يلون ريۆس ماسك - كانادالىق-امەريكاندىق ينجەنەر، كاسىپكەر، ونەرتاپقىش جانە ينۆەستور، ميللياردەر. SpaceX جانە X.com كومپانيانىڭ نەگىزىن قالاۋشى (سوڭعىسى Confinity-مەن بىرىكتى، اتاۋى PayPal دەپ وزگەرتىلدى جانە 2002 جىلى 1،5 ملرد دوللارعا ساتىلعان بولاتىن، 2015 جىلى $44 ملرد-قا باعالاندى).
SpaceX كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، يەسى، باس ديرەكتورى جانە ينجەنەر؛ Tesla Motors باس ديزاينەرى (Chief Product Architect)، باس ديرەكتور جانە ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى.
ميللياردەرلەر جۋرنالى Forbes رەيتينگىسىندە 2016 جىلى ونىڭ داۋلەتى $10،7 ملرد (دەرەككوز: ۋيكيپەديا).
Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى وقىرماندار نازارىنا يلون ماسكتىڭ 2017 جىلى دۋبايدا وتكەن بۇكىلالەمدىك ۇكىمەت سامميتىندەگى سۇحباتىن ۇسىنادى.
- بۇگىندە اينالىسىپ وتىرعان ىسىڭىزگە قالاي كەلدىڭىز؟ ومىرلىك ماقساتىڭىز نە؟
- سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن، الدىمەن سامميتكە شاقىرعانىڭىزعا العىس بىلدىرگىم كەلەدى. وسىندا كەلۋ — مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. بالالارىممەن دۋبايدا ۋاقىتتى كەرەمەت وتكىزدىك. ەگەر مۇندا ءالى كەلىپ كورمەگەن بولساڭىزدار، بۇل كەرەمەت قالانى ءوز كوزدەرىڭىزبەن كورۋگە كەڭەس بەرەمىن.
ەگەر موتيۆاسيا تۋرالى ايتار بولسام... ونى جاي سوزبەن تۇسىندىرە الماسپىن. بالا كەزدە «ءومىردىڭ ءمانى نە؟ ومىرگە نە ءۇشىن كەلدىك؟ مۇنىڭ ءبارى نە ءۇشىن كەرەك؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيتىنمىن. سوسىن «ەڭ باستىسى — دۇرىس سۇراق قويا ءبىلۋ» دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم. ادامزاتتىڭ ساناسى قانشالىقتى جوعارى بولسا، سۇراقتار دا سونشالىقتى دۇرىس بولادى.
مەنىڭشە، بولاشاعىمىز جارقىن بولۋ ءۇشىن قاجەتتى بىرنەشە نەگىزگى نارسەلەر بار. ۇزاق مەرزىمدى بولاشاقتا مۇنداي نارسەلەردىڭ مىسالى رەتىندە جاسىل ترانسپورت پەن جاسىل ەنەرگەتيكانى الۋعا بولادى.سونىمەن قاتار، عارىشتىق وركەنيەت بولۋعا دەگەن مۇمكىندىك، جۇلدىزدارعا ساپار شەگۋ جانە عالامشارارالىق بايلانىستى ورناتۋ. ادامزاتتىڭ كۇن كورىسى ءۇشىن بۇل ستراتەگيالىق تۇرعىدا ماڭىزدى. بۇل ءبىرىنشى سەبەپ. قورعانىس ارگۋمەنتى، ساقتاندىرۋ. ءومىردى ءبىز بىلەتىن كۇيىندە ساقتاپ قالۋ.
ءبىراق مەن ءۇشىن ۇلكەن موتيۆاسيا — شىتىرمان وقيعالار سەزىمىن تۋدىرۋ. ادامداردىڭ ومىرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ. ەگەر بولاشاقتىڭ ەكى نۇسقاسى تۋرالى ايتار بولسام، ءبىرىنشىسى — قانداي دا ءبىر اپات بولمايىنشا جەر بەتىندە قالۋ، ال، ەكىنشىسى —ادامزات وزگە عالامشارلاردى زەرتتەپ، ءتىپتى كۇن جۇيەسىنەن تىس جاققا شىعا الادى. مەنىڭشە، ەكىنشى نۇسقا قىزىقتى ءارى ادامدى جىگەرلەندىرەدى.سىزدەر ءار تاڭدا اسىعا ويانۋلارىڭىز كەرەك. ءومىر تەك قيىندىقتان عانا تۇرمايدى. ايتپەسە، مۇنىڭ ءبارى نە ءۇشىن كەرەك؟ادام بىرنارسەگە قۇشتار بولىپ، سول ءۇشىن ءومىر سۇرۋگە تالپىنۋى ءتيىس.
- سونىمەن، ءسىز ءۇشىن ءومىر دەگەن نە؟ ءبىز ول تۋرالى ايتىپ وتتىك. ءومىر — قيال ما، شىندىق پا؟ بالكىم، ول ميلليون د ۇلگىسىندەگى الدەبىر كينوتەاتر شىعار؟ يلون ماسكتىڭ ويىنشا ءومىر دەگەن نە؟
- جاسىم ۇلعايعان سايىن بۇل سۇراققا قيىن، شيەلەنىسكەن، بەلگىسىز جاۋاپتار تاۋىپ كەلەمىن... ەگەر اتاپ ايتسام، مىسالى، سوڭعى قىرىق جىلدا ۆيدەوويىنداردىڭ قالاي دامىعانىنا قاراپ كورەيىك. ول كەزدەرى ەڭ تانىمال ويىن «اركانويد» نەمەسە «پونگ» بولدى. ەكراندا بار بولعانى ەكى تىكتورتۇرىش پەن دوپتى بەينەلەيتىن نۇكتە عانا بولاتىن.
- مەن دە بۇل ويىندى ويناعانمىن...
- ءيا، مەن دە! ءدال سولاي. بۇل ويىندى ءبارى دە ويناعان. سول ۋاقىتتى بۇل ەڭ كەرەمەت، قىزىقتى ويىن بولاتىن! ءبىراق بۇگىندە ۆيدەوويىندار بارلىعىنا دا قولجەتىمدى. ءتىپتى ءبىر مەزەتتە ميلليونداعان ادام قاتار ويناي الادى. بۇگىنگى تاڭدا ۆيرتۋالدى شىندىق پەن قوسىمشا شىندىق قالاي دامىپ جاتقانىن وزدەرىڭىزدەر دە كورىپ وتىرسىزدار. مەيلى قانداي جولمەن بولسىن، ءتىپتى جىلدىق پايىزدىڭ وننان ءبىر ۇلەسى عانا بولسا دا، ەگەر بۇل ءۇردىستى بولاشاقتا دامىتاتىن بولساق، ءتۇپتىڭ تۇبىندە مۇنداي ويىنداردى شىندىقتان اجىراتۋ مۇمكىن بولماي قالادى. ولاردىڭ شىندىققا قاتتى ۇقسايتىنى سونشا، سىزدەر ءتىپتى وسىنداي ويىن مەن ءبىز بىلەتىن شىندىقتىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى كورە الماي قالاسىزدار.
بۇل جاعداي بۇرىن دا بولعان شىعار، كىم ءبىلسىن؟! مۇمكىن ءبىز ءدال سول ويىننىڭ ىشىندە جۇرگەن شىعارمىز؟
- قىزىق...
- سولاي بولۋى مۇمكىن...
- ءيا، بۇل ومىردە ءبارى دە بولۋى مۇمكىن...
- كەز كەلگەن نارسە دامىپ، بىرنارسەگە جەتۋگە ۇمتىلادى.
- ەگەر سوڭعى 100 جىلداعى وركەنيەتتىڭ دامۋىنا كوز تاستار بولساق، ءۇردىستىڭ وتە قارقىندى تۇردە جىلجىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز. ال سوڭعى 20 جىلدا بۇل قارقىنعا ءتىپتى كوز ىلەسپەيتىن بولدى. سوندا الداعى 20، 30 نەمەسە 100 جىلدان ءبىز نە كۇتەمىز؟ ءبىلىم سالاسى قالاي بولادى؟ ءسىز ونى قالاي ەلەستەتەسىز؟
- مەنىڭشە، بۇعان ناقتى بولجام جاساۋ وتە قيىن. تارتۋ كۇشى بار ۇشاقتىڭ العاشقى باسقارىلاتىن ۇشۋىن الىپ قارايىق. 1903 جىل، اعايىندى رايتتار. وسى وقيعادان 66 جىلدان كەيىن ادامدى ايعا جىبەردىك. ياعني، مەنىڭ ايتقىم كەلگەنى، ەگەر 1900 جىلى ادامداردان ايعا ۇشىپ بارۋ مۇمكىن بە دەپ سۇراساڭىز، ءسىزدى ەسى اۋىسقان ادام دەپ قابىلدار ەدى.
ەگەر دە بىرەۋ-مىرەۋمەن عالامتور تۋرالى اڭگىمە وربىتكىڭىز كەلسە، ءسىزدى مۇلدەم تۇسىنبەس ەدى. مۇنى بارىپ تۇرعان ەسسىزدىك دەپ قابىلدار ەدى.
ءبىراق بۇگىندە ءسىز 100 دوللار تۇراتىن ۆيدەوقۇرىلعىمەن كىممەن بولسا دا ۆيدەوجينالىس ۇيىمداستىرا الاسىز. ول ءتىپتى جەردىڭ باسقا بولىگىندە تۇرسا دا مەيلى. Wi-Fi-بايلانىسىڭىز بولسا، ءسىز ول جينالىستى تەگىن جۇرگىزە الاسىز. كىممەن بولسا دا لەزدىك ۆيزۋالدى بايلانىستى تەگىن ورناتا الاسىز. ءتىپتى ءبىر توپ ادامدارمەن دە. ەگەر الەۋمەتتى جەلى تۋرالى ايتساق، وندا ميلليونداعان ادام بولۋى دا مۇمكىن. ءسىز كەز كەلگەن سۇراقتى عالامتورعا جازا الاسىز. ول ءسىز كەز كەلگەن سۇراق قويىپ، سول ساتتە بىردەن جاۋاپ الا الاتىن ءبارىن بىلەتىن وراكۋل ىسپەتتى. مۇنداي نارسەلەردى الدىن الا بولجاۋ وتە قيىن بولاتىن. ءتىپتى وتكەن زاماندا دا مۇمكىن ەمەس ەدى. ياعني، تەك ءبىر نارسەگە عانا سەنىمدى بولا الامىز. بۇگىندە قانداي بولجام جاساساق تا، ءبىزدىڭ قاتەلەسۋىمىز ابدەن مۇمكىن.
مەنىڭشە، مەن تەك ءوزىم قالايتىن نارسەنىڭ باعىتىن عانا جوبالاي الامىن، ءبىراق شىن مانىندە قالاي بولاتىنىن بىلمەيمىن. مۇمكىن ءوزىم قالايتىن نارسەنى شىندىق دەپ قابىلدايتىن شىعارمىن.
مارسقا تابانىمىز تيەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. ءتىپتى يۋپيتەردىڭ سەرىكتەرىنە دە بارىپ قالارمىز. مۇمكىن كۇن جۇيەسىنىڭ اينالاسىندا تۇراقتى ۇشىپ‑قونىپ جۇرەتىن دە شىعارمىز. ءتىپتى كورشى جۇلدىزدار جۇيەسىنە ۇشۋعا دا دايىندالارمىز. مەنىڭشە، وسى اتالعاندار الداعى 50 جىلدا ورىندالاتىن سياقتى. ول وتە قىزىقتى بولادى. دەربەستىك پەن جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى قارقىندى دامۋىنىڭ كۋاگەرى بولاتىن شىعارمىن دەپ ويلايمىن. ايتپاقشى، سوڭعى اتالعانى اناعۇرلىم ەرتەرەك ورىندالادى.
ون جىلدان كەيىن اۆتوۇشقىشپەن جابدىقتالماعان جاڭا كولىكتەر سيرەك كەزدەسەتىن بولادى دەپ ويلايمىن.ون جىلدان سوڭ.
- ون جىلدان كەيىن دەيسىز بە؟
- ءيا، مەنىڭشە، كونۆەيەردەن شىققان بارلىق كولىكتەر اۆتوۇشقىشپەن جابدىقتالادى. بۇگىندە «تەسلا» شىعارىپ جاتقان بارلىق كولىكتەردە وعان قاجەتتى ارنايى قۇرىلعىلار بار. قۇرىلعىنىڭ ەسەپتەۋ كۇشى كولىكتى ادامنان دا ءقاۋىپسىز باسقارۋعا جەتكىلىكتى. شىن مانىندە، باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋگە قاجەتتى وڭدەۋ مەن تىگۋگە بايلانىستى. ءبىراق ەگەر ەسەپتەۋ كۇشى جەتكىلىكسىز بولسا دا، اپپاراتتىق بولىگىن وپ-وڭاي جەتىلدىرە الامىز. بۇل 2016 جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ شىققان «تەسلانىڭ» بارلىق اۆتوكولىكتەرىنە قاتىستى. باسقا وندىرۋشىلەر دە ءبىزدىڭ سوڭىمىزدان ەرەدى. كولىكپەن ءجۇرۋ ليفتىمەن جۇرگەندەي بولادى. ءسىز قايدا بارۋ كەرەكتىگىن ايتاسىز، ال كولىك ءسىزدى قاۋىپسىزدىكپەنايتقان جەرىڭىزگە جەتكىزەدى. بۇل قالىپتى جاعدايعا اينالادى. بۇل ءليفتتىڭ جاعدايىنا ۇقسايدى. كەزىندە ءليفتتى باسقارىپ وتىراتىن. تەتىكتى قوزعاپ وتىراتىن ارنايى ادام بار بولاتىن. ءبىراق بۇگىندە ءبىز جاي عانا ليفتىگە كىرىپ، باتىرمانى باسامىز. بۇل ادەتتەگى قالىپتى جاعداي سياقتى.
دەربەستىك جالپى قۇبىلىس بولادى. مەنىڭشە، بولاشاقتا ەڭ مازالايتىن سۇراقتىڭ ءبىرى ول — جاساندى ينتەللەكت.مەن ءاۆتوموبيلدى اۆتوۇشقىشتى سونىق قاتارىنا جاتقىزاتىن شەكتەۋلى جاساندى ينتەللەكت تۋرالى ايتىپ تۇرعانىم جوق. ول بەلگىلى ءبىر قىزمەتتى اتقارۋمەن عانا شەكتەلگەن. مەن تەرەڭ، جالپى - جەر بەتىندەگى ەڭ اقىلدى ادامنان دا اقىلدى جاساندى ينتەللەكتىڭىز تۋرالى ايتىپ جاتىرمىن. بۇل وتە ءقاۋىپتى جاعداي دەپ ويلايمىن.
- نەلىكتەن؟ ونىڭ ءقاۋپى نەدە؟ ەكى پىكىر بار. كەيبىر ادامدار جاساندى ينتەللەكت ادامزاتتىڭ كومەكشىسى بولادى دەپ ەسەپتەيدى. ال باسقالارى ونىڭ ءقاۋىپ توندىرەتىنىن ايتادى. نە ءۇشىن بۇلاي؟
مەنىڭشە، ەكى تەوريا دا دۇرىس. ءبىر جاعىنان، ەگەر ويلاپ قاراساق...ون نەمەسە ەڭ ءارى كەتكەندە جيىرما جىلدان كەيىن بوگدەعالامشارلىق تىرشىلىك يەسىمەن، جوعارى ينتەللەكتۋالدى وزگە عالامشاردان كەلگەن تىرشىلىك يەسىمەن كەزدەسۋدى ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. جوعارى اقىل يەسىمەن!
- سوندا، ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، جيىرما جىلدان كەيىن بوگدەعالامشارلىقتاردىڭ كەلۋى مۇمكىن بە؟
- ساندىق جوعارعى اقىل ءومىردىڭ وزگەعالامشارلىق تۇرىنە ۇقسايتىن بولادى دەپ ايتار ەدىم.
- بوگدەعالامشارلىقتارعا ۇقسايتىن بولا ما؟
- ءيا.
- جەردەن باسقا جاقتا اقىل يەلەرى بار دەپ ويلايسىز با؟
- مۇمكىن. مەنىڭشە، بۇل فيزيكتەر مەن جالپى عىلىمنىڭ ەڭ ۇلكەن ماسەلەسى. ءبىز نەلىكتەن بوگدەعالامشارلىقتاردىڭ بار ەكەنىن بىلمەيمىز؟ مۇمكىن ولار ءبىزدىڭ ارامىزدا جۇرگەن شىعار؟ كەيبىرەۋلەر مەنى بوگدەعالامشارلىق دەپ ويلايدى. بۇل وتىرىك. وتىرىك....
- ءبىزدىڭ ءوزىمىز بوگدەعالامشارلىق بولساق شە؟ بارلىق ادامار. ايتايىن دەگەنىم، ەگەر شىعىس وركەنيەتىن الىپ قاراساق، وندا ولار وزدەرىن جەردەن ەمەس، باسقا جاقتان كەلدىك دەپ ەسەپتەيدى. ادام اتا مەن حاۋا انا باسقا الەمنەن كەلدى دەپ سەنەدى. ياعني، بارلىق ادامدار نەگىزىنەن بوگدەعالامشارلىقتار. قالاي ويلايسىز، الداعى 50 جىلدا بوگدەعالامشارلىقتارمەن بايلانىسا الامىز با؟
- بۇل وتە قيىن سۇراق. ەگەر باسقا ءبىر جاقتا جوعارى اقىل يەلەرى، وزگە عالامشارلىق ءومىر بار بولسا، ولار ءبىزدى ەندىگى زەرتتەپ جۇرگەن بولار. ءبىراق ولاردىڭ بار ەكەنىن سەزىنۋگە ءبىزدىڭ زەردەمىز جەتپەيدى.
ەگەر ويلاپ قاراساق، ءبىزدىڭ گالاكتيكاعا قونىستانعىسى كەلەتىن كەز-كەلگەن جوعارى اقىل يەلەرى مۇنى تەز ارادا جۇزەگە اسىرا الار ەدى. قونىستانۋ جارىقارالىق جىلدامدىقپەن، ايتالىق، جارىق جىلدامدىعىنىڭ 10 نەمەسە 20 پايىزىمەن بولعان كۇننىڭ وزىندە بۇعان 10، ەڭ كوپ دەگەندە 20 ميلليون جىل كەرەك بولار ەدى. ال استرونوميالىق ماسشتابپەن الىپ قاراساق، بۇل تۇككە تۇرعىسىز ولشەم.
- بىردە ءسىز مارستا دۇنيە سالعىم كەلەدى دەپ ەدىڭىز؟ نەلىكتەن؟
- ءبارىن انىقتاپ تۇسىندىرەيىن. مەن مارستا دۇنيە سالۋعا تىرىسىپ جۇرگەن جوقپىن. ءبىراق، تۇپتىڭ-تۇبىندە ءبارىمىز بۇل ومىردەن كەتەمىز عوي. سول ءۇشىن بەلگىلى مەكەندى تاڭداۋ كەرەك بولسا، نەگە مارستى تاڭداماسقا؟ ەگەر جەردە دۇنيەگە كەلسەڭ، مارستا ولۋدەن نەگە باس تارتاسىڭ؟ بۇل قىزىق ەمەس پە. مۇنداي تاڭداۋ جاسايتىن بولاشاقتا مەن «نەگە سولاي ىستەمەسكە؟» دەر ەدىم. مەن مارستا ولەر ەدىم. ءبىراق بۇل جاي عانا اۋەستىك ەمەس. ەگەر مارستا ولسەم دە، مەن وعان جاي عانا جوعارىدان قۇلاپ، ءولىپ كەتكىم كەلمەيدى.
-تۇسىنىكتى. ەندى جەردىڭ ماسەلەسىنە ورالايىق. ءسىز تۆيتتەردە ۆاشينگتوننىڭ استىنان تۋننەل تۇرعىزامىن دەپ جازىپسىز. وسى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
- بۇل ەندى، قۇپيا جوسپار عوي... ايتايىن، ءبىراق ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا عانا قالسىن.
- بۇل تۋرالى ەشكىم بىلمەي مە؟
- ءدال سولاي. مۇنى قۇپيا تۇرىندە قالدىرايىق. بۇل اقىلعا سىيمايتىن، بوس ءسوز بولىپ كورىنەر. وسىلاي ايتىپ جۇرگەنىمە بىرنەشە جىل بولدى. ءبىراق، سوعان قاراماستان، مەن ءىرى قالالارداعى جول قوزعالىسى ماسەلەسىن شەشۋدىڭ كىلتى تۋننەل جۇيەسىن دامىتۋدا دەپ ەسەپتەيمىن. مەن جالپاق ەكى مەترلىك تۋننەلدەر جۇيەسى تۋرالى ەمەس، كوپ دەڭگەيلى شەشىم تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. شىن مانىندە تەرەڭگە كەتكەنشە، جوعارىدان قۇرىلىس تۇرعىزعان جەڭىل. ەڭ تەرەڭ شاحتالار بيىك عيماراتتارعا قاراعاندا تىك سيپاتتا بولادى. ياعني، تۋننەلدەردىڭ 20، 30، 40 نەمەسە 50 دەڭگەيى بولۋى مۇمكىن. نەگىزى دەڭگەيلەردىڭ سانى بۇدان كوپ بولا بەرەدى. بۇل كەز-كەلگەن، ءتىپتى الەمدەگى ەڭ قوزعالىسى كوپ قالانىڭ وزىندە كوشەلەردەگى كەپتەلىس ماسەلەسىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ماسەلە تەك مۇنى تەزىرەك ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن، وزىندىك قۇنى تومەن جانە قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى وتە جوعارى بۇرعىلاۋ ادىستەمەسىندە بولىپ تۇر. ياعني، تۋننەلدى تەز، ارزان ءارى ءقاۋىپسىز بۇرعىلاۋدى ۇيرەنگەننەن كەيىن ءبىز جاقىن ارادا قالا كوشەلەرىندەگى كولىك كەپتەلىسى ماسەلەسىن شەشە الامىز. مىنە، سول سەبەپتى مەن وسى ماسەلەگە كوبىرەك كوڭىل بولەمىن. ۆاشينگتون، كولۋمبيا ايماعى، لوس-انجەلەس، امەريكاداعى جانە الەمدەگى كەز كەلگەن ۇلكەن قالالار كولىك كەپتەلىسىنەن زارداپ شەگەدى. بۇل جوعارى دەڭگەيدە مۇنداي قالالارداعى عيماراتتاردىڭ بيىكتىككە قاراي سوزىلعانىنا بايلانىستى. ولار ءۇش ولشەمدى. ال جولدار ەكى ولشەمدى، ءبىر دەڭگەيلى. ال ادامدار ۇيلەرىنەن ءبارى ءبىر ۋاقىتتا شىعادى. سول سەبەپتى كەپتەلىس پايدا بولادى.
- ءسىزدىڭ دۋبايعا بايلانىستى جوسپارىڭىزعا ورالايىق. وتكەن جولى سىزبەن 2015-جىلدىڭ 4-شىلدەسىندە Space X كەڭسەسىندە كەزدەسكەن بولاتىنبىز. مەن سىزدەن ءباا نارىعىنا شىعاتىن نيەتىڭىز بار ما دەپ سۇراعانمىن. سول كەزدە، ءقازىر قىتايعا باسىمدىق بەرىپ وتىرمىن. ءبىراق بولاشاقتا بۇل مۇمكىن دەپ ايقان بولاتىنسىز. سودان بەرى ءبىر جارىم جىل ءوتتى. بۇگىن تاعى وسىندا كەزدەستىك. ەندى امىرلىكتەرگە كەزەك كەلدى دەپ ويلايسىز با؟
- مەنىڭشە، قىتايمەن جۇمىسىمىز جاقسى ءجۇرىپ جاتىر. قىزمەت كورسەتۋ جەلىلەرىنە جانە زاريادتى ستانسيالارعا بايلانىستى كەيبىر ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنان كەيىن قىتايداعى شارۋامىزدى ءبىرجاقتى ەتتىك...ءقازىر وسى ايماققا تولىق ماسشتابتى ەنۋدىڭ ءساتى تۋعان سياقتى. ەندى دۋبايدان باستايمىز.
- ءسىزدىڭ ويىڭىزشا كەلەسى ۇلكەن تەحنولوگيالىق سەكىرىس نە بولماق؟
- جاڭا تەحنولوگيامەن بە؟
- ءيا. ءبىزدىڭ ويىمىزدى، ءومىر سالتىمىزدى، ءىس جۇرگىزۋىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن نە نارسە؟
-جاقىن اراداعى تەحنولوگيالىق كوزقاراس بويىنشا ويىن ەرەجەسىندەگى ۇلكەن وزگەرىستەر دەربەس جۇرگىزۋمەن بايلانىستى بولادى. مەن مۇنى كەيبىر ادامدار ويلاعاننان دا تەزىرەك بولادى دەپ ايتار ەدىم. اۆتوۇشقىشتى ماشينالار - بۇل وتە ىڭعايلى. ەكىنشى جاعىنان، الەمدە وسى ارقىلى اقشا تاباتىن كوپ ادام ءومىر سۇرەدى. ەگەر...مەنىڭشە، كولىك جۇرگىزۋ - حالىقتىڭ كوبى جۇمىس ىستەيتىن سالاسى. بۇل جۇمىس ورىندارىنىڭ ءىرى كوزى. سوندىقتان ءبىز وسى ادامداردىڭ ءرولىن قايتا قاراپ، ولارعا قانداي جۇمىس بەرۋ كەرەگىن ويلاستىرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى بۇل ولاردى قاتتى ەسەڭگىرەتىپ جىبەرۋى مۇمكىن ءارى بۇل وتە جاقىن ارادا بولاتىن وقيعا.
مەنىڭ «جاقىن ارادا» دەگەن ءسوزىمدى انىقتاپ الۋ كەرەك. ويتكەنى «جاقىن ارادا» دەگەن ءسوزدى ءار ادام ءارتۇرلى تۇسىنەدى. الەمدە 2 ميلليارد اۆتوكولىك بار. بۇل كورسەتكىش 2،5 ميلليارد جەڭىل جانە جۇك كولىكتەرىنە جەتۋى مۇمكىن. اۆتوموبيل ءوندىرىسى الەم بويىنشا جىلىنا 100 ميلليون كورسەتكىشكە جەتتى. وسىلاي بولۋى دا زاڭدى. ويتكەنى اۆتوموبيلدەردىڭ جارامدىلىق مەرزىمى ورتا ەسەپپەن 20-25 جىل.
تولىق اۆتونومدى اۆتوۇشقىشتىڭ پايدا بولۋى بىردەن الەۋمەتتىك داعدارىسقا الىپ كەلمەيدى. اۆتوۇشقىشتى كولىكتەردىڭ جەتكىلىكتى سانىن شىعارعانشا، جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى ۋشىققانشا ءبىراز ۋاقىت كەرەك. بۇل ماسەلە 20 جىلدان كەيىن ناعىز وزەكتى ماسەلەگە اينالادى. سوعان قاراماستان 20 جىل دەگەنىمىز سونشالىقتى كوپ ۋاقىت ەمەس. بۇل مەرزىم بىتكەن كەزدە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامداردىڭ 12-دەن 15 پايىزىنا دەيىن جۇمىسىنان ايىرىلادى.
- بۇل ءار ەلدىڭ ۇكىمەتتەرىنىڭ ەڭ ۇلكەن ءسامميتى. مۇندا 140-قا جۋىق ەلدىڭ رەسمي تۇلعالارى جينالدى. بيلىك شەڭبەرىنىڭ وكىلدەرىنە بولاشاققا دايىندالۋ تۋرالى قانداي ءۇش كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟
- ەڭ ءبىرىنشى بەرەر كەڭەسىم – جاساندى ينتەللەكتىڭ دامۋىنا قاتتى نازار اۋدارۋ كەرەك. جاساندى ينتەللەكتى قالاي ەنگىزەتىنىمىزدى مۇقيات باقىلاۋىمىز كەرەك جانە جۇمىسقا قاتتى بەرىلىپ كەتكەن عالىمداردىڭ شەكتەن شىعىپ كەتپەۋىن قاداعالاۋىمىز قاجەت. ويتكەنى باعدارلاما جاساۋشىلار كەيدە جۇمىسقا قاتتى بەرىلىپ كەتەدى دە، ءوز ارەكەتتەرىنىڭ سالدارى جايلى ۇمىتىپ كەتەدى. ياعني، بۇل قوعامدىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. ۇكىمەت جاساندى ينتەللەكتىنى قاداعالاپ جانە ونىڭ حالىققا زيان كەلتىرمەۋىنە كوز جەتكىزۋ كەرەك.
ەكىنشىدەن، قازىرگى تاسىمال كولىكتەرىن قايتا قاراستىرۋ كەرەك. تاسىمال قۇرالدارىن ەلەكترلەندىرۋ، قالپىنا كەلەتىن كولىك باعىتتارى بار. ءبىراق مۇنىڭ ءبارى ۇزاق مەرزىمدى. بۇل اۆتوۇشقىشتى اۆتوموبيلدەن كەيىن كەلەتىن جاعدايلار. ەلەكترلى اۆتوموبيلدەرگە تولىق كوشۋ 30-40 جىلدان ەرتە جۇزەگە اسۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل ەلەكترەنەرگياسىن تۇتىنۋدىڭ كوبەيۋىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. الەمدىك ەنەرگيا قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتار بولساق، بۇگىندە ونىڭ ۇشتەن ءبىرى – جىلۋ، ۇشتەن ءبىرى – كولىك جانە قالعان ۇشتەن ءبىرى – ەلەكتر ءۇشىن پايدالانىلادى. ۋاقىت وتە كەلە وسىنداي ەنەرگيا كولەمىنىڭ ءجۇز پايىزىنىڭ بارلىعى ەلەكتر ەنەرگياسى تۇرىندە بولادى. ەلەكترگە دەگەن قاجەتتىلىك ۋاقىت وتە كەلە ءۇش ەسە ارتادى. بۇل ۇلكەن ماسەلە. مۇنداي ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ ارتۋىن نەمەن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى؟
- ءيا، سونشالىقتى قيىن ەمەس سياقتى. بار بولعانى وسى، مەملەكەتتىك سەكتورلار الدىندا باسقا ەشقانداي شاقىرتۋ كەرەك ەمەس پە؟
- بۇل نارسەلەردىڭ بارلىعى ءوزارا بايلانىستى. جاپپاي جۇمىسسىزدىق ءقاۋپى بار. بۇل ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ۇلكەن ماسەلەسى بولادى. ناتيجەسىندە، ءبىز بارلىعىنا ورتاق جالپى كىرىس سياقتى بىرنارسە ەنگىزۋگە تۋرا كەلەتىن سياقتى. ودان باسقا امالىمىز قالمايدى دەپ ويلايمىن.
- بارلىعىنا ورتاق جالپى كىرىس؟
- بارلىعىنا ورتاق جالپى كىرىس. مەنىڭشە، ول كەرەك بولادى.
- ياعني، جۇمىسسىز ادامدار بۇكىل الەمدە مەملەكەت قامتاماسىز ەتە مە؟
ءيا.
- ماشينالار مەن روبوتتار بارلىق جۇمىستى اتقارعاندىقتان، ولارعا جۇمىس بولماي قالعاندىقتان با؟
- ءيا. روبوتتار ادامنان ارتىق ىستەي المايتىن جۇمىستار وتە از بولادى.
مەنىڭ دۇرىس تۇسىنسەڭىز ەكەن دەيمىن. بۇل مەنىڭ قالاۋىم ەمەس، بۇل تەك بولۋى ىقتيمال نارسە. ەگەر مەنىڭ بولجامىم دۇرىسقا شىعىپ، وسىنداي جاعداي تۋىنداسا، ءبىز ول كەزدە نە ىستەيتىنىمىزدى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
مەن تەك بۇكىلالەمدىك جالپى كىرىس كەرەك دەپ قورىتىندى شىعارىپ وتىرمىن
كەلەسى، ونىمدەر مەن قىزمەتتەر ءوندىرىسى وتە بەلسەندى بولادى... اۆتوماتتاندىرۋ ىسىراپقا الىپ كەلەدى. بارلىعى وتە ارزان بولىپ كەتەدى. ناتيجەسىندە ءبارىمىز بۇكىلالەمدىك جالپى كىرىسكە كەلىپ تىرەلەمىز. بۇل كەرەك بولادى. ءبىراق مۇنىڭ ارتىندا ۇلكەن ماسەلە تۋىندايدى. ادامداردىڭ ءومىردىڭ ءمانىن تۇسىنۋدەگى ماسەلەسى. كوپتەگەن ادامدار ءوزىن جۇمىستان بولەك ويلاي المايدى عوي. ەگەر سەنىڭ كەرەگىڭ بولماسا، سەنىڭ ەڭبەگىڭدى ەشكىم قاجەت ەتىپ جاتپاسا، وندا نە ىستەۋ كەرەك؟ مۇنىڭ قانداي ءمانى بار؟ ءوزىڭدى قالاي قاجەتسىز سەزىنبەۋگە بولادى؟ ال بۇل ماسەلەنى شەشۋ وتە قيىن. جانە بولاشاقتىڭ ءبىز قالاعانداي بولاتىنىنا قالاي كوز جەتكىزە الامىز؟ مەنىڭ بۇعان الەۋەتتى شەشىمىم بار...الايدا ءبىز فۋتۋرريستيكاعا، فانتاستيكاعا نەمەسە قانداي دا ءبىر جوعارى عىلىمي ماتەرياعا دەندەن ەنىپ بارا جاتىرمىز...سوعان قاراماستان، مەن بيولوگيالىق سانانىڭ جاساندى سانامەن ارالسىپ كەتكەنىن كورەمىن.
ءبىز بەلگىلى ءبىر ماعىنادا كيبورگتار بولىپ كەتتىك. مىسالى، كەز-كەلگەن سۇراققا اپ-ساتتە جاۋاپ الۋعا بولاتىن گۋگلدى نەمەسە باسقا دا ىزدەۋ پورتالدارىن الىپ قاراڭىز. قازىرگى ۋاقىتتا ءبارىمىزدىڭ جۇيكە جۇيەمىزدە ساندىق قوندىرما بار. ليمبيالىق جۇيە ءبىرىنشى دەڭگەي دەپ ايتۋعا دا بولادى. ول بارلىق جانۋارلاردىڭ رەفلەكسىنە جاۋاپ بەرەدى. سودان كەيىن ويلانۋ مەن جوسپارلاۋعا جاۋاپتى مي قابىعى بولادى. ول ەكىنشى دەڭگەي. ال ءۇشىنشى دەڭگەي ءسىزدىڭ ساندىق سايكەستىگىڭىز بولادى. نەگىزى، ادام ومىردەن وتكەن كەزدە وزىنەن كەيىن وسى ساندىق ەلەستى اقپاراتتىق الاڭعا قالدىرىپ كەتەدى. ەلەكتروندى حاتتار، جازبالار جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى سۋرەتتەر – ولار جوعالىپ كەتپەيدى. ياعني، مەنىڭ ويىمشا، ۋاقىت وتە كەلە بيولوگيالىق جانە ساندىق سانا اراسىنداعى ءوزارا قاتىناس تىعىز بولا تۇسەدى. ول مي مەن ساندىق قوندىرما اراسىنداعى مالىمەتتەردىڭ الماسۋ ينتەرفەيسىنىڭ جىلدامدىعى، اسىرەسە بيولوگيالىق دەڭگەيدەن ساندىق دەڭگەيگە باعىتتالعان جىلدامدىق قانشالىقتى مۇمكىندىك بەرسە، سونشالىقتى تىعىز بولىپ كەتەدى. ءبىراق بۇگىندە ەرەكشە دامۋ بايقالمايدى، ءبارى كەرىسىنشە سياقتى. بۇرىن ءبىز پەرنەتاقتالاردى پايدالانساق، ءقازىر تەلەفون مەن پلانشەتتەردە بىر-ەكى ساۋساعىمىزدى پايدالانامىز. كومپيۋتەرلەر ارقىلى سەكۋندىنا تريلليون بيت مالىمەتتەردى الماسۋعا بولادى. ءبىراق ءبىزدىڭ ساۋساعىمىز سەكۋندىنا تەك ون بيت مالىمەتتى، جارايدى ءجۇز بيت دەيىك، جىبەرە الادى. سول سەبەپتى ميعا قوسىلعان كەڭ جولاقتى ينتەرفەيس مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ادام مەن ماشينالىق سانانىڭ اراسىنداعى سەلبەسۋگە جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بالكىم بۇل باقىلاۋ ماسەلەسى مەن ماعىنا ماسەلەسىن شەشۋگە كومەكتەسەر.
ءيا، بۇل ەزوتەريكامەن شەكتەلەتىن ماسەلە.
- ەشنارسە ەتپەيدى. بۇل كونفەرەنسيا تاقىرىبىنا دا كەلەدى عوي...ءسىز ۇنەمى قالىپتان تىس ويلايسىز. جاسپارلارىڭىزدىڭ ءبارى ءورشىل. عارىشتى مەڭگەرگىڭىز كەلدى، مەڭگەردىڭىز. جەتى رەت پە، سەگىز رەت پە، كوپتەگەن ساتسىزدىكتەردەن كەيىن دە، كوپ رەتتىك قولدانىستاعى زىمىران جاساعىڭىز كەلدى، جاسادىڭىز.
- مەن مۇنداي ساتسىزدىكتەرگە ءتورت رەت ۇشىرۋ تالپىنىستارىن قوسپايمىن.
-مۇنداي ويلاردى قايدان الاسىز؟ ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ادام مۇمكىندىگىنىڭ شەگىنەن شىعىپ كەتەدى عوي.
- مەن تەك بەلگىلى ءبىر ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن قانداي تەحنولوگيالىق شەشىمدەر قاجەت دەپ ويلاي باستايمىن جانە وسى باعىتتا بارىنشا ىلگەرلەۋگە قول جەتكىزۋگە تىرىسامىن. مىسالى، عارىشقا ۇشۋ ءۇشىن ونسىز ىلگەرلەۋ بولمايتىن ەڭ ماڭىزدى ءبولىم، ولاردى كوپ رەت پايدالانۋ مۇمكىندىگى. ۇشاقتار ءۇشىن دە سولاي. ەگەر ۇشاق تەك ءبىر رەتتىك پايدالانۋعا جاراسا، وندا ونى پايدالانعىسى كەلەتىن ادامدار تابىلماس ەدى. ويتكەنى «بوينگ-747» 250 نەمەسە 300 ميلليون دوللار تۇرادى. ونىڭ ۇستىنە ەلدىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە جەتۋ ءۇشىن ەكى ۇشاق قاجەت بولار ەدى. ءبىراق مۇنداي ساپار ءۇشىن ەشكىم ميلليونداعان شىعىن شىعارعىسى كەلمەيدى. ال ۇشاقتى قايتالاپ ون رەت، ءتىپتى ءجۇز رەت قولدانۋ مۇمكىن بولعاندىقتان ساپار قۇنى تۇبەگەيلى وزگەرەدى. بۇل زىمىرانعا دا قاتىستى. ءبىزدىڭ زىمىرانىمىزدىڭ قۇنى 60 ميلليون دوللارعا جۋىق. ياعني، ءبىر رەتتىك ۇشىرۋ كەزىندەگى شىعىن 60 ميلليون دوللار بولار ەدى.
ءبىراق ەگەر ونى مىڭ رەت ۇشىراتىن بولساق، ونى ۇشىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى 60 مىڭ دوللار بولادى. ال ەگەر زىمىراننىڭ ىشىندە جولاۋشىلار سانى كوپ بولسا، وندا عارىشتىق ساپاردىڭ قۇنى ءبىر ادام ءۇشىن ۇشاقپەن ۇشۋ قۇنىنان اسىپ كەتپەس ەدى. بۇل راسىمەن دە ماڭىزدى نارسە.
جەردەگى گراۆيتاسيالىق شۇڭقىرى وتە تەرەڭدە ورنالاسقاندىقتان، كوپ رەتتىك پايدالاناتىن زىمىراندى جاساۋ كوپ رەتتىك ۇشاقتى جاساۋدان قيىنىراق. ءدال سول سەبەپتى ءالى كۇنگە دەيىن كوپ رەت پايدالاناتىن زىمىراندى ءالى جاساعان جوق. ءبىراق ەگەر ەڭ جاقسى ماتەريالداردى، ەڭ ۇزدىك جوبالاۋ ادىستەرىن قولدانىپ، ءبارىن رەتىمەن ورىنداسا بىرنەشە رەت پايدالاناتىن زىمىران جاساپ شىعارۋعا بولادى. جەردىڭ گراۆيتاسيالىق شۇڭقىرى ون پايىز تەرەڭدىكتە بولماعانى دا ءبىز ءۇشىن جاقسى مۇمكىندىك. ايتپەسە كوپ رەتتى قولدانۋ كورسەتكىشىنە ەشقاشان دا قول جەتكىزە الماس ەدىك.
- ويدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جاقسى ۇجىم كەرەك. ءوزىڭىز بىرگە جۇمىس ىستەيتىن ادامداردى قالاي تاڭداپ الاسىز؟ تاڭداۋىڭىز نەگە نەگىزدەلەدى؟
- مەن ەڭ اۋەلى تۇيسىگىمدى باسشىلىققا الامىن. ءبىر ادامدارمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرعان كەزدە، وعان ەڭ نەگىزگى ءبىر سۇراعىمدى قويامىن...
- ول قانداي سۇراق؟
- مەن ول ادامعا ءوز ءومىرى جايلى ايتىپ بەرۋىن سۇرايمىن. قانداي شەشىمدەر قابىلدادىڭىز، نە ءۇشىن ونداي تاڭداۋ جاسادىڭىز دەپ سۇرايمىن. سونداي-اق، ول ادامنان ومىرىندە بەتپە-بەت كەلگەن ەڭ قيىن ماسەلەسىن قالاي شەشكەنى تۋرالى ايتىپ بەرۋىن وتىنەمىن. بۇل وتە ماڭىزدى سۇراق. ويتكەنى ماسەلەنى شەشكەن ادام ونىڭ ۇساق-تۇيەگىنە دەيىن، ءبارىن ەسىنە ساقتاپ قالادى. ال ماسەلەنى شەشكەن سىڭاي تانىتىپ جۇرگەن ادامدار ول ماسەلەنىڭ تەك بەرگى جاعىن بىلەدى. ال ناقتىلاي ءتۇس دەسەڭ، وز-وزىنەن قىسىلا باستايدى.
- ال ءوزىڭىز ءۇشىن ەڭ اۋىر سىناق قانداي بولدى؟
- ەڭ اۋىر سىناق پا؟
- ەشقانداي سىناق بولمادى ما؟
- ارينە، كوپ بولدى. تەك، قايسى ەڭ اۋىر بولعانىن تۇسىنۋگە تىرىسىپ وتىرمىن. ءبارى ۋاقىتقا بايلانىستى. ەڭ قيىن نارسەلەردىڭ ءبىرى – تۇزەتەتىن كەرى بايلانىستى ساقتاپ قالىپ، ادامدار ءوزىڭىز ەستىگىڭىز كەلەتىن سوزدەردى ايتا باستاعاندا، ۋاقىت وتە كەلە ونى ءبۇلدىرىپ الماۋ. بۇل وتە قيىن نارسە.
- ءبىزدىڭ ۋاقىتىمىز سوڭىنا تاياپ قالدى. سوڭعى ءبىر سۇراعىمدى قويا كەتسەم. ۇكىمەتتەردىڭ بۇكىلالەمدىك سامميتىندە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن جاستار وتىر. يلون ماسكقا ۇقساعىسى كەلەتىن وسى جاستارعا قانداي جول كورسەتەر ەدىڭىز؟
- ولار ماعان ۇقساۋدى ارمانداماي-اق قويعاندارى دۇرىس پا دەپ ويلايمىن. مەنىڭشە، سول دۇرىس سياقتى.
- جاقسى.
- ءيا، بۇل سونشالىقتى قىزىق نارسە ەمەس قوي.
- سولاي ما؟
- ارينە. بالكىم، بۇل دا جامان ەمەس شىعار. ءبىراق، مەن وزىمە ۇقساعىم كەلەدى دەپ ايتا الماس ەدىم. ءبىراق....
ماقساتىنا جەتكىسى كەلەتىن ادامدارعا ايتار كەڭەسىم... مەن فيزيكانى اناليتيكالىق ويلاۋدى قالىپتاستىرۋدىڭ ەڭ جاقسى نەگىزى دەپ ەسەپتەيمىن. فيزيكاعا ءتان بەينەگە قول جەتكىزۋگە كەڭەس بەرەر ەدىم. تەك تەڭدەۋلەر عانا ەمەس، ارينە ەڭ ماڭىزدىسى سولار عوي، ءبىراق فيزيكا دارەجەسىندە ويلانۋدىڭ ءوزى – تۇسىنىكسىز نارسەلەرگە تۇيسىك ارقىلى جەتۋ ءۇشىن جاقسى ىرگەتاس بولادى.
ءارى قاراي. ءسىزدىڭ قانداي دا ءبىر دارەجەدە قاتەلەسىپ ءجۇرمىن دەگەن ۇستانىمىڭىز بولۋ كەرەك. ءبىراق، ماقساتىڭىز – ۋاقىت وتە كەلە قاتەلىكتى ازايتۋ.
ادامداردىڭ كوپ جىبەرەتىن قاتەلىكتەرىنىڭ ءبىرى، ونى ىشىندە مەن دە بارمىن – قالاعانىڭدى شىندىق رەتىندە قابىلداۋ. ياعني، ءسىز شىندىق بولماسا دا، بىرنارسەنىڭ شىندىققا اينالعانىن قالايسىز. وسىلايشا ءوزىڭىزدى-وزىڭىز الداپ، شىندىققا كوز جۇمىپ قاراي باستايسىز. مۇنداي قۇرىقتان قاشىپ قۇتىلۋ وڭاي ەمەس. بۇل مەنىڭ دە باسىمدا بار...سوندىقتان، بىرنارسەدە قاتەلەسىپ ءجۇرمىن دەگەن ۇستانىمدى ۇستاپ، ءبىراق ازىراق قاتەلەسۋگە تىرىسۋ ماڭىزدى. سىني پىكىرلەرگە قول جەتكىزۋىڭىز كەرەك. اسىرەسە، دوستار تاراپىنان. ءسىزدى جاقسى كورەتىن، سىزگە جاقسىلىق تىلەيتىن ادامداردان. ولاردىڭ ماقساتى ءسىزدى قاپالاندىرۋ ەمەس. ياعني، ءسىز ولارعا ناعىز شىندىقتى ەستىگىم كەلەدى دەپ ايتىڭىز. سوندا ولار ءسىزدىڭ شىندىققا كوزىڭىزدى اشادى.
- كوپ راحمەت!
دەرەككوز: petrimazepa.com
اۋدارىپ، ۇسىنعان: ميرا سەمباي قىزى
