ءوزىن-وزى ءولتىرۋ... قۇلاققا تۇرپىدەي تيەتىن بۇل تىركەسكە كەي ادامدار اۋەس كەلەدى. ولار – باسىنا تۇسكەن قيىندىقتارعا توزە الماعان، «ولسەم، ءبارى بىتەدى» دەگەن ويدىڭ شىرماۋىندا قالعاندار. ال سالدارى ەكى دۇنيەدە دە اۋىر بولاتىنىن ويلامايدى، سەزبەيدى. سۋيسيد جاساماق بولعاندارعا باسۋ ايتىپ، ولاردى ساعاتتاپ تۇرىپ كوندىرگەن «نۇر استانا» مەشىتىنىڭ نايب-يمامى مامليۋك مۇسايەۆ ونداي ارەكەتتىڭ سالدارى جايلى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ تىلشىسىنە ايتىپ بەردى. ءارى ول «سۋيسيد جاسايتىنداردىڭ جانازاسى شىعارىلمايدى» دەگەندەرگە دە جاۋاپ بەردى.

–ءوزىن-وزى ولتىرمەك بولعانداردى كۇنا جاساماۋعا بىرنەشە مارتە كوندىرىپسىز... ول قالاي بولدى؟

–وسىدان 4-5 جىل بۇرىن نازاربايەۆ  ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاتاقحاناسى سالىنىپ جاتقان ۋاقىت بولاتىن. سول كەزەڭدە قالا اكىمشىلىگىنەن قالامىزداعى ءبىر ساياجايدى بۇزۋ تۋرالى بۇيرىق تۇسەدى. بۇل جاعدايعا ولاردىڭ كەيبىرى كەلىسسە، ەندى ءبىرى تۇبەگەيلى قارسى شىعادى. سونىڭ ىشىندە بالا-شاعاسى بار ەكى ايەل بۇلقان-تالقان بولىپ، وز-وزدەرىنە قول جۇمساۋعا وقتالادى. ساياجاي ماڭايىندا عيماراتتىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان بيىك كران بار ەدى. الگى كەلىنشەكتەر سوندا شىعىپ الىپ، بيلىكتەگىلەرگە ءوز تالابىن قويعان ەدى. ءبىرىنىڭ 4 بالاسى، ەكىنشىسىنىڭ 3 بالاسى بار ەكەن. ارنايى قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەردىڭ، اكىمشىلىكتىڭ ارالاسۋىمەن الگى دۇرلىكتىرگەن ازاماتشالاردى رايىنان قايتارماق بولدى. الگىلەردەن تۇك شىقپاعان سوڭ اكىمشىلىك ادامدارى ناسيحات جۇمىسىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا قالانىڭ وكىل يمامى، ءارى «نۇر استانا» مەشىتىنىڭ سول كەزدەگى باس يمامى ناۋرىزباي قاجى تاعانۇلىنا ءوتىنىش جاسايدى. وتىنىشكە وراي، قالانىڭ باس يمامى وسى ءىستى شەشىپ بەرۋگە مەنى شاقىردى. بارعانىمدا، ءمان-جايدى تولىق تۇسىنە قويدىم. ەكى ايەلدىڭ تالابى – ۇيلەرىن ساقتاپ قالۋ. تالاپتارىن ورىنداماعان جاعدايدا، كراننان سەكىرىپ، ومىرىمەن قوشتاساتىندارىن مالىمدەدى.

ال مەنىڭ مىندەتىم – ەكى انانى رايىنان قايتارۋ، ۇل-قىزدارىن جەتىمسىرەتپەۋ ەدى. ويلانباستان بيىك كراننىڭ ۇستىنە شىقتىم دا، ءوز-وزىن ءولتىرۋدىڭ قيامەتتەگى ازابىن تارتاتىنىن بۇقا-شەكەسىنە دەيىن جەتكىزدىم. كرانعا شىققان بەتتە الگى كەلىنشەكتەرمەن مامىلە جاساپ، اقىل-پاراساتپەن سپبىرعا شاقىردىم. قيامەتتە بولاتىن ازاپتىڭ سالدارىن، ارتىنان جىلاپ-سىقتاپ جەتىم قالاتىن بالالارىنىڭ، اكە-شەشە تۋعاندارىنىڭ قزارلاپ قالاتىنىن جەتكىزدىم. ءبىر قىنجىلتقانى – استىنداعى وزگە تۇرعىندار ايەلدەردى ودان سايىن ازعىرىپ جاتتى، «سەكىرىڭدەر! ەشكىمدى تىڭداماڭدار! قۇلاق اسپاڭدار!» دەگەن ەمىس-ەمىس ايقايلاعان قىز-كەلىنشەكتەردىڭ داۋسى ەستىلىپ جاتتى. قاراشانىڭ سوڭى قاقاعان ايازدا الگىلەردى رايىنان قايتارۋ ءۇشىن كراننىڭ ۇستىندە 30-35 مينۋت ۋاقىت مولشەرىندە ۇگىتتەۋمەن بولدىم. ءسوز توركىنىن ۇققان ساندۋعاش پەن ايىم اتتى اپالى-سىڭلىلەر اقىر سوڭىندا "جاقسى، اعا، ايتقانىڭىزدى تولىق ۇقتىق. ءبىز رايىمىزدان قايتتىق. اشۋعا ءمىنىپ، كۇناعا بوي الدىرىپپىز. ناسيحاتىڭىزعا راقمەت" دەدى.

تاعى ءبىر وسىعان ۇقساس وقيعا ۋاقىتشا تەرگەۋ يزولياتورىندا بولدى. قالانىڭ بىلدەي ءبىر وفيسەرى موينىن كەسىپ، ءوزىن و دۇنيەگە اتتاندىرماق بولعان. ءبىراق، ابىروي بولعاندا، امان قالادى. امان قالعانىنا قۋانسىن با، الگى وفيسەر بۇل ارەكەتىن بىرنەشە رەت قايتالاماق بولادى. مەن ول تۇرمەگە ءار سارسەنبى سايىن ۋاعىز وقۋعا باراتىنمىن. سوندا تۇرمە قىزمەتكەرى مەنەن وفيسەردى رايىنان قايتارۋدى سۇرادى. ءسويتىپ ول كىسىمەن بىرنەشە ساعات سويلەستىم. سەبەبىن سۇراعانىمدا اكەسىنىڭ ەلدىڭ الدىندا قارابەت بولعانىن ايتتى. دوسىمەن شايتاننىڭ سۋىنا سىلقيا تويىپ العان سوڭ ارادا جانجال تۋادى دا، وفيسەر دوسىن اتىپ ولتىرەدى. ال ءوزىنىڭ اكەسى مولدا بولعان ەكەن. ءدىن جولىنداعى، ءتۇزۋ نيەتتەگى اكەسىنىڭ كوزىنە تۋرا قاراي المايتىنداي كۇيگە جەتكەن پوليسەي ءۇشىن ەڭ وڭاي شەشىم – سۋيسيد بولدى. بۇل وقيعا الدىندا ەمشى وعان «ەگەر اۋزىڭا اراق الساڭ، نە ءوزىڭ ولەسىڭ، نە وزگەنى ولتىرەسىڭ» دەپ ەسكەرتكەن ەكەن. وتباسى بار، 4 بالانىڭ اكەسى. ول كىسىگە دە ءبارىن سابىرمەن تۇسىندىرۋگە تىرىستىم. سالدارىن ايتتىم.

«ودان نە ۇتاسىڭ؟ اكەڭنىڭ قارا بەت بولىپ قالۋى بىلاي تۇرسىن، جۇرەكتەن كەتكەنى، ايەلىڭنىڭ زارلاپ قالعانى، بالالارىڭنىڭ جەتىم بولعانى كەرەك پە؟ ودان دا كوركەم مىنەزىڭمەن كوزگە ءتۇس، سوندا تۇرمەدەن دە، مەشىتتەن دە جاقسى مىنەزدەمە جازىپ، جازاڭدى جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك الاسىڭ. تاعى دا كۇناعا ەمەس، وتباسىڭا، بالا-شاعاڭا تەزىرەك ورالۋعا اسىق»،- دەگەن سوزدەرىم ارقىلى ونىڭ دا جۇرەگىنە جاقسى نيەتتى جەتكىزگىم كەلدى. نە كەرەك، ماقساتىم ورىندالدى. بىرنەشە كۇننەن سوڭ تۇرمەدەگى تاربيە ءبولىمى قىزمەتكەرىنەن «وفيسەر رايىنان قايتتى، ءتارتىبى جاقساردى» دەگەن جاڭالىق ەستىدىم.

ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ءتۇزۋ جولدان تايىپ بارا جاتقانداردى رايىنان قايتارۋ. الايدا كۇشپەن ەمەس، اقىلعا سابىرمەن شاقىرۋ.

–يمامدار دا ادام بالاسى عوي. ومىردەن تۇڭىلگەن كەزدەرىڭىز بولعان شىعارسىز؟! ونداي قيىندىقتاردى قالاي جەڭەسىز؟

–قۇراندا اللاھ تاعالا «ادامنىڭ جۇرەگى قۇران وقۋمەن تىنىشتالادى» دەيدى. باسىنا قيىندىق تۇسكەن ادام قۇران وقىسا، ءوزىن-وزى سابىرعا شاقىرادى. پايعامبارىمىز (س. ع. س.) ايتادى: «اشۋلانساڭ، وتىر. ودان قايتپاسا، جات نەمەسە دارەت ال» دەيدى. اشۋلانعان ادامدى جانىنداعىلار «وتىر، وتىر، اشۋىڭدى باس» دەپ تىنىشتالدىرماق بولادى. ول بولماسا، «جاتقىزىڭدار» دەيدى. ال دارەت السا، بۇكىل اشۋ-ىزاسى سۋ سەپكەندەي باسىلادى، ۋايىمى توقتايدى.

جالپى «ءوزىن-وزى ءولتىرۋ» دەگەندى ويلاۋدىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس. سەبەبى اللا تاعالادان «توزاقتىڭ تۇبىندە كىمدەر بولادى؟» دەگەندە، «ءوزى-وزىن اتىپ ولتىرگەن، ۋ ءىشىپ ولگەن، دارعا اسىلىپ ولگەن، اكە-شەشەسىن ولتىرگەن، سوعىستان جاساعاندار، قاراقشىلىق جاساعاندار، ءىشىپ وتىرىپ قايتقان ادامدار بولادى» دەگەن. سول سەبەپتى وندايدى ويلاماۋعا تىرىسامىز.

–ادامدار سۋيسيد جاساردا،" بار قيىندىقتان قۇتىلسام" دەپ ويلايدى. ال سالدارىنا ۇڭىلمەيدى...

–ەگەر ادامنىڭ دىننەن حابارى بولسا، اللانى تانىسا، پايعامباردى بىلسە، ەش ۋاقىتتا وز-وزىنە قول جۇمساۋ ارەكەتىنە بارمايدى. اق پەن ارانى، جاقسى مەن جاماندى اجىراتا بىلسە، بىلايشا ايتقاندا قيامەتتە ونىڭ جاۋابى بولاتىنىن بىلسە، اسىرەسە، بارمايدى. قازاقتا «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەن ءسوز بار عوي. مىنە، قيامەتتە دە ءبارىمىز ءار ءىسىمىز ءۇشىن جاۋاپ بەرەمىز. ءومىر – بىزگە اللانىڭ بەرگەن اماناتى. ال اماناتقا قيانات جاساۋ – ۇلكەن كۇنالاردىڭ ءبىرى. اللا ءبىزدى ءومىر ءسۇرسىن، ءومىردىڭ راحاتىن سەزىنسىن، تۋعاندارىمەن، جاقىندارىمەن شۇيىركەلەسىپ ءجۇرسىن، ادال تاعامدى ىشىپ-دەپ ءجۇرسىن، كۇننىڭ كوزىن كورسىن دەگەن ماقساتتا جاراتقاندىقتان، ءومىر ءسۇرۋ بىزگە مىندەت.

–«سۋيسيد جاساپ، ومىردەن وتكەندەردىڭ جانازاسى شىعارىلمايدى» دەيدى. الايدا وعان ءمان بەرىپ جاتقان ەشكىم جوق، قۇران وقىلىپ، ناماز وقىلىپ، جانازاسىن شىعارىپ سالىپ جاتادى...

–شاريعاتتىڭ زاڭى بويىنشا، وز-وزىنە قول جۇمساپ، دۇنيەدەن وتكەندەردىڭ نامازى شىعارىلمايدى. ءسۋيسيدتىڭ سالدارى و دۇنيەدە دە، بۇل دۇنيەدە دە اۋىر بولادى. و دۇنيەدەگى زيانى – بارىنە بەلگىلى، اقىرەتتە قينالادى، توزاقتىق بولادى. ال بۇل دۇنيەدەگى زيانى – ارتىنان زارلاپ اكە-شەشەسى، باۋىرلارى، جاقىندارى قالادى. ءتىپتى «پالەنشەنىڭ ۇلى، پالەنشەنىڭ قىزى ءبىر قيىندىققا شىداي الماي ءوزىن-وزى ءولتىردى» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى تۋعاندارىنا ۇلكەن جارا بولىپ قالادى. ءارى ول جارا ءومىر باقي ساقتالادى. «ءسوز سۇيەكتەن وتەدى» دەگەن. ءوزىن ولتىرگەندەردىڭ بالالارى ءۇشىن ءتىپتى اۋىر. بىرنەشە جىل وتكەن سوڭ: «بىلەسىڭ بە، اكەڭ وزىنە قول جۇمساپ ولگەنىن...» دەگەن ءبىراۋىز ءسوزدىڭ ءوزى بالاسىنىڭ ومىردەن تۇڭىلۋىنە اكەلىپ سوعادى. ونىڭ مۇنداي ءولىمى – تۋىستارى ءۇشىن ءومىر باقي داق بولىپ قالادى.

يسلامنىڭ ماقساتى – ۋشىقتىرۋ ەمەس، ادامداردى بىرىكتىرۋ. ەرلى-زايىپتىلار «اجىراسامىز» دەسە، ءبىز مۇمكىندىگىنشە تاتۋلاستىرۋ ءۇشىن بارىمىزدى سالامىز. وسىعان وراي، ەلدىڭ اراسىندا ىرىتكى تۋدىرماۋ ءۇشىن ءوزىن-وزىن ولتىرگەندەردىڭ جانازاسى ەلدىڭ كوزىنشە شاريعاتقا ساي شىعارىلادى. «بۇل ءوزىن-وزى ولتىرگەن» دەپ ەش جورالعىسىز جەرگە كومە سالسا دا بولار ەدى. الايدا اعايىن-تۋىستارىنىڭ نە كىناسى بار؟ ءتۇبى جاماناتتى بولاتىن مارقۇمنىڭ ءوزى ەمەس، جانازانى شىعارماعان اعايىن-تۋىس بولىپ شىعادى. سول سەبەپتى ونى ارۋلاپ، جۋىندىرىپ، اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالادى. ءبىراق قيامەتتە اركىم ءوز ىسىنە ءوزى جاۋاپ بەرەدى. ەڭ باستىسى – تۋعان تۋىستارى مىندەتىن اتقاردى.

–جانازا شىعارۋعا باراردا يمامدار مارقۇمنىڭ نە سەبەپتى دۇنيەدەن وتكەنىن ءبىلىپ باراتىن شىعار؟

–ءيا، مىندەتتى تۇردە... 

–ءدال يمامداردى ايتپايمىن، ءبىراق ءدىن جولىندا جۇرسە دە، اللانى تانىسا دا، وز-وزىنە قول جۇمسايتىندار بار... ولاردىڭ مۇنداي ارەكەتكە بارۋىنا نە سەبەپ بولۋى مۇمكىن؟

–«جىلى-جىلى سويلەسەڭ، جىلان ىننەن شىعادى، قاتتى-قاتتى سويلەسەڭ، مۇسىلمان دىننەن شىعادى» دەگەن قازاق. مۇمكىن كوڭىلىنە قاتتى تيگەن ءسوز ەستىگەن شىعار. الدە ءىسى العا باسپاعان، قارىزعا باتقان ادام بولۋى ابدەن مۇمكىن. مۇنداي سىناققا شىداي الماعان كەيبىرى نامازدى دا، دارەتتى دە قاجەت ەتپەيدى. دىننەن حابارى بولعانىمەن بىرنارسەدەن حابارسىز بولۋى مۇمكىن: اللا تەك سۇيىكتى قۇلدارىن عانا سىنايدى. ەڭ كوپ سىنالعاندار – پايعامبارلار. تەك سابىر ساقتاسا يگى...

الايدا تاعى قايتالاپ ايتقىم كەلەدى، كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ ازامات ونداي ارەكەتكە استە بارمايدى. يمام بولىپ قىزمەت اتقارعانىما 25 جىل بولدى. ءوز تاجىريبەمدە يمانى مىقتىلاردىڭ سۋيسيد جاساعىنىن كورگەن ەمەسپىن.  قيىندىققا تاپ بولعانداردى سابىرعا شاقىرامىن. سابىر – ءتۇبى سارى التىن. ءبارىن دە وتكەرۋگە بولادى.

اڭگىمەلەسكەن: گۇلىم جاقان