Cيۋزەرەنگە ادالدىق جانە ەكى تاراپتىڭ ءوزارا مىندەتتەمەلەرى

قازاق دالاسىندا 1731 جىلعى 10 قازاندا وتكەن اقسۇيەكتەر مەن بەدەلدى ادامدار ءماجىلىسىنىڭ تاعدىرشەشتىلىك ءمانى بار. ول تاريحي احۋال تاڭداتقان سيۋزەرەنگە ارقا سۇيەۋ ماسەلەسىن قاراعان جانە قازاق ەلىن جاڭا تاريحي جاعدايدا جاڭاشا تۇتاستاندىرۋ يدەياسى ءابىلقايىر حان تاراپىنان اشىق كوتەرىلگەن تۇڭعىش تا سوڭعى جينالىس ەدى. وسى جينالىس سودان بەرى ۇزدىكسىز جۇرە باستاعان كۇردەلى ۇدەرىستىڭ باسى بولدى.

سول جينالىستا تولىق قولداۋعا يە بولا الماعاندىعىنا قاراماستان، ءابىلقايىر حان رەسەي پروتەكتوراتتىعىنا ءوتۋ جايىنداعى ءوز ۇستانىمىن وزگەرتكەن جوق. (وسىناۋ پروتەكتوراتتىققا ءوتۋ وقيعاسى پالەن جىلدان كەيىن قازاقتىڭ جەر-سۋى مەن ەلىن ورىس ەلىنە، ورىس ەلىنىڭ جەرىنە اينالدىراتىن تازا ورىس ۇلگىسىندەگى وتارلاۋعا ۇلاسۋى ىقتيمال-اۋ دەگەندى اڭعال دالا ءامىرشىسى ەلەستەتە دە الماعان بولسا كەرەك).  ول بۇل شەشىمىنە كەزدەيسوق ەمەس، ءىرى ساياسي قايراتكەر پايىمىمەن كەلگەن دە، ءوز ۇيعارىمىنىڭ قازاق حالقىنىڭ ەل رەتىندە ساقتالۋ مۇددەسى ۇدەسىنەن شىعاتىنىنا كامىل سەنگەندىكتەن، وزگەرتپەگەن. ءابىلقايىر حان ورىس يمپەرياسىنىڭ پروتەكتوراتى بولۋ ارقىلى، بىرىنشىدەن، ەلدەگى حاندىق بيلىكتى جاڭارتىپ جەتىلدىرۋدى كوزدەدى. ونىڭ ويىنشا، بۇعان دەيىنگى تاجىريبە – حاندى حالىق جينالىسىندا سايلاۋ قازىرگى تاڭدا ەل بىرلىگىن ارتتىرۋعا جاۋاپ بەرە المايتىن. حاندىقتان ۇمىتكەر شىڭعىستىق-جوشىلىق سۇلتاندار اۋقىمى ۇلكەن، سوندىقتان ولار مىندەتتى تۇردە باقتالاستىق پەن الاۋىزدىقتى ورشىتە تۇسەدى. سول سەبەپتى ەلدە مونارحيالىق ءتارتىپ ەنگىزىلىپ، تاق كەلەسى بۋىنعا سايلاۋ جولىمەن ەمەس، مۇراگەرلىكپەن بەرىلەتىن ەرەجە ەنگىزىلۋگە ءتيىس. مۇنداي رەتپەن مودەرنيزاسيالانعان جۇيەدە ءابىلقايىر حان قازاق ەلىندەگى جەكە-دارا جوعارعى ءامىرشى دارەجەسىنە كوتەرىلمەك جانە تاق ءاردايىم تەك ونىڭ ءوز كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاققا ءتيىپ وتىرماق. ەكىنشىدەن، ەلدەگى كۇللى الەۋمەتتىك ساتى بويىنداعى بۋىنداردى قامتىپ باسقاراتىن، مونارحيالىق قۇرىلىمعا ساي اكىمشىلىك-كۇشتىك اپپارات جاساقتالۋعا ءتيىس. حالىقتى تۇتاستىرۋدى جانە ءبىر ورتالىققا ماجبۇرلەپ باعىندىرۋدى ءھام تىنىس-تىرشىلىگىن قامسىزداندىرۋعا قاجەت ساۋدا-ساتتىقتى جانداندىرۋ جولدارىن ساياسي تۇرعىدا وسىنداي ۇيىمداستىرۋ شارالارىمەن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. بۇل ءۇشىن  ءابىلقايىر حان ور وزەنىنىڭ ساعاسىنا، ەلەك وزەنىنىڭ ورتا اعىسىنا جانە سىر بويىنداعى بۇرىنعى جانكەنت شاھارىنىڭ ورنىنا ارنايى قالالار سالۋدى، سونداي-اق وڭتۇستىكتەن ءوزى كەتكەلى بەرى جوڭعار قولاستىندا قالعان قازاق استاناسى تۇركىستان شاھارىن قايتارىپ الۋدى، ءسويتىپ ولاردى ءوزى قۇراتىن جاڭا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ  قۋاتتى تۇعىرىنا اينالدىرۋدى كوكسەيدى. ءابىلقايىر حاننىڭ ويى وسىنداي ەدى، ال پاتشا ەلشىسى مامەد تيەۆكەليەۆ حاننىڭ مۇنداي جوسپارى بارىن بىردەن بىلە قويماعانمەن، ونىمەن ورىس پروتەكسياسىن قابىلداۋ حاقىندا تەز ءتۇسىنىسىپ، ەكەۋى تامىر بوپ كەتكەن. ول ورىس قورعاۋىندا بولۋدىڭ پايدالىلىعىن قازاققا يلاندىرۋدى باستى مىندەتى دەپ ساناعان. ويتكەنى كوكىرەگىندە پەتر پاتشانىڭ قازاق دالاسىن ازياعا جول اشار قاقپا دەپ باعالاعان كوزقاراسى جانە سوعان وراي تىكەلەي وزىنەن العان نۇسقاۋى سايراپ تۇرعان. پاتشالىقتا مانساپتىق ساتىمەن وسە بەرۋدەن ۇمىتكەر قىزمەتشى رەتىندە قانداي شىعىنعا بارۋ كەرەك بولسا دا تاۋەكەل ەتىپ، قازاقتاردى قايتكەندە ورىس تۋى استىنا يكەمدەۋگە تىرىسقان. وعان حان قازاق حالقىنىڭ ەرەكشەلىگىن – ءوز باس ادامدارىنىڭ سوڭىنان ەرۋگە قاشاندا دايىن تۇراتىنىن ايتقان-دى. سوندىقتان تيەۆكەليەۆ قازاقتىڭ باس ادامدارىمەن تۇسىندىرۋ-ۇگىتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرا ءتۇسۋ ءۇشىن ەلشىلىگىمەن دالا توسىندە قالا بەرگەن.  سودان ەل ىشىندە ءبىر جىلداي بولدى. حاننىڭ اشىق مالىمدەمەسىنەن ورىس پاتشاسىنىڭ قامقورلىعىن ءوزىنىڭ ىشكى ساياسي ماقساتتارىنا پايدالانباق ويى بارىن  بيلەر مەن رۋباسىلار انىق بىلگەن. سولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى، جوعارىدا ايتقانىمىزداي،  جاڭا جاعداي حاننىڭ بۇلاردىڭ ۇستەرىنەن قاراۋداعى قۇزىرەتتىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى، دەمەك، تيىسىنشە، ەل باسقارۋداعى وسى كۇندەرى قولدا بار ارتىقشىلىقتارىن ءسوزسىز جويادى. بۇعان ەشقايسىسى كۇماندانعان جوق.  سول سەبەپتى ولار تيەۆكەليەۆتەن، سونداي-اق ورىس ەلشىلىگى كەرۋەنىمەن بىرگە كەلگەن باشقۇرتتىڭ يگى جاقسىلارىنان پروتەكسيانىڭ ەگجەي-تەگجەيىن قايتا-قايتا سۇراستىردى. تيەۆكەليەۆ ەلشىلىگى تۇسىندىرمەلەرىن، ۇگىت-ناسيحاتتارىن جۇرگىزىپ، سىيلىقتارىن ۇلەستىرىپ بولعان سوڭ، اقىرى، 1733 جىلى رەسەيگە قايتتى. ءابىلقايىردىڭ ەكىنشى ۇلى ەرالى سۇلتانمەن، حاننىڭ ءىنىسى نياز سۇلتانمەن، قۇداينازار، تۇگەلباي مىرزالارمەن، سادىق بي، مىرزاگەلدى باتىرمەن جانە تاعى بىرەر حان وكىلدەرىمەن بىرگە ورالدى.

وسى جىلى ۇلى ءجۇزدىڭ اسا ىقپالدى بەس باس ادامى (تولە بي، قولار بي، حانگەلدى بي، ساتاي باتىر، بولەك باتىر) پاتشايىم تۋى استىنا سۇراندى. ورتا ءجۇزدىڭ ءبىر توپ ستارشىندارىمەن بىرگە سامەكە حان پاتشايىمنىڭ قورعاۋىنا وتۋگە ەكىنشى رەت سۇراندى (العاشقىسى 1731 جىلى بولاتىن). وسى وقيعالار بىرىنشىدەن، قازاق ەلىندەگى اعا حان مارتەبەسى مەملەكەتتىك بىرلىكتىڭ تۇتاس تا مىعىم بولۋىنا قىزمەت ەتە المايتىنىن كورسەتتى، ەكىنشىدەن، قازاق ەلىندەگى بەلگىلى تۇلعالاردىڭ (كىشى حاندار، سۇلتاندار، بيلەر، باتىرلار) ەل بىرلىگىن ارتتىرۋ جولىنداعى مەملەكەتتىك كوزقاراستارى دامىماعانىنا دالەل بولدى. ەگەر  پاراساتقا سالىپ، ءابىلقايىر حاننىڭ ورىس پروتەكسياسىن قابىلداۋعا بارعان جاعدايىن جان-جاقتى ساراپتاسا جانە ونى ەل يگىلىگىنە قالاي پايدالانۋ جولىن ويلاسا، وندا وزدەرىن ورىس بيلىگى قورعاۋىنا تىكەلەي الۋىن سۇراماعان بولار ەدى، كەرىسىنشە، پروتەكتورات بيلەۋشىسى ءابىلقايىر حاننىڭ توڭىرەگىنە توپتاسىپ، ورىس تۋى ساياسىندا قازاق مەملەكەتتىلىگىن نىعايتىپ الۋ باعىتىن ۇستانعان بولار ەدى. ولاردىڭ يمپەريا بوداندىعىنا جەكە-جەكە سۇرانۋى قازاقتىڭ كۇشتى حاندىعىن قۇرعىزباۋعا مۇددەلى ورىس ساياساتىنا ابدەن سايكەس كەلدى. ءابىلقايىر حاننىڭ ۇلى ەرالى سۇلتان 1734 جىلعى 10 اقپاندا اننا يواننوۆنا پاتشايىمنىڭ سالتاناتتى قابىلداۋىندا بولىپ، اكەسىنىڭ تىلەگىن قايتالادى. وسى جىلى قازاقتى يمپەريا قولاستىنا اكەلۋدەگى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن تيەۆكەليەۆكە يمپەراتريسانىڭ جەكە ءوزى تىكەلەي پولكوۆنيك شەنىن بەردى.  قازاق ەلىنىڭ جەكەلەگەن بولشەكتەرىن پاتشالىق بوداندىعىنا اكەلۋ ۇدەرىسى جالعاسا بەردى. تيىسىنشە،  ءابىلقايىر حاننىڭ كۇشتى حاندىق قۇرۋ جايىنداعى ويىن جۇزەگە اسىرماۋدى كوزدەيتىن پاتشا اكىمدەرىنىڭ ودان باسقا دا قيتۇرقى ساياساتى اشىققا شىقتى.  ءابىلقايىر حاننىڭ تاباندى تۇردە بىلدىرگەن تىلەگىنە سايكەس، ور وزەنى قۇيىلىسىنا ارنايى قالا سالىنعان. ونى حان قازاق-ورىس ساۋدا-ساتتىق جاسايتىن ورىنى جانە ءوزىنىڭ ەدىل-جايىق وڭىرىندەگى بيلىگىنىڭ تىرەگى ەتپەكشى ەدى. قالا سالىندى، ءبىراق ول قازاق حاندىعىن كۇشەيتۋگە ەمەس، كەرىسىنشە، ورىس بيلىگىن ارتتىرۋعا قىزمەت ەتەتىن ورتالىققا اينالدىرىلدى. ور قالاسىنىڭ سالىنۋى باشقۇرت ازاتتىق كوتەرىلىسىن جاڭادان تۇتاتقان سەبەپتەردىڭ ءبىرى بولدى. كوتەرىلىسشى باشقۇرتتار  ءابىلقايىر حاندى، اراعا ەكى مۇشەل ۋاقىت سالىپ، تاعى دا، ەكىنشى رەت، وزدەرىنە حان بولۋعا شاقىردى. پاتشا اكىمشىلىگىنىڭ ناقتى ىستەرىنە كوڭىلى تولماعان ءابىلقايىر حان وعان قارسىلىق كورسەتۋ ءۇشىن بۇل ۇسىنىستى قابىل الۋدى دا ويلاعان بولۋ كەرەك. ول 1938 جىلدىڭ كوكتەمىندە نوعاي جولى اۋماعىنان ءبىر توپ باشقۇرتتى ىلەستىرىپ، ءوز نوكەرلەرىمەن ور قالاسىنا كىردى. قالا كومەندانتى الدىندا قىلىشىن جالاڭداتا كوككە كوتەرىپ: «بۇل مەنىڭ قالام، مەن ءۇشىن سالىنعان، كىم دە كىم تىڭدامايتىن بولسا، باسىن شابامىن»، – دەپ مالىمدەدى. وقيعانىڭ رەسەي ءۇشىن قولايسىز باعىتقا بۇرىلىپ بارا جاتقانىن سەزگەن پاتشالىقتىڭ ۇكىمەتى مەن اكىمدەرى  كۇللى مامىلەگەرلىك شەبەرلىكتەرىن قولدانىپ، ءابىلقايىر حانمەن مەيلىنشە جىلى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا تىرىستى. ونىڭ رەسەيگە ادالدىعىنا ەلەۋلى كۇدىك پايدا بولعاندىقتان، ودان جانە ونىڭ قولاستىنداعى باس ادامداردان قايتا انت الۋ قاجەتتىگى تۋدى. ءارى بۇل شارا قازاق ءامىرشىسىنىڭ تالابىن قاناعاتتاندىرعانداي، ورىس يمپەرياسىنىڭ پروتەكسياسىندا بولۋدىڭ قازاق حالقىنا پايدالى بولاتىنىنا بارشانىڭ كوزىن جەتكىزەتىندەي بولىپ وتكىزىلۋى كەرەك ەدى. ءابىلقايىر حان مەن قازاقتىڭ باس ادامدارى 1738 جىلعى 3 تامىزدا، ور قالاسىندا وتكىزىلگەن بيىك دەڭگەيدەگى اسا زور  سالتانات كەزىندە ەكىنشى رەت رەسەي پروتەكسياسىن قابىل الدى. ءابىلقايىر حاننىڭ قۇرمەتىنە ءسان-سالتاناتى مول ديپلوماتيالىق قابىلداۋ جاسالدى.  قازاق حانى مەن حاندىعى دەلەگاسياسىنا مىس كەرنەيلەر مەن دابىلداردىڭ اۋەزدى كۇيىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن دراگۋندىق سولداتتار روتاسى حور بوپ قوسىلىپ رەسمي سالەم جولدادى. اسكەردىڭ جەرگىلىكتى بولىمشەلەرىنىڭ مەرەكەلىك بايقاۋى بولدى. ارتيللەريادان ساليۋت بەرىلدى. ايگىلى تۇلعالارعا باعالى سىيلىقتار تارتىلدى. ورىس تاريحشىلارىنىڭ جازۋىنشا، قابىلداۋدىڭ وسىلاي ءوتۋى قازاق اقسۇيەكتەرى مەن شونجارلارىنا روسسيا مەملەكەتى باسشىسىنىڭ بەدەلىن بۇرىنعىدان دا تارتىمدى ەتىپ، اسقاقتاتا كورسەتتى جانە بۇدان بۇرىن جاسالعان تاڭداۋدىڭ دۇرىس بولعانىنا كوزدەرىن جەتكىزە ءتۇستى. مۇنداي قابىلداۋ  ءابىلقايىردىڭ دا ويىنان شىققان. ول ەلىن قۋاتتى پاتشانىڭ قاناتى استىنا الىنىپ، قامقورلىعىنا ءوتۋى وزىنە حاندىقتاعى تولىق مانىندەگى بيلىككە قول جەتكىزۋگە، سونىمەن بىرگە قازاق حانىنىڭ كورشى مەملەكەتتەردەگى  بەدەلىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ساناعان. مىنا وزدەرىنە كورسەتىلگەن قوشەمەت سونىڭ ايعاعى ىسپەتتى ەدى. ول ءوز سوزىندە: «ادام ءوزى جايىندا بالالارى ارقىلى ەستەلىك قالدىرادى، ءبىراق مۇنداي جاد جانۋارعا دا لايىق، ال ادامنىڭ ءوزى قول جەتكىزگەن ابىرويى عاسىرلار بويى ولمەيدى»، – دەپ، ورىس پاتشايىمىنا ادال ەكەندىگىن تانىتاتىن انت بەرۋگە ازىرلىگىن مالىمدەدى. حانمەن بىرگە ونىڭ ۇلى ەرالى سۇلتان جانە كىشى ءجۇز بەن ورتا ءجۇزدىڭ 56 باس ادامى – رۋباسىلار، بيلەر مەن باتىرلار يمپەريا قامقورلىعىنا ادال بولۋعا انت ەتتى. كەلەسى كۇندەرى كەلىسىمشارتقا وتىرعان تاراپتار ءوزارا مىندەتتەمەلەرىن ناقتىلاستى: ءابىلقايىر حان ورىس تۇتقىندارىن بوساتۋعا جانە جەرىنەن وتەتىن ساۋدا-ساتتىققا  قامقورلىق جاساۋعا، قازاق جەرىندەگى ساۋدا كەرۋەندەرىن كۇزەتپەن قامتاماسىز ەتۋگە ۋادە بەردى، ال ورىنبور ەكسپەديسياسىنىڭ باستىعى ۆاسيليي تاتيششيەۆ قازاقتاردى قامقورلىققا الىپ، سىرتقى دۇشپانداردان قورعايتىنىنا سەندىردى...

ءوزارا بىتىسپەس مۇددەلەر تولقىنىندا

1731 جىلعى 10 قازان جينالىسىنان بەرى قازاق ەلىندە تەرىستىكتەن تاڭدالعان ىشمەرەز سيۋزەرەنگە اڭعىرت ارقا سۇيەۋشىلىك ارقىلى ەلدىك تۇتاستىققا جەتۋ مۇددەسىنە ساي كەلەتىن دە، ونداي بىرلىكتى ماقسات ەتە قويمايتىن دا ارەكەتتەرگە تولى كۇردەلى ۇدەرىس ۇزدىكسىز ءجۇرىپ جاتقان. بۇل ۇدەرىس، بىرىنشىدەن، قازاقتىڭ باسقارۋشى ەليتاسىنىڭ ساياسي اقىل-ويىنىڭ كەنجەلەپ قالعانىن تانىتتى. ءبىرتۇتاس، ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەگەن يدەيانى تەرەڭ جانە جان-جاقتى تالداپ، ساراپتاۋعا ەل اعالارىنىڭ قاۋقارسىزدىعىن بايقاتتى. زامانا تالابىنا جاۋاپ بەرە الاتىن، ەڭ دۇرىس دەپ مويىنداۋعا تۇراتىن باستامانى قوستاۋ نەمەسە جەتىلدىرە وتىرىپ قولداۋ دەڭگەيىنە جەتە الماعانىن، قايتكەندە دە مەملەكەتتىلىكتى ساقتاۋ سىندى جاسامپاز يدەيانى پىسىقتاي وتىرىپ وڭ شەشىم قابىلداۋعا دايىن ەمەستىگىن، مۇنداي ەلدىك مۇراتتى ويلاۋعا ساياسي تۇرعىدا پىسىپ-جەتىلمەگەنىن كورسەتتى. ەكىنشىدەن، ەل تاعدىرىن مەملەكەتتىك كوزقاراس تۇرعىسىنان پايىمداۋعا كوتەرىلمەگەنىن دالەلدەدى. پروتەكتوراتتىق دامۋدىڭ بولاشاعىن ەلەستەتە المادى. شىنداپ كەلگەندە، ولاردى قازاق ەلىنىڭ رەسەي پروتەكتوراتى بولۋى ەمەس، سول بەلەس ارقىلى ءابىلقايىر حاننىڭ قاتاڭ ورتالىقتاندىرىلعان بيلىك جۇيەسىن قۇرۋ نيەتى شوشىتتى. ولار كۇللى ەل بيلىگىن ءبىر ادامعا – ءابىلقايىر حانعا بەرۋدى ويلارىنا دا العىسى كەلمەدى. ويتكەنى جەكەلەگەن رۋ-تايپالاردىڭ قوجايىنى بولىپ جۇرگەن وزدەرىن ەندى، كەنەتتەن، جەكە-دارا بيلەۋشىگە تاۋەلدى ەتۋدى، ءسويتىپ، ءامىرشى قولاستىنداعى پەندە سەزىنۋدى قورلىق  كوردى. ولارعا بۇگىنگى جۇرە تىڭداپ، ءوز دەگەندەرىن ىستەي بەرۋگە ىڭعايلى  اعا حان ينستيتۋتى قولايلى ەدى. ءبىر حاننىڭ بيلىگىن قولداپ كۇشەيتىپ، وعان وزدەرىنىڭ باعىنىشتىلىعىن ارتتىرعاننان گورى، ءارقايسىسىنىڭ ءوز ايماقتارىندا، ءىس جۇزىندە حانعا تاۋەلسىز تۇردە، ەركىن قوجايىندىق جاساپ ءجۇرۋىن جالعاستىرا بەرۋى ولار ءۇشىن الدەقايدا ءتيىمدى بولاتىن.

سوندىقتان دا قازاق اقسۇيەكتەرى مەن شونجارلارىنىڭ كوپشىلىگى 1731 جىلدىڭ 10 قازانىنداعى جينالىستا ءابىلقايىر حاننىڭ كورشى الىپ مەملەكەتكە ارقا سۇيەۋ يدەياسىن كەرى قاعىپ، ورىس پاتشاسىمەن تەڭ دارەجەدە بەيبىت كەلىسىمشارت جاساۋدى قۇپ كورەتىنىن جاريا ەتتى. ونداي تەڭ دارەجەدەگى بەيبىت كەلىسىمشارتقا وتىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن بۇل جينالىسقا ءىزاشار بولعان 1730 جىلعى مامىر قۇرىلتايىنىڭ شەشىمى تەك اڭداتقان عانا بولسا، وسى جيىندا جاسالعان حان مالىمدەمەسى مەن ارالارىنا ارنايى كەلگەن ورىس ەلشىسىنىڭ ءسوزى ايقىن كورسەتكەن. شىنداپ كەلگەندە، مۇنى ولار تۇپ-تۇگەل جانە مۇلدەم انىق ءتۇسىندى. ءبىراق وزدەرىنىڭ باس پايداسىن كۇيتتەدى. سول سەبەپتى قايتكەندە ءابىلقايىر حاننىڭ كۇشەيۋىنە جول بەرمەۋدى كوزدەدى. شىنتۋايتىندا، ولار پروتەكتوراتتىققا ەمەس، ءابىلقايىرعا، ونىڭ بولاشاقتا مونارحقا اينالۋى ىقتيمال قۇزىرەتىنە قارسى شىققان ەدى. بۇل توپ تەك ونىسىن اشىپ ايتپاي، قالىپتاسقان تىنىس-تىرشىلىكتەرىنە جاڭا ءقاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن ۇسىنىس اكەلگەن ورىس ەلشىلىگىن كەرى قايتارۋدى تالاپ ەتتى. تالاپتارى ورىندالماعاندىقتان، ىشكى پيعىلدارىن بۇگىپ، كىنانى حانعا اۋدارۋعا جاندارىن سالدى. سولاردىڭ: «ءابىلقايىر حان جەكە باسىنىڭ پايداسىن كوزدەپ، حالىق وكىلدەرىمەن (بيلەر كەڭەسىمەن) اقىلداسپاي، قازاق ەلىن ورىسقا باعىندىرۋدى قوش كوردى» دەگەن ايىپتاۋىمەن، سونى قوشتاي كەتكەن بەرتىنگى ۇرپاقتىڭ تىلىمەن ايتقاندا، «جەكە باسىنىڭ پايداسىن كوزدەگەن ءابىلقايىر حان ساتقىندىق جاساپ، قازاق ەلىنە وتارلىق قامىت كيگىزدى» دەگەن تۇجىرىممەن تۇزدىقتالىپ، عاسىرلارعا كەتكەن ءزىلدى جالا ورنىقتى.

  الايدا ءابىلقايىر حان رەسەي يمپەرياسى تاعىنا ادالدىققا انت بەرگەندە، ورىس پاتشايىمىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنىپ، قازاق حاندىعىن  ءبىرتۇتاستاندىرۋدى، بيلىكتى ورتالىقتاندىرىپ، وكىمەتىن ەداۋىر كۇشەيتىپ الۋدى كوزدەگەن بولاتىن. ءسويتىپ وزىنە باشقۇرتتار مەن قاراقالپاقتاردى، حيۋا مەن بۇحارا بيلەۋشىلەرىن قاراتۋدى، وڭتۇستىكتەگى قازاق جەر-سۋى مەن استاناسىن جوڭعارلاردان قايتارىپ الۋدى ماقسات ەتكەن.  بۇلاردىڭ وتەۋىنە ول پاتشايىم ەلىنەن شىققان ورىس ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ ساپارلارىن قاۋىپسىزدەندىرۋدى موينىنا الدى، رەسەيلىكتەردىڭ قازاق جەرى اۋماعىنان التىن كەن ورىندارىن ىزدەستىرۋىنە جاردەمدەسۋگە، قازاقتاردىڭ رەسەي قولاستىنداعى حالىقتار مەكەندەيتىن ايماقتارعا شابۋىلداۋىن توقتاتۋعا، باسقا دا كومەكتەرىن بەرۋگە ۋادە ەتتى.   ال ورىس ۇكىمەتى ءابىلقايىر حان دا، وزگە تۇلعالار دا  رەسەي تۋىنا ادال بولامىز دەپ بەرگەن انتتى رەسەيگە ماڭگىلىككە باعىنۋعا كەلىستى دەپ ەسەپتەدى (قازاق بيلەۋشىلەرى مۇنداي اكتىنى اعىمداعى جاعدايعا وراي وزدەرىنە قاجەت ۋاقىتشا وداق قۇرۋعا دەگەن زاڭدى قۇقىنىڭ كورىنىسى رەتىندە ساناعان). تەرىستىكتەگى قۋاتتى مونارحيانىڭ پروتەكتوراتى بولۋعا بەيىلدىگىن راستاپ،1738 جىلى ەكىنشى رەت انت بەرۋ ارقىلى رەسەيمەن بەيبىت قارىم-قاتىناس ورناتۋعا جول اشقان، ءسويتىپ ەلىنە كوپ جاقسىلىق اكەلگەن  ءابىلقايىر حاننىڭ داڭقى شارتاراپقا تارادى. كىشى ءجۇز (ارالدىڭ تەرىستىك-شىعىس جاعىن مەكەندەيتىن سانى كوپ شەكتى و باستان ونىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك تىرەگى بولاتىن، ۇلكەن ۇلى نۇرالى سۇلتان باسقاراتىن باي ۇلى بىرلەستىگى رۋلارىنىڭ كوپشىلىگى، باسىندا ەسەت باتىر تۇرعان جەتىرۋ بىرلەستىگى) تۇگەل دەرلىك، ورتا ءجۇز رۋلارىنىڭ ەداۋىر بولىگى (ارعىن تايپاسىنىڭ جانىبەك باتىر جەتەكشىلىك ەتەتىن كوپتەگەن رۋلارى، حاننىڭ ەكىنشى ۇلى ەرالى سۇلتان باسقاراتىن كەرەيلەر، ءىشىنارا سولتۇستىكتى مەكەندەيتىن نايمان مەن ۋاق) ونى ءوز حانى دەپ تانىدى. ىشكى ساياسي جاعداي ءبىرشاما تۇراقتانىپ، نىعايدى. پروتەكتورات رەتىندە دامۋدىڭ العاشقى جىلدارىندا ءابىلقايىر حاننىڭ ساياسي جاعدايى وسىلاي، ءىس جۇزىندە اعا حان مارتەبەسىنە  سايكەس كەلىپ تۇردى.

ءبىراق ورتا ازياداعى حالىقارالىق احۋال قازاق قوعامىن ءبىر ورتالىققا باعىندىرىپ باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ قاجەتتىگىن كۇن تارتىبىنەن ەش تۇسىرمەگەن ەدى. ءابىلقايىر حان سىردىڭ تومەنگى اعىسىنا قالا سالىپ، جوڭعارلار مەن يراندىقتاردان قورعانۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاقتى سىرتقى جاۋدان قورعاۋعا مىندەتتەنگەن پاتشا ۇكىمەتىنەن 1739 جىلى اسكەري كومەك سۇرادى. الايدا بىرنەشە رەت سۇراعانىنا قاراماستان، كومەك بەرىلمەدى. سونىڭ سالدارىنان قازاق ەلىنىڭ وڭتۇستىگى مەن تەرىستىك-شىعىسىنداعى ساياسي جاعداي شيەلەنىسە ءتۇستى. پارسىلار حيۋا مەن بۇحارانى جاۋلاپ الدى. جوڭعارلار ەرتىس پەن ەسىل اراسىندا، سىر اۋماعىندا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن قازاق رۋلارىن شاپتى. رەسەيلىك اكىمشىلىكتىڭ جاردەم بەرمەي الداۋسىراتۋىنا اشۋلانعان ءابىلقايىر حان پاتشا ۇكىمەتىنە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرىپ، جوڭعار قونتايشىسىمەن تىكەلەي كەلىسسوز جۇرگىزىپ كوردى. وزبەك اقسۇيەكتەرى مەن شونجارلارىنىڭ شاقىرۋىمەن حيۋاعا از ۋاقىت حان بولىپ تا قايتتى. بۇل كەزدە ونىڭ پاتشا ۇكىمەتىن ءوزىنىڭ بيلىگىن كۇشەيتۋگە پايدالانۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋ ءۇشىن، شىققان تەگىنىڭ ارتىقشىلىعىن دابىرايتىپ ەرەكشە ماقتان تۇتاتىن، قازاقتىڭ ەلدىك بىرلىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى ەش جوباسى جوقتىعىن بىلاي قويعاندا، سول ماسەلەنى ويلانىپ تا كورمەگەن باراق سۇلتان قايتكەندە ورىس بيلىگىنە تىكەلەي باعىنىشتىلىققا ءوزى جەتۋدى اڭسادى، سول ارمانىنىڭ ورىندالۋىن  قامتاماسىز ەتەتىن ارەكەتتەر جاساپ ءجۇردى.

جوڭعارلاردىڭ قالىڭ قولى 1741–1742 جىلدارى ۇلى ءجۇز بەن ورتا جۇزگە شابۋىل جاساعان شاقتارداعى شايقاستاردىڭ بىرىندە ابىلاي سۇلتان تۇتقىنعا ءتۇستى. دۇشپان تەگەۋىرىنىنە توتەپ بەرە الماعان ابىلمامبەت حان جاساعىمەن ەلەكتىڭ جوعارعى اعىسىنان ورىنبورعا قاراي  شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى. سوندا، ءابىلقايىر حاننىڭ وتىنىشىنە سايكەس، ور قامالىنىڭ كومەندانتى جوڭعار اسكەرىنىڭ قولباسشىسىنا:  قازاقتاردى رەسەي مەملەكەتى ءوز بودانى رەتىندە قورعايدى دەپ مالىمدەدى. شاپقىنشىلىق توقتاتىلدى. ءبىراق قالىڭ قولىمەن ورتا ءجۇزدىڭ ەداۋىر بولىگىن باسىپ العان جوڭعار قونتايشىسى قالدان سەرەن قازاق امىرشىلەرىنەن جوڭعاريانىڭ ساياسي پروتەكتوراتى ەكەنىن مويىنداۋدى تالاپ ەتتى. 1742 جىلعى كوكتەمدە  وسى تالاپتى تالقىلاۋ ءۇشىن 1500 ادام قاتىسقان جينالىس ءوتتى. كوپشىلىك قالدان سەرەننىڭ تالابىن ورىنداۋ قاجەت دەگەن ويعا كەلدى. بيلەر ءابىلقايىر حانعا: «ءبىز قالماقتارمەن ۇيرەنىسىپ قالعانبىز، قالماقتاردىڭ سۇراعانىن بەرۋ كەرەك»، – دەدى. ءابىلقايىر حان قاتتى اشۋ شاقىرىپ، ولاردى اقىماقسىڭدار دەپ دورەكى تۇردە سوكتى. جوڭعار ماسەلەسى بويىنشا ءوزىنىڭ ورىنبور ەكسپەديسياسىنىڭ  جاڭا باسشىسىمەن  كەڭەسۋى كەرەكتىگىن جاريا ەتتى. ءبىراق ورتا ءجۇز حانى ابىلمامبەت پەن باتىر جانە باراق سۇلتاندار قونتايشى تالابىنا كونىپ، وعان اماناتتارىن جىبەرىپ جاتتى. الايدا اڭىراقاي جەڭىسىنىڭ باس قاھارمانى ءابىلقايىر ءباھادۇر حاننىڭ يلانىمىنشا – قازاق حاندىعى جوڭعار قونتايشىسىنا باعىنام دەپ ابىرويدان ايرىلادى. وسىلاي ويلاعاندىقتان، ول جوڭعار پروتەكسياسىن مويىنداۋعا ۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىقتى. كۇش-قۋاتى ارتىپ تۇرعان قالدان سەرەنگە كىرىپتارلىقتان قۇتىلۋ ءۇشىن سوعىسۋدان تايسالماي، قارسى شىعۋ كەرەك. سول رەتتە ول قازاقتى قورعاۋعا مىندەتتەنگەن رەسەيدەن ناقتى اسكەري جاردەم سۇراۋدى ءجون كوردى. ءارى وزەكتىلىگى ارتا تۇسكەن ءوزىنىڭ بايىرعى ساياسي ماقساتىنا جەتۋدىڭ – حاندىقتى ءبىر ورتالىققا تولىعىمەن باعىندىرۋدىڭ ءساتى تۋدى دەپ ەسەپتەدى. سولاي ويلاعان ءابىلقايىر حان ورىنبورداعى جاڭا اكىم يۆان  نەپليۋيەۆكە 1742 جىلعى 18 ماۋسىمدا قالدان سەرەننىڭ قازاقتارعا قويعان تالاپ-حاتىمەن بىرگە ءوزىنىڭ رەسەي تاجىنە ادالدىعىن بىلدىرە وتىرىپ، كومەككە قارۋلى كۇش سۇراعان جەكە حاتىن جولدادى. رەسەيدىڭ  اسكەري كومەگى وعان ەڭ الدىمەن جوڭعار قونتايشىسىنىڭ تالابىن ورىنداۋعا بەت العان ابىلمامبەت حان مەن باراق، باتىر سۇلتانداردى كۇشپەن اۋىزدىقتاپ توقتاتۋ ءۇشىن كەرەك ەدى. وسىنداي جولمەن ول مەملەكەتتىك تۇتاستىققا قول جەتكىزۋدى، ورتا جۇزدەگى وزىنە باسەكەلەس بولىپ جۇرگەن شىڭعىس تۇقىمداس باۋىرلارىن ءبىرجولاتا باعىندىرىپ الىپ بارىپ، ىقپالىن كۇللى قازاق ەلىنە جۇرگىزۋدى ويلادى. الايدا يمپەريا ۇكىمەتى ءابىلقايىر حان ارمانداعانداي قازاق ەلىنىڭ ساياسي قۇرىلىمىن ورتالىقتاندىرۋدى، حاندىقتىڭ قاتاڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىن قۇرۋدى ويىنا دا المايتىن. سوندىقتان بۇل ءوتىنىشى دە جاۋاپسىز قالدىرىلدى. ءبىراق قازاق ەليتاسىنىڭ اراسىندا جوڭعار قونتايشىسىنا قاراي  باعدارلانۋ كۇشەيىپ بارا جاتقانىن ەسكەرىپ، ورىنبور ەكسپەديسياسىنىڭ جاڭا باستىعى گەنەرال نەپليۋيەۆكە ارنايى تاپسىرما بەرىلدى:   كىشى ءجۇز بەن ورتا ءجۇزدىڭ رەسەي قولاستىندا ەكەنىن قالدان سەرەن رەسمي تۇردە مويىنداسىن، سوعان قايتكەندە دە قول جەتكىزۋ كەرەك... وسى تاپسىرمانى ورىنداۋدى قولعا الۋ بارىسىندا ورىنبور ولكەسىنىڭ پاتشايىم بەكىتكەن جاڭا قوجايىنى مەن قازاق حانى تۇڭعىش رەت بەتپە-بەت كەزدەستى...

رەسەي قامقورلىعىنا ارتىلعان ءۇمىتتىڭ كۇيرەۋى

يمپەراتريسا ۇكىمەتىندەگى سىرتقى ىستەر القاسى العا قويعان ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋىنا ءابىلقايىر حاننىڭ ىرعىز وزەنى بويىنداعى جازعى ورداسىنا جوڭعار ەلشىلەرىنىڭ كەلۋى قولايلى جاعداي تۋعىزدى. ءابىلقايىردىڭ وڭتايلى ديپلوماتيالىق امالدار قولدانۋىنىڭ ناتيجەسىندە  ورىنبور ولكەسىنىڭ جاڭا بيلەۋشىسى ولاردى ور قامالىنداعى رەزيدەنسياسىنا شاقىرتتى. ءابىلقايىر حان ءۇش ءجۇزدىڭ 155 وكىلىن (كىشى جۇزدەن – 83، ورتا جۇزدەن – 68، ۇلى جۇزدەن – 4 ادام)، سونداي-اق ورداسىنداعى جوڭعار مەن قاراقالپاق ەلشىلەرىن ەرتىپ، 1742 جىلعى 23 تامىزدا ور قامالىنا كەلدى. ورىنبور ەكسپەديسياسىنىڭ باس كومانديرى لاۋازىمىنا سونىڭ الدىندا عانا تاعايىندالعان، كەيىنىرەك «ورىنبور ولكەسىنىڭ ۇلى پەترى» اتانعان گەنەرال يۆان نەپليۋيەۆ پەن ءابىلقايىر حان سول ساپار العاش رەت كەزدەسىپ، قازاق-جوڭعار قاتىناستارىنىڭ كۇردەلى قىرلارىن ەكەۋارا تالقىعا سالدى. سودان كەيىن قازاق ەليتاسىنىڭ ۇلكەن دەلەگاسياسىمەن وتكەن سول اسا ماڭىزدى كەزدەسۋدە گەنەرال نەپليۋيەۆ كىشى ءجۇز بەن ورتا ءجۇزدىڭ رەسەي بوداندارى بولىپ تابىلاتىنىن، ياعني ولاردان الىم-سالىق تالاپ ەتۋگە جوڭعاريانىڭ ەشقانداي دا زاڭدى قۇقى جوق ەكەنىن  جوڭعار ەلشىلەرىنە اشىق، ايقىن، باتىل مالىمدەدى. قازاقتارعا قاتىستى داۋلى ماسەلەنىڭ ءبارىن تەك ورىس ۇكىمەتى ارقىلى شەشۋ كەرەكتىگىن ايتتى. حان-سۇلتاندارمەن ويرات بيلىگى سەپاراتتىق كەلىسسوز جۇرگىزبەسىن، كيكىلجىڭگە اپاراتىن ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن جوڭعار قونتايشىسىنا تاياۋدا ارنايى ەلشىلىك اتتاندىرىلماق دەدى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار گەنەرالدى قىزۋ قۋاتتادى. ءابىلقايىر حان جوڭعارياعا جىبەرىلمەك ەلشىلىككە تۇتقىنداعى ابىلاي سۇلتاندى بوساتۋدى تاپسىرۋ ماسەلەسىن كوتەردى. ماسەلەنىڭ شەشىلۋىن جىلدامداتۋ ءۇشىن جولباسشىلىققا ۇلىن قوسىپ بەرۋدى جانە، ابىلايعا الماستىرۋى ءۇشىن قازاقتاردا تۇتقىندا جۇرگەن جوڭعارلاردى جيناپ، ەلشىمەن قوسىپ جىبەرۋدى ۇسىندى. حاننىڭ  ءوز ايتقاندارىن تەز جانە تولىعىمەن ورىنداعانى ەلشىلىكتىڭ جونەلتپە قۇجاتتارىندا كورىنىس تاپقان. 

نەپليۋيەۆ جاساقتاعان ايرىقشا ەلشىلىك مايور كارل ميللەردىڭ باستاۋىمەن ور قامالىنان 1742 جىلعى 3 قىركۇيەكتە وڭتۇستىك-شىعىس باعىتپەن جولعا شىقتى. ەلشىلىك قۇرامىندا ون ءبىر ادام بولدى. ولاردى  ءابىلقايىر حاننىڭ ۇلى ەرالى سۇلتان باستاعان سەنىمدى ادامدارى الىپ ءجۇردى. ەلشىلىك الدىنا ءۇش ءتۇرلى ماقسات قويىلعان ەدى. ءبىرىنشىسى – جوڭعار قونتايشىسى قالدان سەرەنگە رەسەي يمپەرياسىنىڭ بوداندارى بولىپ تابىلاتىن قازاقتار ىسىنە ارالاسپاۋدى تالاپ ەتكەن پاتشا گەنەرالىنىڭ رەسمي حاتىن تاپسىرۋ، ەكىنشىسى – ابىلاي سۇلتاندى جوڭعار تۇتقىنىنان بوساتۋ، ءۇشىنشىسى – ءۇش ءجۇز جەرىمەن ءجۇرىپ ءوتۋ بارىسىندا قازاق سۇلتاندارى مەن رۋباسىلارىن جوڭعار قوقان-لوققىسىنا بەرىلمەي، رەسەي قۇزىرىندا قالا بەرۋدىڭ دۇرىستىعىنا يلاندىرۋ.  ەكى جارىم اي جولدا بولعان ەلشىلىك جوڭعار ءامىرشىسى ورداسىنا جەتپەي، جەتىسۋدا ساپارىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولدى. ەلشىلىكتى قالدان سەرەننىڭ شۋ بويىنداعى سەنىمدى نويونى سارى مانجى قونتايشى تاپسىرماسىنا سايكەس توقتاتتى، ول قازاق ماسەلەسىنە بايلانىستى مايور ميللەرمەن ەكى اي بويى كەلىسسوز جۇرگىزدى. كەلىسسوز ناتيجەسىندە قالدان سمەرەن (قالدان سەرەن) قازاق رۋلارىنان الىم تالاپ ەتۋىن قويدى، قازاق-جوڭعار ساۋداسى جانداندى جانە، ەڭ باستىسى، ابىلاي سۇلتان ازات ەتىلدى. ءابىلقايىر حاننىڭ تىلەگىنە ساي جۇرگىزىلگەن بۇل شارا قازاقتار اراسىنداعى ورىس اكىمشىلىگىنىڭ بەدەلىن بەلگىلى دارەجەدە ارتتىردى. الايدا سول 1742 جىلى عانا ولكە اكىمى بولىپ كەلگەن (1744 جىلدان گۋبەرناتور) نەپليۋيەۆ ءۇشىن بۇل شارا ءوز كوكەيىندەگى ۇلكەن جوبانىڭ باسپالداعى عانا سياقتى ەدى. ول ەليزاۆەتا پاتشايىم تاققا وتىرعان كەزدە مالوروسسيا كومانديرى لاۋازىمىنان تايدىرىلىپ، اباقتىدان ءبىر-اق شىققان، ءبىراق جازىقسىز ەكەنى دالەلدەنگەننەن كەيىن عانا وسى جاڭا ولكەگە جىبەرىلگەن بولاتىن. پاتشايىمنىڭ سەنىمىن ول  مۇندا  تولىعىمەن اقتاپ، ورىس يمپەرياسىنىڭ پروتەكتوراتى مارتەبەسىندەگى قازاق ەلىمەن قارىم-قاتىناستى جوسپارلانعان دارەجەگە – وتارشىلدىق  سيپاتتى كورسەتەتىن دەڭگەيگە تۇسىرىلگەن جاڭا باعىتقا سالدى. ءسويتىپ، رەسەيدى پروتەكتورى رەتىندە مويىنداعان، ورىس يمپەرياسىنىڭ ۆاسسالى ساناتىنداعى قازاق ەلىن ورىسشا وتارلاۋدىڭ، ياعني ونى مۇلدەم ورىس جەرىنە اينالدىرۋدىڭ نەگىزىن قالادى.

از ۋاقىتتىڭ ىشىندە نەپليۋيەۆ ءابىلقايىر حاننىڭ ورىس قامقورلىعىنا ارقا سۇيەۋدەگى تۇپكى ماقساتىن ايقىن ءتۇسىندى. ول ءوزىنىڭ بىتىراپ جاتقان كوشپەندى جۇرتىن بىرىكتىرىپ، ءبىر كۇشتى حاندىق قۇرىپ الماقشى. ءبىراق بۇل جۇزەگە اسۋعا ءتيىس ەمەس. بىرىنشىدەن، وعان ورىس يمپەرياسى مۇددەلى بولا المايدى. ەكىنشىدەن، قازاقتى مۇنداي تۇتاستىققا جەتكىزبەۋگە قازاق ەليتاسىنىڭ مەملەكەتتىك مۇددە حاقىنداعى ساياسي ويىنىڭ تومەندىگى، ورتاق ماقساتتى ويلاۋعا جوق ءوزارا الاۋىزدىعى كومەكتەسىپ تۇر. كۇنى كەشە نەپليۋيەۆ جوڭعار ەلشىلەرىنە ورىس بيلىگى سىرتىنان قازاق بيلەۋشىلەرىمەن سەپاراتتىق كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە بولمايتىنىن ايتتى. ال، شىنداپ كەلگەندە، قازاق بىرلىگىن ىدىراتۋعا اپاراتىن سەپاراتتىق كەلىسسوزدەر ءابىلقايىر حاننىڭ سىرتىنان الدەقاشان ءجۇرىپ جاتقان. تۇرتكى ورىس وكىمەتى تاراپىنان-تىن. ءابىلقايىر ءوزىن قازاقتىڭ باس حانى، اعا حانى سەزىنىپ، ورىس قامقورلىعىنا وزىمەن بىرگە كۇللى قازاق حالقىن اكەلدىم دەپ ويلادى، الايدا بيلىك ەمەۋىرىنىن ءجىتى اڭداعان قازاق ەليتاسى وكىلدەرى ءابىلقايىر حاندى مىسە تۇتپاي، ونىڭ سىرتىنان قيلى ارەكەت جاساپ، ورىس تۋى استىنا جەكە-جەكە سۇرانۋمەن كەلەدى. رەسەي پروتەكسياسىن مويىنداعان ءوز باس حانىنىڭ اينالاسىنا توپتاسىپ، حاندىقتى كۇشەيتۋگە اتسالىسۋدىڭ ورنىنا، پروتەكتور قامىتىن جەكە-جەكە كيىپ، ءىس جۇزىندە ىقتيمال تۇتاستىقتى ىدىراتۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بۇل رەتتە باستى حانمەن باسەكەلەسىپ جۇرگەن ءوز ارالارىنداعى قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ ونىڭ سىرتىنان سونداي ارەكەتتى جۇزەگە اسىرۋعا وتە بەيىم تۇرعانى تەز بايقالدى.  رەسەيگە ارقا سۇيەۋ قاجەتتىگىن، مۇنىڭ تاريحي مۇقتاجدىق ەكەنىن ۇققان ءابىلقايىردى قولداۋ، ەل بىرلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن ونىڭ ماڭىندا توپتاسۋ، ۇلكەن مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىمەن ءبىرتۇتاس كۇشتى حاندىق قۇرىپ الۋ ماسەلەسىن ويلاۋعا ولاردىڭ ساياسي ورەسى جەتپەدى. جەكە باستارىنىڭ شامشىلدىعى ونداي مۇمكىندىككە وي جۇگىرتكىزبەدى دە. ماسەلەن، «مۇنداي شارا حاقىندا باس حان مەنىمەن اقىلداسپادى» دەپ شامدانعان ورتا ءجۇز حانى سامەكە ءوز بەتىنشە ءابىلقايىردىڭ سىرتىنان ءوتىنىش ءبىلدىرىپ، رەسەيگە بوداندىقتى قابىل الدى. ۇلى ءجۇز حانى جولبارىس جوڭعار حانى قالدان سەرەنگە ۆاسسالدىق تاۋەلدىلىكتە بولاتىن، وعان الىم-سالىق تولەپ جۇرگەن. سول تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋ ءۇشىن اعا حان ءابىلقايىرعا ارقا سۇيەۋدىڭ ورنىنا، ونىڭ سىرتىنان ەكى مارتە ورىس بوداندىعىن الۋ ارەكەتىن جاسادى. 1733 جىلعى تولە بي باستاعان توپتىڭ حاتىنان كەيىنت1738 جىلى جولبارىس حاننىڭ ءوزى رەسەي بوداندىعىن قابىلداۋ نيەتىن ءبىلدىرىپ، پاتشايىمعا حات جازدى. ول حاتىندا ۇلى ءجۇزدى رەسەي ءوز قامقورلىعى مەن قورعاۋىنا السا، رەسەيدىڭ ورتاازيالىق قالالارمەن ساۋدا بايلانىسىن جاقسارتۋعا ءوزىنىڭ سەپتەسۋگە ازىرلىگىن بىلدىرگەن-دى. ءبىراق جەردىڭ شالعايلىعىنان ورىندالۋى سوزىلىپ كەتكەن جوسپارى 1740 جىلى جەرگىلىكتى قوجالار قولىنان ويدا جوقتا وپات بولۋى سالدارىنان جۇزەگە اسپاي قالدى. سامەكەدەن كەيىن ورتا ءجۇز حانى بولعان ابىلمامبەت پەن ونىڭ قامقورلىعىنداعى بەدەلدى اسكەري قولباسشىسى ابىلاي سۇلتان سول 1740 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ تۇتاستىعىنا ءوز ىشىندە اعا حان ءابىلقايىردىڭ اينالاسىنا توپتاسۋ ارقىلى قول جەتكىزۋ قاجەتتىگىن ويلاماستان، تىكەلەي رەسەي بوداندىعىن قابىلدادى. سودان بىرەر جىلدان كەيىن نەپليۋيەۆ جوڭعار تۇتقىنىنان قۇتقارعان ابىلاي سۇلتان 1745 جىلى توبىل گۋبەرناتورىنا ءۇيسىن رۋىنىڭ 300 ءۇيىن رەسەي بودانى بولۋعا الىپ كەلدى. وسىنداي سەپاراتتىق بوداندىق سۇراۋ ناۋقانىندا گەنەرال نەپليۋيەۆ ايرىقشا كوڭىل اۋدارعان  تۇلعا – ورتا ءجۇز سۇلتانى باراق ەدى. ول نەپليۋيەۆتىڭ ويىنان شىعىپ، 1742 جىلعى قاراشادا يمپەراتريسا ەليزاۆەتاعا حات جولدادى، وندا رەسەيدىڭ قولاستىنا «ءوز ورداسىمەن، اتاپ ايتقاندا، قىرىق مىڭ ءتۇتىنى بار نايمان رۋىمەن بوداندىققا كەلگەنىن» جازدى. ءبىر ءسات قازاق ەلىندەگى اعا حاندىق مارتەبەنى رەسمي مويىنداپ («ۇلكەن باۋىرىمىز ءابىلقايىر حاننىڭ ادال بوداندىقتا تۇرعانىنا رازىمىز»)، سويتە تۇرا ورىس ساياساتكەرلەرىنىڭ قازاقتىڭ سەپاراتتىققا بەيىم بەدەلدى تۇلعالارىن جەكە-جەكە بوداندىققا الۋ استارىندا نە جاتقانىن پايىمداماستان («بىزگە دە بوداندىققا كەلۋگە ءامىر ەتىلگەن ەرەكشە گراموتا العاندىقتان»)، تىكەلەي رەسەي بوداندىعىنا ءوتتى («ءبىز... ادالدىققا انت بەرەمىز»). ەلشىسى ارقىلى ءوز تىلەگىن ءبىلدىردى («...ءبىزدىڭ جىبەرىپ وتىرعان سىرىمبەت اۋىزشا نە ايتسا، سوعان سەنۋدى سۇرايمىن»). باراق سۇلتاننىڭ وسىناۋ ەلشىسى 1743 جىلعى 13 ناۋرىزدا ەليزاۆەتا پاتشايىمنىڭ قابىلداۋىندا بولدى. ورىس كەڭسە قىزمەتشىلەرى تولتىرعان قۇجاتتا جازىلعانداي، يمپەراتريساعا «ورتا وردانىڭ باراق سۇلتانى ەلشىسى ارقىلى بوداندىق العىسىن بىلدىرەدى، اياعىنا جىعىلىپ، ونى بارلىق يەلىگىمەن يمپەراتورلىق مەيىرىمىنىڭ قامقورلىعىنا الۋدى وتىنەدى». تيىسىنشە پاتشايىم بوداندىققا «باراق سۇلتاندى قابىل الادى، ونى مەيىرىنە بولەيتىنىنەن ۇمىتتەندىرەدى، سونىڭ بەلگىسى رەتىندە قىلىش سىيلايدى». بۇل وقيعانى نەپليۋيەۆ ءابىلقايىر حاننىڭ بەدەلىن تۇسىرۋگە ۇتىمدى پايدالاندى. ول ەندى ابىلمامبەت پەن باراقتى ءاردايىم كوتەرە ءتۇسىپ، ءابىلقايىردى تومەنشىكتەتىپ، كەمسىتە ءتۇستى. نەپليۋيەۆتىڭ ولارعا (اعا حان – حان – سۇلتان) تەڭگەرمەشىلىكپەن قاراۋى، رەسمي، بەيرەسمي جاعدايلاردا باراق سۇلتاندى دوسى رەتىندە اتاۋى، 1745 جىلى ونىڭ تاعى ءبىر ەلشىسىن پاتشايىمنىڭ زور قۇرمەتپەن قابىلداۋىنا قامقورلىق ەتۋى، پاتشايىمنىڭ باراق سۇلتانعا تاعى دا ارنايى باعالى سىيلىق پەن گراموتا جىبەرۋى، وعان قوسىمشا، باراققا گۋبەرناتوردىڭ ءوزى تۇلپار مىنگىزۋى ۇلكەن ەسەپپەن جاسالعان شارالار ەدى. باسەكەلەسى ءابىلقايىر حاندى قورلايتىن مۇنىڭ ءبارى نايمان ءامىرشىسىنىڭ جالىن كۇدىرەيتە ءتۇستى. نامىسقوي ءابىلقايىر حان رەنىشتەرىن الدەنەشە رەت قۇپيا كەڭەسشى نەپليۋيەۆكە، پاتشايىم ەليزاۆەتاعا جازدى. قارۋلى جورىققا شىعىپ، ورىس قالالارىن، ورىنبور جەلىسىندەگى كۇشەيتىلگەن بەكىنىستەردى شابۋىلدادى، ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ جولىن كەستى. وسىنداي ارەكەتتەرىنە بايلانىستى تاريحشى ۆلاديمير ۆيتيەۆسكيي بەلگىلى زەرتتەۋىندە ونى «ورىس حالقىنىڭ جاۋى»، «نەپليۋيەۆتىڭ جەكە دۇشپانى» دەپ اتادى.

سىرتقى ىستەر القاسىنىڭ قاۋلىسىن ەسكەرە وتىرىپ، باسقارۋشى سەنات 1747 جىلى ءابىلقايىر حان مەن گۋبەرناتور نەپليۋيەۆتى تاتۋلاستىرۋ ءۇشىن «بريگادير الەكسەي (قۇتلۇ-مۇحاممەد) تيەۆكەليەۆتى» جىبەرۋگە، ەگەر ءابىلقايىر قيتىعا بەرسە، ورنىنا باسقا حان قويۋعا شەشىم شىعاردى. الايدا بۇل سىرتقى ىستەر القاسىندا: حاندى حالىق وكىلدەرى سايلايدى، وعان رەسەيدىڭ ارالاسۋى ىڭعايسىز ءارى ءابىلقايىر حان قازاق اراسىندا تەك حان بولعاندىعىمەن ەمەس، «اككىلىگىمەن جانە ۇلى فاميلياسىمەن» ۇلكەن كۇشكە يە دەگەن سەبەپپەن قولداۋ تاپپادى. اقىرى، 1748 جىلعى مامىردا ديپلوماتيالىق ماقساتپەن ورىنبورعا تيەۆكەليەۆ كەلدى، ارتىنشا، ماۋسىم ايىندا ءابىلقايىر حاننىڭ ورداسىندا كىشى جانە ورتا جۇزدەردىڭ اقسۇيەكتەرى مەن شونجارلارى (500 ادام)، «بارلىق ىستە ەركىنە بەرىلىپ، ءابىلقايىر حانعا سەنۋ جانە قالىپتاسقان جاعدايدان شىعۋدىڭ جاقسى امال تابۋىن حاننان ءوتىنۋ» قاجەت دەپ ءبىر اۋىزدان شەشتى. سول ايدىڭ سوڭىندا حان تيەۆكەليەۆپەن بىرگە ور قامالىندا نەپليۋيەۆپەن كەزدەستى. كەلىسسوز بارىسىندا ءابىلقايىر حان مەن گۋبەرناتور نەپليۋيەۆتىڭ تاتۋلاسۋ ءراسىمى  ءوتتى. ءابىلقايىر ورىس تۇتقىندارىن قايتارۋعا، رەسەيگە قارسى جاۋىنگەرلىك جورىقتارىن توقتاتۋعا، ورىس كوپەستەرىنىڭ قازاقتارمەن، وزگە دە كورشى حالىقتارمەن ساۋدا ءىسىن دامىتۋىنا جاردەمدەسۋگە ۋادە ەتتى.  وتەۋىنە، رەسەيلىك تاراپتان رەسەي بوداندىعى ينستيتۋتى تۋرالى ءوز ۇعىمىن مويىنداۋدى تاباندى تۇردە تالاپ ەتتى. ورىنبور اكىمشىلىگى ونىڭ قازاق قوعامىنداعى اعا حاندىق مارتەبەسىن نىعايتۋعا، اعا حان ينستيتۋتىن كۇشەيتىپ، قازاقتاردى ءوز بيلىگىنە باعىندىرۋعا كومەكتەسۋى ءتيىس دەپ سانادى. تاريحشى پاۆەل ماتۆييەۆسكيي «ءابىلقايىر حاننىڭ ىمىراعا تەك ءبىر عانا جاعدايدا – قازاقتاردى ونىڭ بيلىگىنە بىرىكتىرۋگە نەپليۋيەۆ تولىعىمەن كەلىسكەن جاعدايدا عانا كەلۋى ىقتيمال ەكەنىن كورسەتتى» دەپ وتە ءدال انىقتاپ جازعان. قويعان ماسەلەسىنىڭ پاتشايىم سارايىندا شەشىم تابۋىن توسىپ جۇرگەنىندە (قازاقتاردى ەل بيلىگىن ءبىر ورتالىققا، ءبىر قولعا شوعىرلاندىرىپ، ءابىلقايىر حان ارقىلى باسقارۋدىڭ دۇرىستىعىن، سول ءۇشىن ارنايى پارمەن شىعارۋ جايىن تيەۆكەليەۆ قولداعان)، نەپليۋيەۆپەن تاتۋلاسۋ راسىمىنەن ءبىر اي وتكەندە، ءابىلقايىر حان باراق سۇلتاننىڭ قولىنان قازا تاپتى...

ارىستان مەن ايداھاردىڭ ورتاسىندا

مىقتى مەملەكەتتىلىك قۇرىپ الۋ حاقىندا ءابىلقايىر حاننىڭ رەسەي قامقورلىعىنا ارتقان ءۇمىتى ونىڭ ولىمىمەن بىرگە كۇيرەدى. دالالىق اڭعال ءامىرشى، بىرىنشىدەن، قازاق ءتارىزدى كوشپەندى قالماقتىڭ رەسەي بوداندىعىن قابىلداۋ جانە ورىس مەملەكەتىن قامقورشىسى رەتىندە تانۋ ارقىلى كۇشتى حاندىق قۇرىپ العانىن كورىپ، حاندىعىن تاپ سول سەكىلدەندىرە تۇتاستىرۋ ءھام كۇشەيتۋ مۇمكىندىگى تۋدى دەپ الداندى. ەكىنشىدەن، بودانىنىڭ كۇشتى مەملەكەتتىك قۇرىلىم جاساۋىنا ورىس پاتشالىعىنىڭ ەشقاشان جول بەرمەيتىنىن، بودان بولۋدى ءبىرجولا باعىنۋ دەپ ۇعاتىنىن، بوداندىق سۇراعان ەلدى وزىنە تۇبەگەيلى باعىندىرۋ ءۇشىن قيلى امالعا باراتىنىن بىلمەي الداندى. ۇشىنشىدەن، ءوزىنىڭ ساياسي ورەسى تايىز شىڭعىستۇقىمداس باۋىرلارىنىڭ قازاق حالقىنىڭ ەلدىگىن ەمەس، جەكە باستارىنىڭ يگىلىگىن كۇيتتەۋگە بەيىم تۇرعاندىعىن، حاننىڭ سىرتىنان يمپەريا قولتىعىنا تىكەلەي كىرۋگە قۇلشىنىپ قانا قويماي، قازاق ەلىن بولشەكتەۋگە مۇددەلى ايتاققا وڭاي ەرىپ، حاننىڭ كوزىن جويۋعا تىرىساتىنىن بىلمەي الداندى.  

ءابىلقايىر حان اقىرى، بىتىسپەس جاۋى گەنەرال نەپليۋيەۆپەن فورمالدى تۇردە تاتۋلاسىپ، حاندىعىنىڭ مەملەكەتتىك تۇتاستىعىنا قولداۋ كورسەتىلۋى ىقتيمال اسا بيىك دارەجەلى پارمەن بەرىلۋىنەن ۇمىتتەنىپ جۇرگەنىندە، جولىن تورىعان دۇشپانىنىڭ قاندى قانجارىنا ءتۇستى. ساياز دا ورەسىز، مانساپقۇمار، باقتالاس سۇلتاندارمەن جانە ورىنبورلىق گۋبەرناتورمەن كەسكىلەسكەن ساياسي كۇرەسكە تۇسكەن قازاقتىڭ ەڭ بەلگىلى، ەڭ ايگىلى، ەڭ باستى حانىن تورعاي وزەنىنىڭ جوعارعى اعىسىنداعى ورداسىنان ەلدەگى ىشكى ماسەلەلەردى قاراۋعا شىققان شاعىندا باس دۇشپانى باراق سۇلتان كوپ جىگىتىمەن 1748 جىلعى 1 تامىزدا شابۋىلداپ، ءولتىرىپ كەتتى. حالىق ءۇشىن، قازاقتىڭ بەلگىلى تۇلعالارى ءۇشىن جاۋىنگەر ءباھادۇردىڭ تالاي شايقاستى بىرگە وتكىزگەن ۇزەڭگىلەس باتىرلارى ءۇشىن بۇل ورنى تولماس قازا ەدى. ال نەپليۋيەۆ ءۇشىن – وتە جاعىمدى جاڭالىق بولدى. ويتكەنى ءابىلقايىر حاننىڭ ولىمىنەن سوڭ ورىن الۋعا ءتيىس بيىك مارتەبەلى اۋىسىمدار قۇپيا كەڭەسشىگە اسا قاجەت ساياسي-قۇقىقتىق قۇرال بەرىپ تۇر ەدى. رەسەي بوداندىعىن مويىنداعان قازاق امىرشىلەرىن باستارىن بىرىكتىرمەي، ءىس جۇزىندە جەكە-جەكە ءبىرجولاتا باعىندىرىپ الۋعا قولايلى جاعداي تۋعان. قازاق ەليتاسى اراسىنا ءوزارا باقتالاستىق پەن ءبىرىن ءبىرى مويىنداماۋشىلىق ۋىن ساتىمەن شاشىپ جۇرگەن گۋبەرناتور ءھام قۇپيا كەڭەسشى نەپليۋيەۆ 1748 جىلدىڭ قازانىندا، ءابىلقايىر حاننىڭ قازاسىنان ايدان ءسال-اق استام ۋاقىت وتكەننەن كەيىن ورتالىققا: «ءابىلقايىر سياقتى اككى ادامدار تاققا جىبەرىلمەسە، قازاق حاندىعى دەگەنىمىز تۇك تە ەمەس»، – دەپ حابارلادى. ونىسى راس ەدى، ءابىلقايىر حان ولتىرىلگەننەن كەيىن قازاق باسقارۋشى ەليتاسى ىشىنەن ورىس يمپەرياسىمەن ەلىنىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن ايقاساتىن ول سياقتى تۇلعا شىقپادى. قازاق ەلى ۇستىندە رەسەي پاتشالىعىنىڭ ناقتى مەملەكەتتىك-ساياسي پروتەكسياسىن ەركىن جۇزەگە اسىراتىن ءداۋىر تۋدى. «جەكە دۇشپانى» ءابىلقايىر حاننان قۇتىلعان قۇپيا كەڭەسشى گەنەرال نەپليۋيەۆ ورىس-قازاق قاتىناستارى تاريحىنىڭ شىن مانىندەگى جاڭا كەزەڭىن باستاۋعا جول سالدى. ول ءابىلقايىر حاننىڭ سۇيىكتى زايىبى بوپاي حانشا مەن ۇلدارىن مىناعان: بيلەر كەڭەسىندە اكەسىنىڭ ورنىنا حان بوپ سايلانعان نۇرالىنىڭ حاندىق مارتەبەسىن ورىس يمپەراتريساسىنا بەكىتكىزىپ الۋ وتە ءتيىمدى بولادى دەگەن ويعا سەندىردى. 1748 جىلدىڭ قىسىندا ارنايى دەلەگاسيا پەتەربۋرگكە اتتانىپ، ءابىلقايىر حاننىڭ ۇلكەن ۇلى نۇرالىنى 1749 جىلعى 13 ساۋىردە حان مارتەبەسىنە بەكىتكەن پاتشايىمنىڭ پارمەنىمەن 1749 جىلدىڭ جازىندا ورالدى. 30 ماۋسىمدا ورىنبوردا نەپليۋيەۆ تۇڭعىش رەت قازاقتىڭ كىشى ءجۇزىنىڭ حانىن ورىس اكىمشىلىگىنە سالتاناتتى تۇردە تانىستىرۋ ءراسىمىن وتكىزدى. قۇپيا كەڭەسشى ەنگىزگەن بۇل جاڭالىقتىڭ ساياسي ءمانى سول – بۇدان بىلاي حان سايلاۋ تەك ورىس ۇكىمەتىنىڭ كەلىسىمىمەن وتكىزىلۋگە ءتيىس...

سونىمەن، نۇرالى ءابىلقايىر ۇلى بيلەر، رۋباسىلار مەن باتىرلار كەڭەسىندە كىشى ءجۇز حانى لاۋازىمىنا سايلاندى. قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا قازاق ەلىنىڭ اعا حانى مارتەبەسى جيىرما شاقتى جىلدان بەرگى ورتا ءجۇز حانى ابىلمامبەتكە ءوتتى. ءبىراق بۇل وتە نومينالدى اتاق ەدى، ول اعا حان رەتىندە تۇتاستاي قازاق ەلىن ءوز قولاستىنا باعىندىرۋعا ەشقانداي ارەكەت جاساعان ەمەس، ورىس اكىمشىلىگى الدىنا ءوز مارتەبەسىن مويىنداتۋ تالابىن ەشقاشان قويعان ەمەس. وكىنىشكە قاراي، جالپى قازاق ەليتاسىنىڭ مەملەكەتتىلىك تۇرعىسىنداعى ساياسي وي ورەسىنىڭ تارلىعى سالدارىنان، ونىڭ ءوزى دە ءابىلقايىردىڭ اعا حاندىق مارتەبەسىنە تەرەڭ ساياسي ءمان بەرىپ قاراي الماعان-دى. كەزىندە «قازاقتىڭ اعا حانىنىڭ ورىس تۋىنا ادالدىعىن بىلدىرگەن انتى ءبارىمىز ءۇشىن جەتكىلىكتى، ءبىز اعا حان بيلىگىن مويىندايمىز» دەپ مالىمدەي المادى. ەل باسقارۋشىلار ءسويتىپ يمپەريا ارانىنا جەكە-جەكە جۇتىلدى. (ابىلمامبەت ابىلاي ەكەۋى ور قامالىنا 1740 جىلى وزدەرىمەن بىرگە ورتا ءجۇزدىڭ 128 اقسۇيەگى مەن شونجارىن ەرتىپ اكەلگەن دە، ورىس باستىقتىڭ تالابىنا ساي كىلەم ۇستىندە تىزەرلەپ، بورىكتەرىن شەشىپ، قۇران ۇستاپ انت بەرگەن). ال وڭتۇستىكتە جولبارىس حان قازا تاپقاننان كەيىن تاشكەنتتى باسقارۋعا تولە بي تاعايىندالدى، حان سايلانعان جوق، ولكە جوڭعار قولاستىندا قالىپ كەلە جاتقان. قاھارلى قونتايشىسى قالدان سەرەن 1745 جىلى ومىردەن وتكەننەن كەيىن جاعداي وزگەرە باستادى. جوڭعاريا ىشىندە ۇزدىكسىز تاق تالاسى ءجۇرىپ، حاندىق بۇرىنعى قاھارىنان ايرىلدى. تيىسىنشە، جەتىسۋ، تارباعاتاي ولكەلەرىندە قازاق باتىرلارىنىڭ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسۋى ءورشي ءتۇستى. 

جوڭعاردا تۇتقىندا بولعان كەزىندە ابىلاي سۇلتان قونتايشى اۋلەتىمەن جاقىن بولۋعا تىرىسقان، ويرات نويونى امۋرسانامەن دوستاسقان، ەلگە ورالارىندا تاتۋلىق جايىندا شارت جاساسىپ كەتكەن. ونىڭ ايۋكە حاننىڭ جەسىرى دارما-بالاعا جازعان حاتىندا: «مەن، ابىلاي سۇلتان، سىزگە دەنساۋلىق تىلەيمىن، ءبىزدىڭ بارلىق بوداندارىمىز سىزگە ءيىلىپ سالەم جولدايدى. ءوزىم جايىندا سىزگە مىنانى حابارلايمىن: مەن قالدان سەرەننىڭ قولىنان امان-ەسەن جانە ابىرويمەن بوسانىپ، ۇيگە كەلدىم. مەنى قالدان سەرەن ءوزىنىڭ ۇلىنداي كورەدى، ال ءسىزدىڭ نەمەرەلەس ب