىعارماعا قازاقتارعا قاتىستى مالىمەتتەر ەنگىزىلگەن دەگەن بولجاۋ جاساۋعا بولار ەدى. الايدا، ەڭبەك اۆتورى كەلتىرگەن ايعاقتىق دەرەكتەر بۇل بولجامدى جوققا شىعارادى. ونىڭ ۇستىنە «الام ارا-يي سەفيەۆيدە» كەلتىرىلگەن قازاقتار تۋرالى مالىمەتتەر XVءىى ع. رەداكتورى وڭدەمەگەن «تاريح-ي شاح يسمايل» شىعارماسىندا كەزدەسەدى [14]. سوندىقتان «الام ارا-يي سەفيەۆيدە» سيپاتتالعان وقيعالاردىڭ شىنايىلىعىنا كۇمان كەلتىرۋگە بولمايدى. بۇل ەڭبەكتى و. ەفەندييەۆ XVءى ع. ءازىربايجان تاريحى جونىندەگى زەرتتەۋىندە پايدالانعان. ول شىعارما «1540-1548 جج. ارالىعىندا جازىلعان» دەگەن ويدا [15]. زەرتتەۋشى ونى سەفيەۆيد شاحى ءى يسمايلدىڭ بيلىگى تۋرالى باياندالعان «فۋتۋحات-ي شاحي»، «حابيب اس-سيار» سىندى باسقا بەلگىلى شىعارمالارمەن سالىستىرا وتىرىپ، «اتالمىش شىعارما ءى يسمايل شاحتىڭ بيلىگى، XVءى ع. العاشقى شيرەگىندەگىءازىربايجانداعى جانە ونىمەن شەكارالاس ەلدەردەگى سەفيەۆيد مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى جونىندەگى مەيىلىنشە تولىق، ناقتى جانە جان-جاقتى بايانداۋ بولىپ تابىلادى» [16] دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى. و. ەفەندييەۆ اتالعان ەڭبەكتىڭ اۆتورى يسمايل شاحتىڭ العاشقى جورىقتارىنا قاتىسقان دەگەن وي ايتادى. د. روسس [17] پەن د.يۋ. يۋسۋپوۆانىڭ [18] پىكىرىنشە، «تاريح-ي شاح يسمايلدىڭ» اۆتورى ەڭبەكتى جازعاندا گياس اد-دين ءحونداميردىڭ «حابيب اس-سيار» شىعارماسىن پايدالانعان. الايدا، اعىلشىن شىعىستانۋشىسى «تاريح-ي شاح يسمايل» جانە «حابيب اس-سياردىڭ» مالىمەتتەرىن سالىستىرا كەلىپ، العاشقى شىعارمانى وزىق دەپ باعالايدى [19]. ش.ف. فارزالييەۆ بۇل ەڭبەكتىڭ كەيبىر مالىمەتتەرىن «احسان ات-تاۋاريحتىڭ» [20] اۆتورى حاسان بەك رۋملۋ پايدالانعان دەگەن ويدا. بۇل ەڭبەكتىڭ مالىمەتتەرى ءبىزدىڭ تاقىرىبىمىزعا قاتىستى بولعاندىقتان، وعان تومەندە ارنايى توقتالامىز. ەندى «الام ارا-ي سەفيەۆيدەگى» قازاق-قىزىلباس قارىم-قاتىناستارى تۋرالى ناقتى مالىمەتتەرگە كەلەيىك. سونىمەن، شىعارمادا ايتىلعانداي، سەفيەۆيدتەر مەن ولاردىڭ وداقتاسى ءامىر تەمىر ۇرپاقتارىنان ويسىراي جەڭىلگەن سوڭ، شيباندىقتار [21] حيجرانىڭ 919، ياعني، 1513/14 جج. قازاقتىڭ باس حانى قاسىمعا سەفيەۆيدتەرمەن بىرلەسىپ سوعىسۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى. ءوزىنىڭ تۇركىستانداعى يەلىگىنە ءقاۋىپ ءتونىپ تۇرعاندىقتان [22]،Žقازاق حانى ولاردىڭ ۇسىنىسىن قابىلدادى. قاسىم حاننىڭ بۇيرىعى بويىنشا، قالىڭ قول جيىلىپ، سەفيەۆيدتەرگە قارسى اتتاندى. اسكەردى باسقارۋ قاسىم حاننىڭ ۇلى ءابىلقايىر حانعا جۇكتەلدى. بۇل – وتە قۇندى مالىمەت. ويتكەنى، قاسىم حاننىڭ ءابىلقايىر ەسىمدى ۇلى بۇعان دەيىن بىزگە بەلگىلى بولعان بىردە-بىر تاريحي شىعارمالاردا كەزدەسپەگەن. ونىڭ ەسىمىن XV-XVءىى عع. قازاق حاندىعىنىڭ بيلەۋشىلەرى تاريحىن ارنايى زەرتتەگەن ت.ي. سۇلتانوۆتا اتامايدى [23]. الايدا، بۇعان قاراپ قاسىم حاننىڭ ءابىلقايىر اتتى ۇلى بولعان جوق دەپ ساناۋعا بولمايدى. جوعارىدا كورسەتىلگەندەي، «الام ارا-يي سەفيەۆي» – مەيىلىنشى سەنىمدى تاريحي دەرەك جانە ونىڭ ماعلۇماتىنا كۇمان كەلتىرۋ قيسىنسىز. قازاقتىڭ قالىڭ قولىنا وزبەك بيلەۋشىسى شيباندىقتاردىڭ اسكەرى قوسىلادى. قازاق-وزبەك بىرلەسكەن اسكەرىنىڭ جالپى سانىن اۆتور 160 مىڭ ادام دەپ كورسەتەدى. اسكەر سانىنىڭ اسىرا ايتىلۋى دا ابدەن مۇمكىن. ءبىراق سول كەز ءۇشىن مەيلىنشە ۇلكەن اسكەر جينالعانى انىق. بۇل اسكەر جەيحۋننان (ءامۋداريادان) ءوتىپ، ساپ تۇزەيدى. جالپى باسشىلىقتى مىندەتىنە العان ءابىلقايىر حان اسكەري كەڭەس وتكىزەدى. وندا يسمايل شاحقا ەلشى جىبەرۋ قاجەت، قاجەت ەمەستىگى ماسەلەسى تالقىلانادى. اقىر اياعىندا ءابىلقايىردىڭ شەشىمىمەن سەفيەۆيدتەرگە ەلشى جونەلتىلەدى. وعان كەلەسى ماتىندەگى حات بەرىلەدى: «شاح ءيسمايل-باھادۇر حانعا دەشتىنىڭ پاديشاحى قاسىم حاننىڭ ۇلى – كورگەندى سۇلتاننىڭ كەلىپ تۇرعانىن ءمالىم ەتەمىز. ءسىز ءوز يەلىگىڭىزدىڭ شەكاراسىنان تىسقارى شىعىپ، ەرلىگىڭىزدى بايقاتتىڭىز. ءسىز وسىمەن سان مارتە ۇلى حان (قاسىم حان – ن.ا.) تاعايىنداعانداردى [ادامداردى] تۇركىستاننان قۋدىڭىز. حان مەنى ءسىزدى ۇستاۋعا جىبەردى، ال ءوزىم ەرجۇرەك جانداردى سىيلايتىندىقتان، اكەمنىڭ ءسىزدى اياعىڭىزدى كوكتەن كەلتىرىپ اسىپ قويعانىن قالامايمىن. ءسىز دە [ءوزىڭىزدىڭ] ءومىردى باعالايسىز جانە [سوندىقتان وسى] ولكەنى بوساتىڭىز، ونى [وزبەك حاندارىنا] قايتارىڭىز. ال ءوزىڭىز يرانعا قايتىڭىز، ويتپەگەن جاعدايدا قارا اسپانىڭىزدى سۋعا، قارا ورمانىڭىزدى ورتكە الدىرامىز. ءوزىڭنىڭ جاس عۇمىرىڭدى ايا، ماعىناسىز قۇرباندىقتان باس تارت. مەنىڭ ايتارىم – وسى. ال باسقاسىن [بۇدان ءارى نە ىستەۋدى] ءوزىڭ ءبىل». جاۋاپ حاتىندا سەفيەۆيد بيلەۋشىسى بىلاي جازدى: «ەگەر حانزادا شىڭعىس حان اۋلەتىنىڭ تۇركىستانداعى بيلىگىن سوعىستىڭ كومەگىمەن جالعاستىرعىسى جانە قارۋدىڭ كۇشىمەن قان توككىسى كەلسە، مەن بۇل كۇشكە قارسى [مەنى قورعاۋعا] حاق جولىنداعى مۇسىلمانداردىڭ كيەلى ءامىرى، حەيبەردى باس ءيدىرۋشى حايدار ءالي بين ءابۋ ءتالىپتى، وعان اللانىڭ نۇرى جاۋسىن، كومەككە شاقىرامىن. ءبىزدىڭ جاۋابىمىز – شايقاس». مۇنداي جاۋاپ العان ءابىلقايىر حان شايقاسقا دايىندالۋعا بۇيرىق بەردى. كۇن شىعا شايقاس باستالدى. قازاق اسكەرىنىڭ وڭ قاناتىن مەيرام اتالىق، سول قاناتىن سارى ءادىل، ال ورتانى ءابىلقايىردىڭ ءوزى باسقاردى. مۇحاممەد شايباني حاننىڭ ۇلى مۇحاممەد تەمىر سۇلتاننىڭ سامارقاند اسكەرى سول قاناتتىڭ تىلىنا ورنالاستى. ال تاعى ءبىر ىقپالدى شيباندىقۇبايدوللاح حان ءابىلقايىردىڭ رۇقساتىمەن بارلىق اسكەردىڭ جەلكە تۇسىنا ورنىقتى. قارسىلاستاردىڭ اراسىندا كەسكىلەسكەن شايقاس ءوتىپ، سەفيەۆيد اسكەرى جەڭىسكە جەتتى. مەيرام اتالىق پەن ءابىلقايىر حان باستاعان بىرنەشە قازاق قولباسشىسى قازا تاپتى. ءتۇپنۇسقادا ءابىلقايىر حان (ونى شىعارما اۆتورى حاس باتىر دەپ كورسەتەدى) يسمايل شاحتىڭ ءوزىنىڭ قولىنان اجال تاپتى دەپ جازادى. ول قازاق حانىن ولتىرگەن سوڭ، باسىن كەسىپ الىپ، نايزانىڭ ۇشىنا شانشۋعا بۇيرىق بەرەدى. «دەشتىنىڭ اسكەرى جەڭىلىپ، شاتىرلارىن، مۇلىكتەرىن، دابىلدارىن جانە باسقا بۇيىمدارىن تاستاپ، جەيحۋن وزەنىنە قاراي تۇرا قاشتى» دەپ جازادى اۆتور. الايدا، بارلىعى بىردەي وزەننەن وتە المادى. ۇبايدوللاح حاننىڭ ادامدارى بارلىق قولدىڭ ءوتۋىن كۇتپەي، سالدارىن جيىپ الادى. ءابىلقايىردىڭ 30 مىڭ اسكەرى ارعى جاعادا قالا بەرەدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى سەفيەۆيدتەردىڭ قولىنا تۇسەدى. شايقاستان سوڭ شيباندىقتار ورتا ازياداعى ىقپالدى ءدىندار ءابدى ءار-راحيم ناقىشباندي قوجانىڭ ارا اعايىندىعىمەن يسمايل-شاحپەن بەيبىت كەلىسىمگە كەلدى [24]. «الام ارا-يي سەفيەۆي» اۆتورىنىڭ بۇل شايقاسقا شيباندىق مۇحاممەد تەمىر سۇلتاننىڭ قاتىسقانىن كورسەتۋى سەبەپتى شايقاستىڭ ۋاقىتىن 1513 كۇزى، نەمەسە 1514 جىلدىڭ قىسى مەن كوكتەمنىڭ باسى دەپ بەلگىلەۋگە نەگىز بار. ويتكەنى، تاريحي شىعارمالاردىڭ دەرەكتەرىنە جانە شايباندىق ەپيگرافيكاعا سايكەس ول 1514 جىلدىڭ 17 ناۋرىزىندا دەشتى قىپشاقتاعى حۋتتالان وبلىسىندا قازا تاپقان [25]. ازىرگە قازاق حاندىعى مەن قىزىلباس (سەفيەۆيد) مەملەكەتىنىڭ قارىم-قاتىناستارى تۋرالى تاريحي دەرەكتەردەگى العاشقى ايگىلى مالىمەتى وسى. بۇل ارادا مىنانى ايتقان ءجون. كسرو كەزىندە ءازىربايجان قۇرامىندا قازاق اۋدانى جانە وسى اتتاس قالا بولدى. بۇل جەردىڭ تۇرعىندارى باتىس ءازىربايجان ءتىلىنىڭ ايرىقشا قازاق ديالەكتىسىندە سويلەيدى جانە كىلەم توقۋدىڭ اسقان شەبەرلىگىمەن داڭقى شىققان. «قازاق ولكەسى ءوز اتاۋىن XVءى عاسىردا قازاق، باسقاشا ايتقاندا قازاقلۋ نەمەسە قازاقلار («قازاقتار») دەگەن اتپەن كەزدەسەتىن شاعىن قىزىلباس تايپاسىنان العان» – دەپ كورسەتەدى زەرتتەۋشىلەر ە. حۋرشۋديان مەن د. مۇقانوۆا [26]. ي.پ. پەترۋشيەۆسكييدىڭ پىكىرىنشە، بۇل تايپا قىزىلباستاردىڭ قۇرامىنا XV ع. سوڭى مەن XVءى ع. باسىندا كىرگەن [27]. ەگەر بۇعان دەيىن تاريحي دەرەكتەردە قىزىلباستاردىڭ اراسىنداعى قازاقلۋ تايپاسى كەزدەسپەگەنىن ەسكەرسەك، ونىڭ نەگىزىن 1513/14 جىلعى شايقاستا سەفيەۆيدتەردىڭ قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەن وتىز مىڭ قازاق قۇرۋى مۇمكىن دەگەن بولجاۋ ايتۋعا بولادى. سەفيەۆيدتەر مەملەكەتىنىڭ ورتالىعىنا كوشىرىلگەن بۇل قاۋىم بىرتە-بىرتە قىزىلباس تايپالارىنىڭ بىرىنە اينالۋى (تىلدەرى دە ورتاق – تۇركى ءتىلى ەدى)، ءبىراق ءوز اتاۋىن ساقتاپ قالۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايلار سەفيەۆيدتەر تاريحىندا بۇرىن دا كەزدەسكەن. ماسەلەن، قىزىلباستاردىڭ رۋملۋ جانە شاملۋ تايپالارىنىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى ي.پ. پەترۋشيەۆسكيي بىلاي دەيدى: «جارتىلاي اڭىزدىق تامسىلدەرگە سەنسەك، رۋملۋ جانە شاملۋ تايپالارى كىشى ازيادان (رۋم) جانە سيريادان (شام) قولعا تۇسكەن تۇتقىنداردان شىققان. ولاردى انكاراداعى (1402) شايقاستان سوڭ تەمىر اكەتىپ، سەفيەۆيدتەردىڭ شەيحى قوجا اليگە بەرگەن جانە سوڭعىسى ءازىربايجانعا قونىستاندىرعان» [28]. «الام ارا-يي سەفيەۆي» ماعلۇماتتارى مەن فولكلور دەرەكتەرىن سالىستىرا زەرتتەگەن قىزىق. «الام ارا-يي سەفيەۆيدە» سيپاتتالعان وقيعالار قازاق ەپوستارىندا قىزىلباستارمەن شايقاس تۇرىندە كورىنىس تاپقان ءتارىزدى. بۇعان «قوبىلاندى باتىر» [29] جىرى ايعاق. ونىڭ باس كەيىپكەرى توقتاربايدىڭ بالاسى قوبىلاندى قىزىلباستارمەن شايقاسادى [30]. بىرنەشە مىسال كەلتىرەيىك. 1. «قوبىلاندى باتىر» جىرىندا قوبىلاندى باتىردىڭŽقاراقىپشاق رۋىنان ەكەندىگى، قازاقتىڭ قۇرامىنا كىرەتىندىگى ايتىلادى. قوبىلاندى باتىر سىناققا كەلگەندە كوكتىم ايماق «قازاقتىڭ ەرى كەلدى» دەيدى [31]. جىردىڭ كەلەسى ءبىر تۇسىندا قوبىلاندى بىلاي دەيدى: «قازاق كوپپىن دەگەندە، كوپپىن دەپ ايتار ءتىلىم جوق» [32]. وسى ارقىلى ول ءوزىنىڭ قازاق ەكەنىن ايتىپ تۇر. 2. جىردا قوبىلاندى باتىر قىزىلباستارمەن شايقاسادى جانە ءوزى حاق مۇسىلمان رەتىندە كاپىرلەردىڭ بيلەۋشىسى قازانعا قارسى شىعادى. بۇل كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردى تىعىرىققا تىرەدى. ويتكەنى، تاياۋ شىعىس جانە ورتالىق ازيا حالىقتارى يسلامدى قازىرگى قازاق دالاسىنداعى تۇرعىنداردان ەرتە قابىلداعانى بەلگىلى. بۇعان مىناداي تۇسىندىرمە بەرۋگە بولادى. سەفيەۆيدتىك بيلىك ورناعان سوڭ، يران يسلامنىڭ شەيىتتىك باعىتى بەكىگەن مەملەكەتكە اينالدى جانە يسمايل شاح بيلەگەن جىلدار سۇننيدتەردى اياۋسىز قۋدالاۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل تۋرالى تۇركىمەن زەرتتەۋشىسى و.ك. اتايەۆ بىلاي دەيدى: «سەفيەۆيدتەر بيلىگى كەزىندە سۇننيدتەرگە دەگەن قاتىگەز ساياسات ورنىقتى. ول «ءسۇننيدتى كورسەڭ، ءولتىر» دەگەن ءسوز تىركەسىندە كورىنىس تاپتى» [33]. فاناتيزمگە بەرىلگەن شەيىتتەر سۇننيدتەردى باسقا دىندەگىلەر دەپ ساناپ، ولارمەن سوعىستى «ءدىن جولىنداعى كيەلى سوعىس» [34] دەپ اتادى دەيدى ن.د. ميكلۋحو-ماكلاي. شەيىتتەرگە ماۋرەنناحردىڭ [35] جانە دەشتىŽقىپشاقتىڭ ءسۇننيد تۇرعىندارى دا وسىلاي قاراعان. 3. جىردا نوعايلار (نوعايلى) مەن قىپشاقتاردىڭ ياعني، نوعايلار مەن قازاقتاردىڭ وداعى تۋرالى ايتىلادى. قاسىم حان بيلىگى كەزىندە قازاقتار مەن نوعايلاردىڭ وداق جاساعانىن جازبا دەرەكتەر دە راستايدى. ماسەلەن، ت.ي. سۇلتانوۆ ماحمۇد ب. ءامىر ءۋاليدىڭ مالىمەتىن كەلتىرەدى. وندا XVءى ع. باسىندا قاسىم حان نوعايلاردىڭ (ماڭعىتتاردىڭ) كومەگى مەن قولداۋىنا سۇيەنگەنى ايتىلادى [36]. XVءى ع. جازىلعان «ءزۇبدات ءال اسراردىڭ» اۆتورى ابداللاح بالحي 1513 جىلى شيباندىق ءسۇيىنشى قوجا حانعا قارسى اتتانعاندا، قاسىم حاننىڭ اسكەرى قازاقتار مەن نوعايلاردان (ماڭعىتتاردان) قۇرالعانىن مالىمدەيدى [37]. بۇدان ارىرەكتەگى شيباندىق ەڭبەكتەردىڭ مالىمدەۋىنشە، قازاقتار مەن نوعايلاردىڭ (بارلىق ەمەس، ءبىر بولىگى) وداعى XV ع. اياعىندا قۇرىلعان [38]. 4. جىردىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرىŽقارامان باتىر «اتادان ەر بولىپ تۋعاسىن، نوعايلىنىڭ جەرىنە قىزىلباستاردى قوندىرىپ قويۋىمىز سۇيەككە تاڭبا ەسەس پە؟» [39] دەيدى. 1510 ج. وزبەك بيلەۋشىسى مۇحاممەد شايباني حان ولگەن سوڭ يسمايل شاح تۇركىمەن تايپالارى قونىستانعان كاسپيي مەن ارال تەڭىزدەرىنىڭ اراسىنداعى جەردى ءوزىنىڭ يەلىگىنە قوسىپ الدى. بۇل جەرلەردى نوعاي مىرزالارى XV ع. سوڭىندا وزدەرىنىڭ ەجەلگى قونىسى دەپ ساناعان، ويتكەنى مۇندا ولاردىڭ كەيبىر قىستاۋلارى بار بولاتىن. ماسەلەن، 1491 جىلى ورىستىڭ ۇلى كنيازى يۆان ۆاسيليەۆيچتىڭ ەلشىسى ماسكەۋگە بىلاي دەپ باياندايدى: «وپاس كنياز دا يامگۋرچەي زيموۆالي پود چەگاداي» [40]. مۇنداعى «چەگاداي» كاسپيي ماڭايىنداعى جەر. وسىدان بەس جىل وتكەن سوڭ 1496 جىلى نوعاي مىرزاسى مۇسا ورىستىڭ يۆان ۆاسيليەۆيچ كنيازىنا بىلاي دەپ جازعان: «نا براتيۋ نا سۆويۋ پوگنيەۆاۆشيسيا، ۆ تۋركمەن ەزديل ەسم...» [41]. جايىقتان باستاپ شىعىسقا، كاسپيي تەڭىزىنە جانە ارال كولىنە دەيىنگى دالالاردى مەكەندەگەن تۇركىمەن تايپالارى نوعاي ورداسىنىڭ قۇرامىنا كىرگەنىن س.گ. اگادجانوۆ كەزىندە كورسەتكەن [42]. نوعاي ورداسىنا قاراعان تايپالار XVءى ع. باسىندا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا ەنگەننەن كەيىندە بۇل جەرلەردى وزدەرىنىڭ بايىرعى قونىسى دەپ ساناپ، ونى سەفيەۆيدتەردىڭ (قىزىلباستاردىڭ) ۇستەمدىگىنەن ازات ەتۋگە ارەكەتتەنگەن ءتارىزدى. 5. جىردا كوكتىم ايماق حاننىڭ (ايباق حان) جانە الشاعىر حاننىڭ ەسىمدەرى اتالادى، بۇلاردى تاريحتان بەلگىلى ناقتى ساياسي تۇلعالار دەپ ساناۋعا بولادى. ماسەلەن، تاريحي ادەبيەتتەردە العاشقىسىن شايباندىق يباق حان، ال ەكىنشىسىن نوعاي ورداسى بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى الشاعىر دەپ بولجاۋعا بولاتىنى ايتىلعان [43]. نوعاي مىرزاسىنىڭ جىردا «شاعىر» [44] دەپ كەلەتىن ىقشامدالعان ءتۇرى سول كەزدىڭ رەسمي قۇجاتتارىندا دا كەزدەسەدى [45]. سونداي-اق، جىرداعى وراق باتىردىڭ تاريحي كەيىپكەرى نوعاي مىرزاسى وراق دەپ بولجاۋعا بولادى. 6. «قوبىلاندى باتىر» جىرىندا قىزىلباستاردىڭ بىلتەلى مىلتىقپەن اتقانى ايتىلادى [46]. وت قارۋ تۋرالى مالەمەتتى كوبىنەسە زەرتتەۋشىلەر بۇل مالىمەتتى ايتۋشىلار جىردا باياندالعان تاريحي وقيعالارعا كەيىنگى كەزەڭدە قوستى دەپ تۇسىندىرەدى. ويتكەنى، قىزىلباستاردا مىلتىق «XVءىى ع. سوڭى – XVءىىى ع. باسىنان ەرتە بولۋى مۇمكىن ەمەس» دەپ كورسەتەدى [47]. وسىعان وراي، و. ەفەندييەۆتىڭ XVءى ع. العاشقى جارتىسىنداعى تاريحي ەڭبەكتەردىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنىپ جازعان، قۇندى ەسكەرتۋىن كەلتىرەيىك: «سەفيەۆيدتەر اۋەلدەن-اق وتقارۋدى قولدانعان. الايدا، مىلتىق ولاردا كوپ بولماسا كەرەك جانە ولاردىڭ قولىنا ەۋروپالىقتار ارقىلى اندا-ساندا تۇسكەن، ويتكەنى، سەفيەۆيدتەر ونى وزدەرى ول كەزدە شىعارىپ ۇلگەرمەگەن» [48]. سونداي-اق ۆ.ف. مينورسكيي «احسان ات-تاۋاريحتىڭ» ماعلۇماتىنا سۇيەنىپ، سەفيەۆيدتەردە فرانكتەردىڭ زەڭبىرەگى مەن مۋشكەتتەرى بولعانىن ايتادى (حيجرانىڭ 920-958 جج. ) [49]. 7. جىردا سيپاتتالعان سيۋجەتتەردىڭ جۇيەسى تاريحي شىندىقپەن قايشى كەلمەيدى. ماسەلەن، جىردا قوبىلاندى اۋەلى كوكتىم ايماقپەن (يباق، ءسىبىر مەن نوعايدىڭ پاتشاسى، ەسىمى مۇراعات قۇجاتتارىندا سوڭعى رەت 1495 ج. كەزدەسەدى) [50] شايقاسقا اتتانادى، وسىدان سوڭ نوعايدىڭŽقارامان باتىرىنىڭ وتىنىشىمەن قىزىلباستاردىڭ بيلەۋشىسى قازانمەن (بالكىم، مۇنىڭ تاريحي نەگىزىنە قازاق-وزبەكتەردىڭ 1513/14 ج. قىزىلباستارعا قارسى جورىعى الىنسا كەرەك) سوعىسادى، ەڭ سوڭىندا قوبىلاندى باتىر الشاعىرمەن (نوعاي مىرزاسى الشاعىر، مۇسا مىرزانىڭ ۇلى، مۇراعات قۇجاتتارىندا العاشقى رەت 1505 ج. [51] جانە سوڭعى رەت 1519 ج. اتالادى [52]) شايقاسادى. بۇل مالىمەتتەر توڭىرەگىندە بىزگە ايگىلى قازاق اقىنى، فيلوسوفى، تاريحشىسى ش. قۇدايبەردى ۇلى جەتكىزگەن اڭىز وزگەشە تالقىلانۋى مۇمكىن. وندا قوبىلاندى باتىر ءابىلقايىر حاننىڭ سەنىمدى ادامدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايتىلادى. شاكارىم قاجى بۇل ءابىلقايىردى XV ع. شيباندىق ءابىلقايىر حان دەپ اتاپ، وقيعانى كەرەي مەن جانىبەك [53] باستاعان حالىقتىڭ جەتىسۋعا اۋا كوشۋىمەن بايلانىستىرادى. الايدا، ءدال وسى وقيعا وزىنەن ەرتەرەكتەگى وقيعالارعا كەيىنگى جاپسىرما بولۋى مۇمكىن. دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، شيباندىق ءابىلقايىر حان حيجرانىڭ 874ج. / 1469/70 جج. قازا تاپقان [54]. ونىڭ ساياسي قىزمەتى «قوبىلاندى باتىر» جىرىندا كوكتىم ايماق دەپ اتالاتىن يباق حاننىڭ (ايباق حان) بيلىگىمەن سايكەس كەلسە، ال الشاعىر مەن وراق تاريح ساحناسىنا ءابىلقايىر قازاسىنان وتىز بەس جىل كەيىن شىققان. سوندىقتان، ەپيكالىق كەيىپكەر قوبىلاندى باتىر شيباندىق ابىلقايىرمەن ەمەس، قازاق بيلەۋشىسى قاسىم حاننىڭ ۇلى ءابىلقايىر حانمەن بايلانىستى بولعان دەپ بولجاۋ جاساۋعا بولادى. مۇنداي جاعدايدا جىردا نەگە يباق حان، الشاعىر جانە وراقءابىلقايىر حاننىڭ تۇستاسى بولعانىنىڭ سەبەبى ايقىندالا كەتەدى. سونىمەن، «قوبىلاندى باتىر» جىرىنىڭ قازاق-قىزىلباس قاقتىعىسى تۋرالى مالىمەتى «الام ارا-يي سەفيەۆي» جازبا ەسكەرتكىشى ارقىلى بەكي تۇسەدى دەپ ايتۋعا بولادى. قىزىلباس (سەفيەۆيد) مەملەكەتىنە قارسى قازاق پەن وزبەك 1513/144 ج. عانا جورىق جاساماعان. 1528 ج. قازاق اسكەرى شيباندىقتارمەن بىرگە قىزىلباستارعا قارسى تاعى ءبىر جورىققا اتتانادى. بۇل جانىبەك حاننىڭ نەمەرەسى، ادىك سۇلتاننىڭ ۇلى قازاق حانى تاحيردىڭ (1522-1531/32جج.) بيلەگەن كەزەڭ ەدى. XءىX ع. يران تاريحشىسى مۇحاممەد حاسان حان ساني ۋد-دوۋلە «ماتلا-ۋش-شامس» ەڭبەگىندە حيج. 934ج. ياعني، 1527/28 جج. سەفيەۆيدتىك تاحماسپ شاح حوراساندى باسىپ الۋ ماقساتىندا شيباندىقتارعا قارسى جورىققا اتتانعاندا، ۇبايدوللاح حان باسقا وزبەك حاندارىنان، ءتىپتى، «قالماقتاردىڭ، قىرعىزداردىڭ جانە قازاقتاردىڭ» [55] بيلەۋشىلەرىنەن كومەك سۇرادى دەگەن دەرەك بار. شيباندىقتاردىڭ بيلەۋشىسى ۇبايدوللاح حاننىڭ ءوتىنىشىن قازاق حانى قاناعاتتاندىرىپ، ولارعا قولداۋ كورسەتەدى. «احسان ات-تاۋاريح» دەرەگىنە جۇگىنسەك، حيج. 935ج. /1528 ج. ۇبايدوللاح حان «ماۋرەنناحردان، قاشقاردان، تۇركىستاننان، ءاندىجاننان، وتىراردان، سايراننان، قابۇلدان، تۋرفاننان، عىلماننان، قازاقتان جانە قىپشاق پەن قىرعىزدىڭ دالاسىنان» قالىڭ قول جيىپ، سەفيەۆيد اسكەرىنە قارسى جورىققا اتتانادى. «شىڭعىس حان زامانىنان باستاپ قازىرگە دەيىن، – دەلىنگەن ەڭبەكتە، – مۇنداي قالىڭ قول ءامۋداريادان وتپەگەن ەدى». بۇل اسكەردىڭ سانى دەرەكتەردە 80 مىڭنان 300 مىڭ ادامعا دەيىن دەپ ءارتۇرلى كورسەتىلەدى. وداقتاستار اسكەرى 300 مىڭ دەگەننىڭ اسىرەلەۋ ەكەنى كۇمان تۋعىزباسا كەرەك. بۇل قالىڭ قولعا تاحماسپ شاحتىڭ ءوزى باستاعان سەفيەۆيدتەر اسكەرى قارسى اتتاندى. ونىڭ اسكەرىنىڭ سانى دەرەكتەردە 24 مىڭنان 100 مىڭعا دەيىن دەپ ءارتۇرلى بەلگىلەنەدى. ەكى جاق جام ءۋالاياتىنىڭ سارىقامىس مەكەنىندە كەزدەسىپ، باستى شايقاس وسىندا وتەدى. العاشقىسىندا ساتتىلىك ۇبايدوللاح حاننىڭ اسكەرى جاعىندا بولادى. ولار سەفيەۆيدتەر اسكەرىنىڭ ەكى قاناتىن ىعىستىرادى، الايدا، تاحماسپ شاحتىڭ ءوزى باسقارعان ورتاڭعى تۇسى ءمىز باقپايدى. شايقاستىڭ تاعدىرىن سەفيەۆيدتەردىڭ جاڭا كۇشىنىڭ ۇرىسقا ارالاسۋى شەشەدى. مۇنىڭ ناتيجەسىندە ۇبايدوللاح حاننىڭ اسكەرى تالقاندالىپ، حاننىڭ ءوزى زورعا قاشىپ قۇتىلادى [56]. مۇحاممەد حاسان حان ساني ۋد-دوۋلە اتالعان شايقاستىڭ وتكەن ۋاقىتى حيج. 935 ج. اشۋرا كۇنىنە (10 مۇحارامم)، ياعني، 1528 ج. 24 قىركۇيەگى دەپ كورسەتەدى [57]. ۇبايدوللاحتىڭ بۇل جورىعى تۋرالى ورتاعاسىرلىق «شاراف نامە» شىعارماسىنىڭ اۆتورى شاراف حان بيدليسيدە حابارلايدى. ونىڭ مالىمەتىنشە، شايقاس حيج. 935 ج. سەنبى كۇنى 11 مۇحاراممدا وتكەن [58]. بۇل 1528 ج. 25 قىركۇيەگىنە سايكەس كەلەدى. بىزدىڭشە، مەيىلىنشە ناقتىسى – سوڭعى داتا. ي. وربەليدىڭ سينحرونيكالىق كەستەسىنە جۇگىنسەك، 1528 ج. 25 قىركۇيەگى شىنىندا دا سەنبىگە سايكەس كەلەدى [59]. «شاراف نامەدە» شايقاسقا قازاقتاردىڭ قاتىسقانى تۋرالى ايتىلمايدى، ۇبايدوللاح حاننىڭ اسكەرىنىڭ قۇرامى دا كورسەتىلمەيدى، الايدا، «احسان ات تاۋاريحتىڭ» مالىمەتتەرى دە تەرىستەلمەيدى. مۇنىڭ ءبارى شىعارمانىڭ سيپاتىمەن تۇسىندىرىلەدى. ول XVءى ع. سوڭىنا دەيىنگى يران مەن تۇركيانىڭ ومىرىندەگى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ جىلناماسىن قۇرايدى. وزىنەن بۇرىنعى شىعارمالارعا سۇيەنىپ جازعان شاراف حان مالىمەتتەردى قىسقاشا بەرەدى جانە تاپتىشتەپ باياندامايدى. ونىڭ ماقساتى كۇرد حالقىنىڭ تاريحىنا قاتىستى وقيعالاردى عانا مازمۇنداۋ [60]. اتالعان شايقاس تۋرالى مالىمەتتەر زاحير اد-دين بابىردىڭ «بابىرناما» ەڭبەگىندە دە كەزدەسەدى. اۆتور وندا سەفيەۆيد بيلەۋشىسى ديۆ سۇلتان نوكەرلەرىنىڭ ءبىرىنىڭ وزىنە كەلىپ، «اشۋرا كۇنىندە» دجام مەن حاردجيرد ماڭىندا بولعان وزبەكتەر مەن تۇركىمەندەر (سەفيەۆيد بوداندارى) اراسىنداعى بولعان شايقاس تۋرالى ايتقانىن جازادى. بابىردىڭ ايتۋىنشا، بۇل ادام سول شايقاسقا قاتىسقان جانە ونىڭ مالىمدەۋىنشە «وزبەكتەر 300 مىڭ ادام، ال تۇركىمەندەر 40-50 مىڭ دەيدى، الايدا، كوزگە 100 مىڭ ادامداي كورىنەدى، ال وزبەكتەر ءوز اسكەرىن 100 مىڭ ادام دەپ كورسەتكەن». «قىزىلباستار، – دەلىنەدى ارى قاراي شىعارمادا، – رۋمداردىڭ سالتى بويىنشا زەڭبىرەكتەرىن، قارۋلارىن ورناتىپ، مەرگەندەرىن تىزەدى، مىقتاپ بەكىنىپ، شايقاسقا كىرىسەدى». «تاڭ اتقاننان بەسىن نامازىنا دەيىن» سوزىلعان شايقاس ناتيجەسىندە، وزبەكتەردىڭ اسكەرى تالقاندالادى. ديۆ سۇلتان نوكەرىنىڭ مالىمدەۋىنشە، سەفيەۆيدتەردىڭ قولىنا وزبەكتەردىڭ كوشكىنشى حان (كوشىم حان)، ۇبايدوللاح حان جانە ءابۋ سايد سۇلتان باستاعان توعىز سۇلتانى تۇتقىنعا تۇسەدى، ولاردىڭ ىشىنەن سوڭعىسى عانا ءتىرى قالادى [61]. الايدا، بۇل دەرەكتەردىڭ كوپشىلىگى دۇرىس ەمەس ەدى، ونى «بابىرنامانى» باسىپ شىعارۋشىلار دا اتاپ كورسەتتى [62]. ودان كەيىنگى كەزەڭدە قازاق-قىزىلباس قارىم-قاتىناسىنىڭ قالاي بولعانى تۋرالى مالىمەت بىزدە جوق. بۇل جىلدارى شيباندىقتاردىڭ سەفيەۆيدتەرگە قارسى باسقا دا شايقاستارىنا قازاقتاردىڭ قاتىسۋى مۇمكىن. ءازىربايجان زەرتتەۋشىسى ا.ا. ءراحمانيدىڭ ەسەپتەۋىنشە، تەك ۇبايدوللاح حان عانا تاحماسپ شاحقا قارسى التى رەت جورىق جاساعان [63]. قازاق-قىزىلباس قارىم-قاتىناسى تۋرالى كەلەسى مالىمەت XVءى ع. سوڭىنا سايكەس كەلەدى. XVءى ع. ءىى جارتىسىندا قازاق حاندىعىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جاعدايى وتە اۋىر بولدى. ويتكەنى، ولار شيبان ۇرپاعى مەملەكەتى، موعۇل حاندىعى، نوعاي ورداسى جانە ويرات (قالماق) تايپالارىمەن سانسىز شايقاستاردان كوز اشپاعان ەدى. XVءى ع. ءىى جارتىسىنداعى قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن ارنايى زەرتتەگەن م.ق. ابۋسەيىتوۆا بۇل كەزەڭنىڭ سوڭىنا قاراي قازاق مەملەكەتىنىڭ ساياسي تۇرعىدان قاتتى السىرەگەنىن ايتادى [64]. قىزىلباس (سەفيەۆيد) مەملەكەتىنىڭ وسى جىلدارداعى سىرتقى ساياساتتاعى احۋالى دا قيىن ەدى. قىزىلباس تايپالارىنىڭ اراسىنداعى الاۋىزدىقتى پايدالانعان وسمان يمپەرياسى ولاردىڭ باتىس اۋماعىنىڭ نەداۋىر بولىگىن باسىپ الدى. ولاردىڭ شىعىس جاعىنا دا ءقاۋىپ ءتونىپ تۇرعان. شيبان اۋلەتى مەملەكەتى تاريحىندا كورنەكتى ورىن الاتىن بيلەۋشىلەردىڭ ءبىرى – ابدوللا حاننىڭ اسكەرى حوراساننىڭ تۇگەلگە جۋىعىنا ۇستەمدىگىن ورناتقان ەدى. نەداۋىر السىرەگەن قازاق حاندىعى مەن قىزىلباس (سەفيەۆيد) مەملەكەتى شيبان مەملەكەتىمەن باسەكەلەسۋگە مۇرشاسى كەلمەي، ولارمەن بەيبىت قاتىناستى ساقتاۋدى وڭ كورسە كەرەك. ورىس مۇراعاتى قۇجاتتارىنىڭ بىرىندە (1585 ج.) بىلاي دەلىنگەن: «بۇحار پاتشاسى، تۇركىستان پاتشاسى جانە قازاق پاتشاسى جانە ۇرگەنىش پاتشاسى جانە گرۋزين جانە ءۇزىر جانە قالماق جانە شەماحەي جانە شيەۆكال پاتشالارى، بۇلاردىڭ ءبارى قىزىلباستارمەن جانە ءوزارا بەيبىتشىلىكتە بولدى...» [65]. قازاقتىڭ جوعارعى بيلەۋشىسى تاۋەككەل حان مەن شيبان اۋلەتى مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى ابدوللا حاننىڭ اراسىنداعى ۋاقىتشا بەيبىت بىتىمگە قاراماستان، قازاق حاندىعىنا وزبەكتەردىڭ شابۋىلداۋ ءقاۋپى ساقتالدى. سوندىقتان، قازاق حانى شيبان اۋلەتى مەملەكەتىمەن كۇرەستە وداقتاس ىزدەۋگە تىرىستى. مۇنداي وداقتاس 1587 ج. باسشىلىعىنا جاس ءارى قايراتتى ابباس شاح [66] (كەيىننەن وعان «ۇلى» دەگەن جاناما ەسىم قوسىلعان) كەلگەن سەفيەۆيد مەملەكەتى بولۋى مۇمكىن ەدى. 1594 ج. تاۋەككەل حاننىڭ ماسكەۋ مەملەكەتىندەگى ەلشىسىŽقۇل-مۇحاممەد ماسكەۋگە قىزىلباس (سەفيەۆيد) مەملەكەتىنىڭ ەلشىلەرىنىڭ كەلەتىنى تۋرالى حابار الادى. وسمان يمپەرياسىمەن 1590 ج. جاسالعان، سەفيەۆيدتەر ءۇشىن وتە قيىنعا تۇسكەن، بەيبىت كەلىسىمنەن كەيىن، ابباس شاح الداعى سوعىس ءۇشىن وداقتاستار ىزدەدى. قۇل-مۇحاممەد سەفيەۆيد ەلشىلەرىمەن بايلانىس ورناتۋ ءۇشىن بەلسەندى ارەكەت جاسادى. قازاق ەلشىسى ءوز ماقساتىن: «بىزگە قىزىلباستارمەن بىرلەسىپ، بۇقارلىقتارعا قارسى تۇرۋ كەرەك» [67] دەپ ناقتى كورسەتتى. ونىڭ ارەكەتى ءوز ناتيجەسىن بەردى. ەكى مەملەكەتتىڭ ەلشىلەرى كەزدەسىپ، قازاق دالاسىنا قۇل-مۇحاممەد جانە ورىس ەلشىلەرىمەن بىرگە «شاحتىڭ ادامى دارۋىش-ماحمەد» اتتاندى. سونداي-اق، قۇل-مۇحاممەد ءوزىنىڭ سەنىمدى ادامىن ابباس-شاحقا جونەلتتى. بۇل كەلىسىمدەردىڭ ناتيجەسى تاريحي قۇجاتتارعا تۇسپەگەندىكتەن، ونىڭ نەمەن اياقتالعانى بەيمالىم. تەك ءدارۋىش مۇحاممەدتىڭ (ءدارۋىش ماحمەت، ءدارۋىش مامەت) ءوز وتانىنا قازاق جەرى ارقىلى قايتۋدى جوسپارلاعانى، الايدا، بۇعان تاۋەككەل حاننان رۇقسات الا الماعانى عانا ءمالىم. اقىر اياعىندا سەفيەۆيد ەلشىسى ءوز وتانىنا ماسكەۋ ارقىلى قايتۋعا ءماجبۇر بولعان [68]. الايدا، قازاق حاندىعى مەن قىزىلباس (سەفيەۆيد) مەملەكەتى بيلەۋشىلەرىنىڭ اسكەري قيمىلدارىنىڭ ءوزارا ۇيلەسۋىنە قاراعاندا ەكى جاق كەلىسىمگە كەلگەن بولۋى دا مۇمكىن. تاۋەككەل حان شيباندىقتارعا قارسى بەلسەندى اسكەري قيمىلدارعا كوشىپ، ماۋرەنناحردا ءوز بيلىگىن ورناتۋعا تىرىسىپ جاتقاندا، ابباس شاح حوراساندا شيباندىقتارعا قارسى ءدال سونداي ارەكەتتەر جاسادى. 1598/99 جج. قازاق بيلەۋشىلەرى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا تۇركىستان، تاشكەنت جانە فەرعانانى [69] قوسىپ العاندا، قىزىلباس (سەفيەۆيد) مەملەكەتى نيشاپۋر، مەشحەد، گەرات جانە مارى قالالارىمەن قوسا بۇكىل حوراساندى وزدەرىنە قاراتتى [70]. سونىمەن، تاريحي دەرەكتەردىڭ مالىمەتىنە سۇيەنە وتىرىپ، قازاق حاندىعى مەن قىزىلباس (سەفيەۆيد) مەملەكەتىنىڭ قارىم-قاتىناسى XVءى ع. باسىندا ورىن الدى دەگەن تۇجىرىمعا كەلۋگە بولادى. بۇل مەملەكەتتەردىڭ قارىم-قاتىناسى مەيلىنشە كۇردەلى بولدى جانە ءاربىر كەزەڭدە ناقتى ساياسي احۋالعا ساي وزگەرىپ وتىردى. ەگەر XVءى ع. ءى جارتىسىندا قىزىلباس (سەفيەۆيد) مەملەكەتى قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي قارسىلاسى بولسا، وسى عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي قازاق بيلەۋشىلەرى ولاردى شيبان اۋلەتى مەملەكەتىنە قارسى كۇرەستەگى وداقتاسى دەپ تانىدى. ءبىز، شامامىز كەلگەنشە، قازاق حاندىعى مەن سەفيەۆيد مەملەكەتىنىڭ XVءى ع. قارىم-قاتىناستارى ماسەلەسىنە توقتالدىق. ماعلۇماتتاردىڭ جۇتاڭدىعى ونى تەرەڭ جانە كەڭىنەن تالداۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. تۇتاستاي العاندا اتالعان ماسەلە زەرتتەۋ ءۇشىن مەيلىنشە وزەكتى بولىپ تابىلادى، سوندىقتان ونى جالعاستىرۋ كەرەك دەپ سانايمىز. ول ءۇشىن ەڭ اۋەلى ورتاعاسىرلىق تاريحي ەڭبەكتەردەن، اسىرەسە شىعىس شىعارمالارىنان، وسى ماسەلەگە قاتىستى جاڭا دەرەكتەردى ىزدەستىرىپ، عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ، ەرتەدەن بەلگىلى شىعارمالاردى قايتا مۇقيات تالداۋ قاجەت.

پايدالانعان ادەبيەتتەر مەن عىلىمي تۇسىنىكتەر

1. XV ع. ورتاسىندا (1465-1466 جج. شاماسى) قازىرگى جەتىسۋ جەرىندە اق وردانىڭ ايگىلى بيلەۋشىسى – ورىس حاننىڭ ۇرپاقتارى كەرەي مەن جانىبەك XV ع. 20-جىلدارى ىدىراپ كەتكەن قازاق مەملەكەتىن قايتا قالپىنا كەلتىردى. ەندى بۇل مەملەكەت تاريحي ادەبيەتتە قازاق حاندىعى دەگەن اتاۋ الدى. 2. قىزىلباس (سەفيەۆيد) مەملەكەتىن XVءى ع. باسىندا يران مەن ازەربايجاننىڭ تۇركى ءتىلدى تايپالارى قۇردى. مەملەكەت اتاۋى ونىڭ تۇڭعىش بيلەۋشىسى ءى يسمايل شاحتىڭ اردابەلي شەيحى سەفي اد-دين ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى بولعاندىعىمەن بايلانىستى. الايدا، بۇل مەملەكەت ورتاعاسىرلىق تاريحي شىعارمالاردا، كوبىنەسە قىزىلباستار مەملەكەتى دەپ اتالادى. سەبەبى سەفيەۆيد بيلەۋشىلەرىنىڭ نەگىزگى كۇشى تۇركى تىلدەس تايپالار شەيىتتەردىڭ 12 يمامىنىڭ قۇرمەتىنە باستارىنا 12 قىزىل جولاقتى شالما وراعان. يسمايل شاح قۇزىرىنداعىلاردىڭ كوپشىلىگى ءسۇننيت بولعاندىعىنا قاراماستان، مەملەكەتتىك ءدىن رەتىندە يسلامنىڭ شەيىتتىك باعىتىن جاريالادى. 3. قولجازبا وسى كۇندەرى بريتان كىتاپحاناسىندا (لوندون، ۇلىبريتانيا) ساقتاۋلى. 4. ەكايەۆ و. تۋركمەنيستان ي تۋركمەنى ۆ كونسە XV – پەرۆوي پولوۆينە XVءى ۆ. (پو داننىم «الام ارا-يي سەفيەۆي»). اشحاباد، 1981. 5. Ross D. تhە ەاگlۋ Yەاگs وf Shاh ءىsmءاىl، foundەگ وf the Safawءى Dynastۋ // Jوurnاl وf tћە Rوۋاl اsءىاtءىس Sوسىەtۋ. Lوndوn، 1896. Vوl. 29. 6. ستوري چ.ا. پەرسيدسكايا ليتەراتۋرا. بيوبيبليوگرافيچەسكيي وبزور. چ. ءىى. م.، 1972. 7. پەترۋشيەۆسكيي ي.پ. وچەركي پو يستوريي فەودالنىح وتنوشەنيي ۆ ازەربايدجانە ي ارمەنيي ۆ XVءى – ناچالە XءىX ۆ. ل.، 1949. 8. ەفەندييەۆ و. ازەربايدجانسكوە گوسۋدارستۆو سەفيەۆيدوۆ. باكۋ، 1981. 9. فارزالييەۆ ش.ف. سوچينەنيە حاسان-بەكا «احسان ات-تاۆاريح» كاك يستوچنيك پو يستوريي ازەربايدجانا. اۆتورەف. ديس. كاند. يست. ناۋك. باكۋ، 1974. 10. يۋسۋپوۆا د.يۋ. تۆورچەسكوە ناسلەديە حونداميرا كاك يستوچنيك پو يستوريي كۋلتۋرى سەنترالنوي ازيي XV-XVءى ۆۆ. اۆتورەف. ديس. دوكت. يست. ناۋك. تاشكەنت، 2001. 11. ابۋسەيتوۆا م.ح. كازاحسكوە حانستۆو ۆو ۆتوروي پولوۆينە XVءى ۆ. ا.-ا.، 1985. س. 26؛ ابۋسەيتوۆا م.ح. كازاحستان ي سەنترالنايا ازيا ۆ XV-XVءىى ۆۆ.: يستوريا، پوليتيكا، ديپلوماتيا. ا.، 1998. س. 48. 12. ستوري چ.ا. پەرسيدسكايا ليتەراتۋرا ... 858 س. 13. ەكايەۆ و. تۋركمەنستان ي تۋركمەنى... 9 س. 14. سوندا. 13-ب. 15. ەفەندييەۆ و. ازەربايدجانسكوە گوسۋدارستۆو ... 12 س. 16. سوندا. 13-ب. 17. Ross D. تhە ەاگlۋ Yەاگs … 251-252 p. 18. يۋسۋپوۆا د.يۋ. تۆورچەسكوە ناسلەديە حونداميرا... 34 س. 19. Ross D. تhە ەاگlۋ Yەاگs … 251-252 p. 20. فارزالييەۆ ش.ف. سوچينەنيە حاسان-بەكا... 14 س. 21. تاريحي ادەبيەتتەردە بۇل اۋلەت، نەگىزىنەن، شەيبان (شايبان) اۋلەتى دەپ اتالادى. الايدا پ. پەلو، ا.پ. گريگوريەۆ، ت.ي. سۇلتانوۆ جوشىنىڭ بەسىنشى ۇلىنىڭ اتى شەيبان نەمەسە شايبان ەمەس، شيبان بولعانىن جازعان // گريگوريەۆ ا.پ. شيبانيدى نا زولوتووردىنسكوم پرەستولە // ۋچ. زاپيسكي لگۋ. 1985. №417. سەريا ۆوست. ناۋك. ۆىپ. 27. فيلولوگ. يسسلەدوۆانيا. 162-163-بب.؛ سۋلتانوۆ ت.ي. كوچيەۆىە پلەمەنا پرياراليا ۆ XV-XVءىى ۆۆ. (ۆوپروسى ەتنيچەسكوي ي سوسيالنوي يستوريي). م.، 1982. 3 س. 22.تۇركىستان دەپ كەيىنگى ورتاعاسىرلىق تاريحي شىعارمالاردا سىرداريانىڭ ورتا جانە تومەنگى اعىسىنداعى قالالار ەنگەن تاريحي-گەوگرافيالىق اۋماقتى اتايدى. قار.: پيششۋلينا ك.ا. پريسىردارينسكيە گورودا ي يح زناچەنيە ۆ يستوريي كازاحسكيح حانستۆ ۆ XV-XVءىى ۆۆ. // كازاحستان ۆ XV-XVءىىى ۆۆ. (ۆوپروسى سوسيالنو-پوليتيچەسكوي يستوريي). ا.-ا.، 1969. 5-49 س. 23. سۋلتانوۆ ت.ي. پودنياتىە نا بەلوي كوشمە. پوتومكي چينگيز-حانا. ا.، 2001. 24. ەكايەۆ و. تۋركمەنستان ي تۋركمەنى... 116-122 س. 25. مۋكمينوۆا ر.گ. ك يستوريي اگرارنىح وتنوشەنيي ۆ ۋزبەكيستانە ۆ XVءى ۆ. پو ماتەريالام «ۆاكف-نامە». تاشكەنت، 1966. 228 س.؛ Schaءىbanءىdءىsche Grabءىnschrءىften. Wءىesbaden، 1997. S. 16-17. 26. حۋرشۋديان ە.، مۋكانوۆا د. يستوريا ارميانو-كازاحسكيح وتنوشەنيي ۆ دريەۆنوستي // وتان تاريحى. وتەچەستۆەننايا يستوريا. 2000. №1-2. 31س. 27. پەترۋشيەۆسكيي ي.پ. وچەركي پو يستوريي ... 91-92 س. 28. سوندا. 90-ب. 29. «قوبىلاندى باتىر» جىرىنىڭ نۇسقالارى نوعايلار اراسىندا كەڭ تاراعان. بۇل قازاق پەن نوعاي تايپالارىنىڭ كەيىنگى ورتاعاسىرلاردا بىر-بىرىنە ءجيى اۋىسۋىمەن تۇسىندىرىلەدى. ا. ءيسيننىڭ پىكىرىنشە، XV-XVءىى عع. بۇل كەڭ تاراعان قۇبىلىس بولعان // يسين ا. ۆزايمووتنوشەنيا مەجدۋ كازاحسكيم حانستۆوم ي نوگايسكوي وردوي ۆ XVءى ۆ. اۆتورەف. ديس. كاند. يست. ناۋك. ا.-ا.، 1988. 16-17-س.؛ سونىكى. كازاحسكوە حانستۆو ۆو ۆتوروي پولوۆينە XV-XVءى ۆۆ. سەميپالاتينسك، 2002. 25-30 س. 30. ءا. مارعۇلاننىڭ پىكىرىنشە، بۇل ەپوس «نوعايلى» داۋىرىندە تۋعان (Xءىىى-XVءى عع.) / مارگۋلان ا. و حاراكتەرە ي يستوريچەسكوي وبۋسلوۆلەننوستي كازاحسكوگو ەپوسا // يزۆ. كاز. فيل. ان سسسر. سەريا يستوريچەسكايا. 1946. س. 81. 31. كوبلاندى-باتىر. كازاحسكيي گەرويچەسكيي ەپوس. سوست. توما، اۆتورى يسسلەدوۆانيا ي كوممەنتارييەۆ: ن.ۆ. كيدايش-پوكروۆسكايا ي و.ا. نۋرماگامبەتوۆا. پەريەۆود ن.ۆ. كيدايش-پوكروۆسكوي ي و.ا. نۋرماگامبەتوۆوي. م.، 1975. (قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە) س. 69. 32. سوندا. 136-ب. 33. اتايەۆ و.ك. تۋركمەنى اترەكا ي گۋرگەنا ي يح بوربا پروتيۆ سەفيەۆيدوۆ ۆو ۆتوروي پولوۆينە XVءى- ناچالە XVءىى ۆ. ديس. كاند. يست. ناۋك. اشحاباد، 1985. س. 102. 34. ميكلۋحو-ماكلاي ن.د. شييزم ي ەگو سوسيالنوە ليسو ۆ يرانە نا رۋبەجە XV-XVءى ۆۆ. // پامياتي اكاد. ي.يۋ. كراچكوۆسكوگو. ل.، 1958. 221-234 س. 35. ميكلۋحو-ماكلاي ن.د. ك يستوريي پوليتيچەسكيح ۆزايمووتنوشەنيي يرانا سو سرەدنەي ازيەي ۆ XVءى ۆ. // كراتكيە سووبششەنيا يۆ ان سسسر. ت. 4. 14 س. 36. سۋلتانوۆ ت.ي. پراۆيتەلي پەرۆوگو كازاحسكوگو گوسۋدارستۆا (1470-1718). ا.، 44 س. 37. يبراگيموۆ س.ك. نەكوتورىە داننىە ك يستوريي كازاحوۆ XV—XVءى ۆەكوۆ. // يزۆ. ان كازسسر. سەريا يستوريي، ەكونوميكي، فيلوسوفيي، پراۆا. 1956. ۆىپ. 3. س. 112.؛ يۋدين ۆ.پ. ۆستۋپيتەلنايا ستاتيا ك «زۋبدات ال-اسار» // ماتەريالى پو يستوريي كازاحسكيح حانستۆ XV-XVءىىى ۆۆ. (يزۆ. يز پەرسيدسكيح ي تيۋركسكيح سوچينەنيي). سوست.: س.ك. يبراگيموۆ، ن.ن. مينگۋلوۆ، ك.ا. پيششۋلينا، ۆ.پ. يۋدين. ا.-ا.، 1969. س. 132. (وسىدان كەيىن – ميكح). 38. تاۆاريح-ي گۋزيدا-يي نۋسرات نامە // ميكح. 28-ب.؛ كامال اد-دين بيناي. شايباني-نامە // ميكح. 112-ب. 39. كوبلاندى-باتىر. 79 س. 40. پوسولسكايا كنيگا پو سۆيازيام روسسيي س نوگايسكوي وردوي. 1489-1508 گگ. پودگوتوۆكا تەكستا، ۆست. ستاتيا م.پ. لۋكيچيەۆا ي م.ن. روگوجينا. م.، 1984. 46 س.؛ پامياتنيكي ديپلوماتيچەسكيح سنوشەنيي موسكوۆسكوگو گوسۋدارستۆا س كرىمسكويۋ، نوگايسكويۋ وردامي ي س تۋرسيەي. ت. 1. 1474-1505 گگ. // سب. ريو. سپب.، 1884. ت. 41. س.133. 41. پوسولسكايا كنيگا ... 50 س.؛ پامياتنيكي ديپل. سنوشەنيي ... 237 س. 42. اگادجانوۆ س.گ. نوگايسى ي تۋركمەنى: يست. ي ەتنوكۋلتۋرنىە سۆيازي // وسنوۆنىە اسپەكتى يستوريكو-گەوگرافيچەسكوگو رازۆيتيا نوگايسكوي وردى. ۆسەسويۋزنايا ناۋچنايا كونفەرەنسيا. تەزيسى دوكلادوۆ ي سووبششەنيي. م.، 1991. 37 س. 43. بالاپانوۆا ا.س. پروبلەمى يستوريي ي كۋلتۋرى كازاحوۆ پو ماتەريالام گەرويچەسكوگو ەپوسا: يستوريكو-ستاتيستيچەسكيي اناليز (نا پريمەرە «كوبلاندى-باتىر» ي در.). اۆتورەف. ديس. كاند. يست. ناۋك. ا.، 1999. 15 س. 44. كوبلاندى-باتىر. 179، 340 س. 45. پوسولسكايا كنيگا ... 57-80 س. 46. كوبلاندى-باتىر. 116، 276 س. 47.بالاپانوۆا ا.س. پروبلەمى يستوريي ي كۋلتۋرى ... 17 س. 48. ەفەندييەۆ و. ازەربايدجانسكوە گوسۋدارستۆو ... 281س. 49. مينورسكيي ۆ.ف. پريلوجەنيە // فازلۋللاح يبن رۋزبيحان حۋندجي. تاريح-ي الام ارا-يي اميني. پەر. س پەرس. نا انگل.، ۆۆەدەنيە، پريلوجەنيا ي كوممەنتاريي ۆ.ف. مينورسكوگو. پەر. س انگل. نا رۋسسكيي ت.ا. مينورسكوي. باكۋ، 1987. 145 س. 50. پوسولسكايا كنيگا ... 48-49 س. 51. سوندا. 55-ب. 52. ترەپاۆلوۆ ۆ.ۆ. يستوريا نوگايسكوي وردى. م.، 2002. 159-160 س.؛ جىردا الشاعىردى قوبىلاندى باتىر ولتىرەدى. / كوبلاندى-باتىر. 181، 276-بب./ ال باشقۇرت حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتىندە ول اقيازار سۇلتاننىڭ قولىنان قازا تاباتىنى ايتىلادى / رىچكوۆ پ.ي. يستوريا ورەنبۋرگسكايا (1730-1750). ورىنبور، 1896. 69-ب. / زەرتتەۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى وسى اقيازار سۇلتاندى قاسىم حاننىڭ ۇلى حاق-نازار حان دەپ سانايدى. ۆ.ۆ. ترەپاۆلوۆ «1519 جىلى حاقق-نازار ءالى بالا بولسا دا، ونىڭ رۋلاستارىنىڭ جانە تۋىستارىنىڭ نوعاي بيلەۋشىسىنىڭ ولىمىنە قاتىسى بولۋى ابدەن مۇمكىن» دەپ جازادى. / ترەپاۆلوۆ ۆ.ۆ. يستوريا نوگايسكوي وردى. 160 س. / 53. قۇدايبەردى ۇلى ش. تۇرىك، قىرعىز-قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى. ا.، 22-23-بب. 54. ماسۋد يبن ۋسمان كۋحيستاني. تاريح-ي ابۋ-ل-حاير-حاني // ميكح. 171-ب؛ ماحمۋد يبن ءۋالي. باحر ال-اسرار في ماناكيب ال-احييار // ميكح. 361-ب؛ وربەلي ي.ا. سينحرونيستيچەسكيە تابليسى حيدجرى ي ەۆروپەيسكوگو لەتويسچيسلەنيا. م.-ل.، 1961. س. 181. زەرتتەۋ ادەبيەتتە ءابىلقايىردىڭ قازا تاپقان ۋاقىتى 1468 جىل دەپ كورسەتىلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. 55. ارەندس ا.ك. (رول تۋركمەن ۆ يرانسكو-ۋزبەكسكيح وتنوشەننياح ۆ XVءى ۆ. ۆوسستانيە ابا. پريمەچ. №1 // ماتەريالى پو يستوريي تۋركمەن ي تۋركمەنيي. ت. 2. XVءى-XءىX ۆۆ. م.-ل.، 1938. س. 58؛ 56. ا سھrوnءىسlە وf thە ەاگlۋ Sاfاwءىs ۆەىپg thە اhsanr’t tawarءىkh وf ناsاnء-ى Rumlu / Edءىted bۋ س.N. Seddon، م.ا. j.س.s. (Retءىred). ۆarodا.، 1931. Vوl. ءى (رەrsءىاn تەحt). S. 209-220؛ ەفەندييەۆ و. ازەربايدجانسكوە گوسۋدارستۆو ... 101 س. 57. ارەندس ا.ك. رول تۋركمەن ... // ميتت. ت. ءىى.58 س. 58. شاراف-حان يبن شامساددين بيدليسي. شاراف-نامە. پەر.، پرەديسل. ت پريلوجەنيا ە.ي. ۆاسيليەۆوي. ت. ءىى. -م.، 1976. 176-ب. 59. وربەلي ي.ا. سينحرونيستيچەسكيە تابليسى ... 193 س. 60. ۆاسيليەۆا ە.ي. پرەديسلوۆيە // شاراف-حان يبن شامساددين بيدليسي. شاراف-نامە. پەريەۆود، پرەديسلوۆيە ي پريلوجەنيا 12-13 س. 61. زاحير اد-دين بابۋر. بابۋر-نامە. زاپيسكي بابۋرا. پەر. م.ا. سالە. تاشكەنت. 1958. 404-405-بب. 62.سالە م.ا. پريمەچانيا // زاحير اد-دين بابۋر. بابۋر-نامە ... 447 س. 63. راحماني ا.ا. «تاريح-ي الام ارا-يي ابباسي» كاك يستوچنيك پو يستوريي ازەربايدجانا. باكۋ، 1960. س. 191. 64. ابۋسەيتوۆا م.ح. كازاحستان ي سەنترالنايا ازيا ... 104 س.؛ يستوريا كازاحستانا (س در. ۆرەمەن دو ناشيح دنەي). ۆ پياتي توماح. ت. ءىى. ا.، 1997. 392 س. 65. پامياتنيكي ديپل. سنوشەنيي دريەۆنەي روسسيي س دەرجاۆامي ينوستراننىمي. سپب.، 1851. س. 923. 66. راحماني ا.ا. ازەربايدجان ۆ كونسە XVءى ي ۆ XVءىى ۆەكە (1590-1700 گودى). باكۋ، 1981. 34 س. 67. كازاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنيا ۆ XVءى-XVءىىى ۆەكاح (سبورنيك دوكۋمەنتوۆ ي ماتەريالوۆ). ا.-ا.، 1961. 4 س. 68. سوندا. 3-14-بب. 69. ابۋسەيتوۆا م.ح. كازاحستان ي سەنترالنايا ازيا ... 110 س. 70. راحماني ا.ا. ازەربايدجان ۆ كونسە ... 63 س.؛ يستوريا يرانا. م.، 1977. 181س.؛ يستوريا ۋزبەكيستانا. ت. ءىىى. تاشكەنت، 1993. 56 س.

(ماقالانىڭ العاشقى نۇسقاسى 2003 جىلى «قازاق تاريحى» جۋرنالىندا ءا. سالىقباي اۋدارماسىمەن جارىق كورگەن) نۇرلان اتىعاي، ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى