قازاقتىڭ تانىمال كينورەجيسسەرى ەركىن راقىشيەۆ – ءوزىنىڭ تاعى ءبىر جاڭا قىرىنان تانىلدى. مۇنى سۇمدىق «سەنساسيا» دەپ ايقايلاپ اتاساق تا – ارتىق ەمەس. بۇعان دەيىن اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىن جايلى تىڭ دەرەكتەر تاۋىپ، تاريحشىلاردى ءبىراز تۇقىرتىپ تاستاعان ەرەكەڭ، ەندى دەنساۋلىق سالاسىنا بەت بۇرىپتى. سونىمەن، ەرەكەڭنىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇرەلىك...

 

– ءيا، بۇل تاقىرىپ ماعان تانىس بولعان سوڭ زەرتتەپ جۇرگەنىم راس. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان جۇرەك قان-تامىرلارى اۋرۋلارىنان قايتىس بولاتىندار جونىنەن الەمدە الدىڭعى ورىنداردىڭ ءبىرىن الادى. وسى دەرتتەن ءتۇرلى دەرەكتەرگە قاراعاندا، جىلىنا 50 مىڭنان اسا ادام ولەدى ەكەن. مۇنداي اۋىر جاعدايعا ۇشىراۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى، حالىقتىڭ ول اۋرۋلاردىڭ الدىن-الۋ جولدارىن بىلمەگەندىگىنەن جانە ەلىمىزدەگى ەمدەۋ جۇيەسىنىڭ قاتەلىكتەرىنەن بولىپ وتىر. وكىنىشكە وراي، ءبىزدىڭ حالىق اۋرۋدىڭ الدىن-الۋعا كەلگەندە، ءالى دە ساۋاتسىز. كوپشىلىگى دەنساۋلىعىنا كۇتىم جاساماي، «اۋىرا قالسام، دارىگەر ەمدەيدى» دەگەنگە سەنىپ قالعان. ال، دارىگەرلەر اۋرۋدىڭ الدىن-الۋدىڭ ورنىنا، قالىپتاسقان بەلگىلى ءبىر جۇيەمەن، دارى-دارمەكپەن عانا ەمدەيدى.

ءقازىر مەن وسى پروبلەمالار جايلى ارنايى جوبا دايىنداپ جاتىرمىن. جوبانىڭ باستى ماقساتى – حالىققا جۇرەك جانە قان اينالۋ جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋىنان بولاتىن اۋرۋلاردىڭ الدىن-الۋ جولدارىن ءتۇسىندىرىپ، دەنساۋلىعىنىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتۋ.

 

– مەن وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ەكى جىلدا ءۇش رەت جۇرەكپەن، ەكى رەت «ميعا قان جەتىس­پەۋ­شىلىك» («سۋجەنيە سوسۋدوۆ گولوۆنوگو موزگا») دەگەن دياگنوزبەن اۋرۋحاناعا جاتىپ شىققانمىن. بەسىنشى رەت اۋرۋحانادان شىق­قانىمدا دارىگەرلەرگە: «سەندەر مەنى ەمدەيىن دەپ جۇرگەن جوقسىڭدار، ەمدەسەڭدەر نەگە جازىلمايمىن؟» – دەپ قاتتى رەنجىپ كەتتىم .

سودان ەندى «نە ىستەيمىن» دەپ كوپ ويلان­دىم. دارىگەرلەردەن ءۇمىت جوق. ولار ەمدەگەندەي بولادى، ءبىراق نەگە جازىلماي، قايتادان اۋىرا بەرەمىن؟ قىسقاسى، نە كەرەك، سول كۇننەن باستاپ، جۇرەك اۋرۋلارىن زەرتتەي باس­تادىم. كوپ ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە بار ماسەلە – اۋرۋدىڭ الدىن-الۋدا ەكەنىن ءتۇسىندىم.

- يا. دارىگەرلەردىڭ جۇرەگىمدى نە ءۇشىن جازا الماي جۇرگەنىن ءبىلدىم.

ددس (دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ) ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، جۇرەك ەمىنىڭ 1/3ء-ى دارى-دارمەكپەن ەمدەۋگە، ال قالعان 2/3ء-سى الدىن الۋعا (پروفيلاكتيكاعا) بايلانىستى. كوردىڭىز بە، كوپ نارسە، جۇرەك اۋرۋلارىن ەمدەۋگە ەمەس، ونىڭ الدىن-الۋعا بايلانىستى ەكەن. ءبىراق، ءبىزدىڭ دارىگەرلەر ول جايلى ايتپايدى، ال قاراپايىم حالىق ونى بىلمەيدى. سوندىقتان، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جۇرەك اۋرۋىنان قايتىس بولاتىندار سانى وتە كوپ.

ودان كەيىن جۇرەك اۋرۋىنىڭ باستاپقى سەبەپتەرىن ءبىلىپ الماي، ونى باۋىر جانە باسقا اعزا مۇشەلەرىمەن قوسا ەمدەمەۋ – دۇرىس ەمەس. ينفاركت، ينسۋلتپەن اۋىرعان ناۋقاستاردى ەمدەۋ وتە قيىن، ولاردىڭ ءبىر بولىگى قايتىس بولسا، ءبىرازى جارىمجان مۇگەدەك بولىپ جاتادى. امان قالعاندارى ءومىر بويى ءدارى ءىشىپ وتەدى. ال، ناۋقاستار سول اۋرۋلاردىڭ الدىن-العاندا وعان ۇشىراماس ەدى. مىسالى، ءسىز گۇل ەكتىڭىز دەلىك. سول گۇلدەرىڭىزدى سۋعارماي، كۇتىم جاساماساڭىز، ونى ءارامشوپ باسىپ، تامىرى ولەدى. ۋاقتىلى سۋعارىپ، ءشوبىن جۇلىپ تۇرعانىڭىزدا، گۇلىڭىز كۇز كەلمەي سولمايتىن ەدى. جۇرەك اۋرۋىن ەمدەۋ دە سول سياقتى. وعان ەڭ باستىسى – كۇتىم كەرەك. ءدارىنى تەك اۋرۋ اسقىنعان توتەنشە جاعدايدا عانا اۋرۋدىڭ ۋىتىن باسۋ ءۇشىن قابىلداۋ قاجەت.

 

– سول ءبىلىمدى الۋ ءۇشىن دە وقىپ، ىزدەندىم عوي. الدىمەن، جۇرەك اۋرۋلارىنىڭ شىعۋ سەبەپتەرىنەن باستادىم. ودان كەيىن وسى اۋرۋلاردى شەتەلدەردە قالاي ەمدەيدى، سونى زەرتتەدىم. ءبىراز مەملەكەتتەردىڭ جۇرەك اۋرۋلارىن ەمدەۋ جۇيەسىمەن تانىسا كەلىپ، ءۇش مەملەكەتتىڭ جاپونيا مەن تيبەتتىڭ جانە فينليانديانىڭ وسى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ادىستەرىن نەگىزگە الىپ، ءوز جوبامدى جاسادىم.

 

– جاپوندار – الەمدە ەڭ ۇزاق جاسايتىن حالىق. حالقىنىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسىنىڭ ۇزاقتىعى – 84 جىل .ونىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى، جاپونيادا جۇرەك جانە باسقا دا اۋرۋ­لار­دىڭ الدىن الۋ وتە جوعارى دەيگەيگە قويىلعان.

تيبەتتىك حالىق مەديسيناسىنىڭ كونە زاماننان كەلە جاتقان تەرەڭ تاريحى بار. تيبەت دارىگەرى اۋرۋدىڭ شىعۋ سەبەبىن انىقتاپ العاننان كەيىن ونى بۇكىل ادام اعزاسىمەن قوسا ەمدەيدى، ءبىزدىڭ دارىگەرلەر سياقتى دارى-دارمەكتى ۇيىپ-توگىپ بەرمەيدى. ءومىر ءسۇرۋ سالتىن وزگەرتىپ، دۇرىس تاماقتانۋعا كەڭەس بەرەدى. وسىنىڭ ءوزى-اق كوپتەگەن جۇرەك اۋرۋلارىن بولدىرتپاي، ەمىنە شيپا بولادى. بۇگىندە تيبەت مەديسيناسىنىڭ تيىمدىلىگىن بۇكىل الەم مويىنداپ وتىر.

فينلياندياعا كەلەتىن بولساق، وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا ولاردا دا بىزدەگىدەي پروبلەما بولعان. سولتۇستىك كارولينا دەگەن ايماعىندا جۇرەك اۋرۋىنان قايتىس بولاتىندار سانى وتە كوبەيىپ كەتكەن. وكىمەت بۇنىڭ سەبەبىن انىقتاپ، ءتيىستى شارالار قولدانۋ ءۇشىن كارديولوگتاردان ارنايى كوميسسيا قۇرادى. كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە جۇرەك اۋرۋلارىنىڭ الدىن-الۋ جوباسى دايىندالادى. بۇگىندە فينليانديا كارديولوگتاردىڭ مەككەسىنە اينالىپ، كوپ ەلدەر جۇرەك اۋرۋ­لارىنىڭ الدىن الۋدى سولاردان ۇيرەنۋدە.

 

– جۇرەك قان-تامىر اۋرۋلارىنىڭ، ونىڭ ىشىندە ينفاركت، ينسۋلتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن، الدىمەن، سول اۋرۋلاردىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولاتىن ءقاۋىپتى فاكتورلاردى انىقتاپ الۋ كەرەك. ونداي فاكتورلاردى العاش رەت 1948 جىلى فرامينگەن قالاسىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە، امەريكالىق كارديولوگ عالىمدار انىقتاعان. جۇرەك اۋرۋىنا الىپ كەلەتىن نەگىزگى ءقاۋىپتى فاكتورلار: قان قىسىمىنىڭ ارتۋى، قاننىڭ قۇرامىندا حولەستەريننىڭ شامادان تىس كوبەيۋى، سترەسسكە ۇشىراۋ، دۇرىس تاماقتانباۋ، دەنە قيمىلىنىڭ ازدىعى، سەمىزدىك جانە ت.ب.

مۇنداي ءقاۋىپتى فاكتورلارعا ۇشىراعان ادامدار ەرتە مە، كەش پە، جۇرەك اۋرۋىنا شالدىعۋى مۇمكىن. جۇرەك اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ونى تۋدىراتىن فاكتورلاردى مەيلىنشە ازايتۋ كەرەك. بۇل فاكتورلاردى جويۋ ارقىلى باسقا دا كوپتەگەن اۋرۋلاردان ەمدەلۋگە بولادى. مىسالى، جۇرەك اۋرۋىنا الىپ كەلەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى، قان قىسىمىنىڭ كوتەرىلۋى –گيپەرتونيانى الايىق. ول – قان تامىرىنىڭ تارىلۋىنان باستالادى. ال جۇرەك اۋرۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى دە، وسى تامىر تۇتىكشەلەرىنىڭ بىتەلىپ تارىلۋىنان، قاننىڭ قويۋلانۋىننان بولاتىنى بەلگىلى. بۇعان دەر كەزىندە ەم قولدانباسا، بۇنىڭ ارتى جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋىنا، ميعا قان قۇيىلۋىنا – ينسۋلتكە الىپ كەلەدى.

ءبىزدىڭ دارىگەرلەر گيپەرتونيامەن اۋىراتىن ادامداردىڭ قان قىسىمىن ولشەيدى دە ءدارى بەرىپ، ءومىر بويى سوعان تاۋەلدى ەتىپ قويادى. بۇندايدا دۇرىس تاماقتانۋ، دارىلىك شوپتەر مەن باسقا دا ەمدەۋ ادىستەرى، مىسالى نەۋمىۆاكيننىڭ ءادىسى ارقىلى، دارى-دارمەكتى وتە از مولشەردە قولدانا وتىرىپ، تارىلعان تامىرلاردى تازالاپ، كەڭەيتۋگە بولادى. ناتيجەسىندە، ناۋقاستىڭ قان قىسىمى ەكى-ۇش ايدا قالىپقا كەلىپ، جۇرەك اۋرۋىنا شالدىقپايتىن بولادى.

 

– ادامدى نە مازالايتىنىن، جۇرەگى اۋىراتىن-اۋىرمايتىنىن جان-جاقتى ءسۇراپ-بىلىپ العاننان كەيىن، ونىڭ قانىنىڭ قۇرامىن تەكسەرەمىز. «گەموسكانەر» دەگەن جاپوندىق اپ­پاراتتا قاننىڭ تامشىسى مىڭداعان ەسە ءۇل­كەيتىلەدى. ەمدەلۋشى مونيتوردان ءوزىنىڭ قان جاسۋ­شالارىنىڭ قالاي ىستەپ تۇرعانىن كورىپ، قانى­نىڭ اناليزدەرىن ەكى-ۇش مينۋتتا بىلە الادى.

ەگەر ونىڭ قانىنان اۋرۋدىڭ بەلگىلەرى بىلىنسە، ناۋقاس ءوزىنىڭ ساناسىنا وزگەرىس جاساپ، «جازىلامىن» دەپ نيەت ەتىپ، دەنساۋلىعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋى قاجەت. ودان كەيىن دارى-دارمەكسىز بىرنەشە ءتۇرلى ەمدەۋ ادىستەرىمەن ەم الۋى ءتيىس. ولاردىڭ نەگىزگىلەرى: دۇرىس تاماقتانۋ، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ، ۋايىم-قايعىدان ارىلۋ، فيتوتەراپيا – ەمدىك قاسيەتى بار دارىلىك شوپتەر قولدانۋ حالىقتىق مەديسينامەن ەمدەلۋ. بۇنىڭ ءبارىن بىلىكتى ماماندار ءتۇسىندىرىپ، كورسەتەدى. جوعارىدا ايتىلعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ جاسالعان بۇل ەمدەۋ ادىستەرى – بىرگە، كەشەندى قولدانعاندا عانا ناتيجە بەرەدى. ەگەر سىرقاتتىڭ اۋرۋى اسقىنعان بولسا، وندا دارىگەرگە قارالىپ دارى-دارمەك قابىلداعانى دۇرىس.

– دۇرىس تاماقتانۋ دەگەنىمىز – قاندى قويۋلاندىرىپ، تامىر تۇتىكشەلەرىن بىتەيتىن قۋىرىلعان، مايلى، تۇزدى تاماقتاردان شەكتەلىپ، كەرىسىنشە، قاندى سۇيىلتىپ، قان-تامىرلارىن تازارتاتىن تاعامدار مەن كوكونىس جەمىستەردى كوبىرەك پايدالانۋ دەگەن ءسوز. جالپى ،دۇرىس تاماقتانۋدىڭ – ەش قيىن­دىعى جوق. كۇندەلىكتى ءبىر مەزگىل بوتقا، اسىرەسە سۇلىدان جاسالعان جەپ تۇرعان دۇرىس. اپتاسىنا 2-3 رەت بالىق جەپ، سورپاسىن ءىشىپ تۇرۋ كەرەك. شايدى قانتپەن ەمەس، بالمەن، ليمونمەن ىشكەن ابزال. جاڭعاق، ورىك-مەيىز، ايران، قىمىز-قىمىراننىڭ جۇرەككە پايداسى زور.

بۇگىندە الەمدە قايتىس بولاتىن ادامدار­دىڭ 60% دۇرىس تاماقتانباۋدان بولاتىن اۋرۋلاردان ەكەنىن ەسكەرسەك، مۇنىڭ ماڭىزى وتە زور. ءبىراق، ادام دۇرىس ساپالى تاماقتانۋ ءۇشىن ماماندارمەن كەڭەسىپ العانى ابزال. ونسىز دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرىپ الۋى مۇمكىن. «اۋرۋ – استان» دەپ قازاق بەكەر ايتپاعان عوي. مىسالى، سارىمساقتىڭ جۇرەككە پايداسى زور. ءبىراق، ونى اسقازان دەرتى بار ادامدارعا قولدانۋعا بولمايدى. بالدى بارلىق اۋرۋعا ەم دەپ جاتادى، ءبىراق، قانت ديابەتىمەن اۋىراتىن ادامدارعا ونىڭ پايداسىنان زيانى كوپ.

ودان كەيىن، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ، قان اينالىم جۇيەسىنىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ادام مۇمكىندىگىنشە كوبىرەك قوزعالۋى كەرەك. جۇرەك اۋرۋلارىنا ءتيىمدى دەنە شىنىقتىرۋ جاتتىعۋلارى مەن ماسساجدىڭ، ءارتۇرلى پروسەدۋرالاردىڭ تۇرلەرى كوپ. مىسالى، ورتا جاستان اسقان جاپونداردىڭ بارلىعى دەرلىك كۇنىنە 10-15 مينۋت جىلى ۆاننادا وتىرادى ەكەن. جىلى سۋدىڭ قان تامىرلارىن كەڭەيتەتىنىن ەسكەرسەك، بۇنىڭ دا پايداسى وراسان زور.

– بۇگىنگى كۇنى ءار قازاقتىڭ وتباسىندا كەمىندە بىر-ەكى نەسيەدەن بار. بانكتەردىڭ «ءۇيىڭدى تارتىپ الامىز»، «ءوزىڭدى سوتقا بەرەمىز» دەگەن قوقان-لوقىسىنان كەيىن، بايعۇس قازاقتىڭ جۇيكەسى توزىپ، جۇرەگى اۋىرماعاندا قايتەدى؟

سترەسستەن شىعۋ ءۇشىن پسيحولوگيالىق ەمدەۋ ادىستەرى، سەنىم مەن يلانۋ ارقىلى سەزىمىڭدى وزىڭە باعىندىرا ءبىلۋ كەرەك. ءبىراق، ونى ۇيرەنۋ وتە قيىن. سوندىقتان، دا ءبىز بۇل پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن قۇرانعا جۇگىنەمىز. قۇران كارىمدە جۇرەك جايلى 132 جەردە ايتىلۋى – بەكەر ەمەس. اللا تاعالا اۋرۋدى جاراتقان سوڭ، ونىڭ ەمىن دە بەرگەن. قۇراندا ادامدى سابىرلىققا شاقىراتىن حاديستەر مەن دەرتىنە شيپا بولاتىن دۇعالار بار. اراب ەلدەرىندە اشۋلانىپ، ۋايىم قايعىعا بەرىلىپ، كۇيزەلىپ جۇرەگى اۋىراتىنداردىن سانى از ەكەنى – اللاعا سەنىپ، يمان كەلتىرگەننەن ەكەنى بەلگىلى. ادام بويىنداعى قويۋلانعان ارام قاندى الاتىن ءتاسىل – حيدجامانىڭ دا پايداسى وراسان. بۇل حالىقتىق مەديسينامەن ۇشتاسادى. سۇلىك سالۋ (گيرۋدوتەراپيا) ارقىلى دا قويۋلانعان قاندى العىزىپ تۇرعان ابزال.

«تازا اۋا – دەرتكە داۋا» دەمەكشى، تازا اۋانىڭ دا جۇرەككە پايداسى زور. قاننىڭ تازالىعى ءۇشىن تازا اۋادا ءجيى سەرۋەندەپ، ۇيىقتاعاندا تەرەزەنى اشىپ جاتۋعا داعدىلانۋ كەرەك. اۋرۋحانادا جاتقان ناۋقاستار بىر-ەكى اپتا بويى سىرتقا شىقپاي، تازا اۋامەن دەم المايدى. جۇرەك اۋرۋىنىڭ بىردەن ءبىر ەمى – تاۋدىڭ تازا اۋاسىمەن تىنىستاپ، تاۋ بۇلاعىنىڭ سۋىن ءىشىپ ەمدەلۋدە. مەن ءوز تاجىريبەمنەن بىلەمىن: وسىنداي ونداعان ەمدەۋ ادىستەرىن كەشەندى تۇردە قولدانساڭىز، دارى-دارمەكسىز-اق جۇرەك اۋرۋىنان اتتاي بولىپ جازىلىپ كەتەسىز.

– ءيا، ونداي باعدارلاما بار. سول «دەنساۋ­لىق» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – «اۋرۋدى باسقارۋ باعدارلاماسى – پۋز (پروگرامما ۋپراۆلەنيا زدوروۆەم)» دەپ اتالادى. 2013 جىلدان باستاپ ەنگىزىلگەن باعدارلاما قانت ديابەتى، ارتەريالدى گيپەرتەنزيا، جۇرەك قان-تامىر اۋرۋلارىن الدىن-الۋعا باعىتتالعان. بۇل باعدارلاما، ءبىر قاراعاندا، ءتاپ-تاۋىر سياقتى كورىنەدى. ءبىراق، ناتيجە قايدا؟.. اۋرۋدىڭ الدىن الۋ نەگىزىنەن ەكى باعىتتا ءجۇرۋ كەرەك. ال، «پۋز» باعدارلاماسى ءبىر باعىتتا، سكرينينگ بويىنشا ناۋقاس ادامداردىڭ اۋىرۋىن انىقتاپ-ەمدەۋ ءۇشىن جەكەلەگەن ەمحانالاردا عانا جۇزەگە اسۋدا. ەكىنشى باعىت، «پوپۋلياسيوننىي» – اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا حالىقتى جاپپاي ساۋاتتاندىرىپ، جۇمىلدىرۋ قاجەت. بۇل – تەك دارىگەرلەردىڭ جۇمىسى ەمەس، وعان، مەملەكەت، قوعام بولىپ اتسالىسۋى كەرەك. بۇل ەكى باعىت – قۇستىڭ ەكى قاناتى سەكىلدى بىرگە جۇرگەندە عانا ناتيجە بولادى.

«پۋز» باعدارلاماسى – ءۇش مىڭنان اسا ناۋقاسقا كومەك بەردى، دەيدى. ال ەلىمىزدە 3 ميلليونداي ادام ءتۇرلى قان قىسىمى، قانت ديابەتى، جۇرەك قان-تامىر اۋرۋلارىنا شالدىققان. ولاردىڭ سانى جىل سايىن ۇلعايا تۇسۋدە. ەڭ ءقاۋىپتىسى، مۇنداي اۋرۋمەن جاستار دا كوبىرەك اۋىرا باستادى. ال، بۇلار سىرقاتتاردىڭ نەبارى 0،1 پايىزىن عانا قامتىپ وتىر. بۇل باعدارلاما – جاي اشەيىن كوزبوياۋشىلىق.

 

– بۇل دا باسقا باعدارلامالار ءتارىزدى «زادۋمانو – حوروشو، پولۋچيلوس – كاك ۆسەگدا» دەگەندەي بولىپ تۇر. بۇل جەردە دارىگەرلەردى كىنالاي بەرۋگە بولماس. ولار بەلگىلى ءبىر بەكىتىلگەن ەمدەۋ جۇيەسىنىڭ اۋقىمىنان شىعا المايدى. بۇنىڭ ءبارى ددس (دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ) ۇيىمىنىڭ بەرگەن كەڭەسىمەن جاسالىپ وتىر دەپ ويلايمىن. ولارعا كوپ سەنە بەرۋگە بولمايدى.

ددس ۇيىمى – نەگىزىنەن شەتەلدىك فارماسيەۆتيكالىق كومپانيالاردىڭ مۇددەسىن قورعايدى. ەگەر ولار، شىنىمەن، قازاقستانعا كومەكتەسكىسى كەلسە، نەگە تيىمدىلىگى باياعىدا دالەلدەنگەن «فينليانديانىڭ جۇرەك اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ جۇيەسىن وزدەرىنە ىڭعايلاپ جاساپ الىڭدار» – دەپ كەڭەس بەرمەيدى؟ سەبەبى، ولارعا قازاقتىڭ ساۋ جۇرگەنىنەن – اۋىرىپ جۇرگەنى ءتيىمدى...

«ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇزارتۋ» دەگەن باعدارلاما دا – حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتىپ، ءومىر جاسىن ۇزارتۋعا باعىتتالعان سياقتى. ءبىراق، تاعى دا ناتيجە قايدا؟ بۇگىندە جاسى جۇزدەن اسقان جاپونداردىڭ سانى 50 مىڭنان اسقان. ال بىزدە ساۋساقپەن سانارلىق قانا. ونىڭ سەبەبى، جۇرەك جانە قان اينالۋ جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋىنان بولاتىن اۋرۋلاردىڭ الدىن الماي، ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇزارتامىن دەۋ – بوس اۋرەشىلىك. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، جۇرەك اۋرۋىنىڭ الدىن الۋعا نيەتتەنگەن ادام ءومىر ءسۇرۋ جاسىن 15-18 جىلعا دەيىن ۇزارتا الادى ەكەن. سول ءۇشىن ۇكىمەت، الدىمەن، جۇرەك اۋرۋلارىنىڭ پروبلەماسىن شەشىپ الىپ، ودان كەيىن ۇزارتاتىن جاسىن ۇزارتا بەرسىن.

– مينيسترلىكتىڭ ماماندارىمەن كەزدەسىپ، ءبىراز پىكىر تالاستىردىق. ولار «جوبا قىزىق ەكەن، بۇل جايلى باستىقتارعا جەتكىزەمىز» دەگەن. سودان بەرى جارتى جىل ءوتتى. تىنىشتىق. «قولدارى تيمەي» جۇرگەن شىعار. بۇرىنعى مينيستر تامارا دۇيسەنوۆامەن كەزدەسىپ، وسى ماسەلە بويىنشا ۇزاق سويلەستىك. ۇلتجاندى، جاقسى كىسى كورىنەدى. «مەملەكەتتىك باعدارلاماعا لايىق جوبا ەكەن، تەك ءبارىن دۇرىستاپ جازىپ، الىپ كەل» دەدى.

ودان كەيىن ونكولوگيالىق اۋرۋلاردان جازى­لىپ كەتكەن ادامداردىڭ ەمدەلۋ ءتاجىري­بەسىن زەرتتەۋىمدى ءوتىندى. ول ەندى باسقا اڭگىمە...