Kúni keshe, ıaǵnı, 5 mamyrda Túrkıanyń premer-mınıstri, Ádilet jáne damý partıasynyń jetekshisi Ahmet Dáýitoǵly Anqarada ótkizgen baspasóz konferensıasynda partıada ózine degen senimsizdikti baıqaǵandyqtan partıa jetekshiliginen ketetinin, sondaı-aq partıanyń jańa basshysyn saılaý úshin partıa quryltaıynyń 22 mamyrda shaqyrylatynyn málimdedi. Biraq, onda jetekshilikke óz kandıdatýrasyn usynbaıtynyn da aıtty. Dáýitoǵly partıa jetekshiligi jáne basmınıstrlik qyzmetin 2014 jyly 28 tamyzynan beri atqaryp kelgen edi. Belgili bolǵanyndaı, 2014 jyly 10 tamyz kúni ótkizilgen halyqtyq saılaýda prezıdent bolyp saılanǵan Rejep Taııp erdoǵannan bosaǵan bılik basyndaǵy partıanyń jetekshiligine Ahmet Dáýitoǵly 2014 jyly 27 tamyz kúni kezekten tys ótken partıa quryltaıynda saılanǵan edi.
Dáýitoǵlynyń eki jyl ótpeı jatyp partıa jetekshiliginen ketý týraly sheshim qabyldaýyna el basqarýdaǵy emes partıa ishindegi qaıshylyqtar sebep bolǵan kórinedi. Túrkıanyń ata zańynda prezıdenttiń eshbir saıası partıada baılanysy bolmaýy kórsetilgendikten erdoǵan ózi negizin 2001 jyly qalaǵan partıa jetekshiliginen óz erkimen ketse de, áser-yqpaly jalǵasýda. Ekinshi jaqtan Túrkıa parlamenttik basqarý formasyndaǵy el bolǵandyqtan bılik negizinen premer-mınınstirdiń qolynda. Bul ári elde, ári partıada keıde eki bastylyq kórinisteriniń týyndaýyna sebep bolyp otyrǵan edi.
Munyń osylaı bolatyn bir sebebi de erdoǵannyń 2014 jyly halyq saılaǵan tuńǵysh prezıdent bolýy. Oǵan deıin Túrkıada prezıdentterdi parlament saılap kelgen edi. Sol jyly ata zanda ózgeris jasalyp prezıdentti halyq saılaıtyn boldy. Mine bul jaǵdaı, eldi basqarý kúshi prezıdentte me, álde basmınıstrde me degen talas tartystarǵa sebep bolyp keledi. Iaǵnı, másele, negizinen eki saıası qaıratkerden góri, júıedegi qaıshylyqtardan týyndaýda.
Jalpy bul Atatúrik ýaqytynan beri Túrkıanyń el basqarý júıesinde anda-sanda qylań berip kele jatqan uzaq jyldyq máselesi. Ásirese basmınıstrge qaraǵanda bılik quǵyǵynyń kúshi álsiz prezıdenttik orynǵa harızmatık jáne adýyndy saıasatkerler saılanǵanda elde eki bastylyqtan týyndaǵan kelispestik paıda bolatyn. Atap aıtqanda, prezıdent Atatúrik pen basmınıstr Ismet Inonú, prezıdent Turǵyt Ózal men basmınıstr Súleımen Demırel arasynda osyndaı qaıshylyqtar bolǵan. Osy qaıshylyqtardy ár prezıdent ózinshe sheshken. Máselen Túrkıanyń tuńǵysh prezıdenti Atatúrik basmınıstr Inónini 1937 jyly qyzmetinen shegindirip orynyna Jelal Baıardy taǵaıyndady. Turǵyt Ózal basmınıstr Demırelge sózin ótkize almaǵannan keıin, prezıdenttik qyzmetten óz erkimen ketip qaıtadan parlamenttik saılaýǵa qatysyp basmınıstirlikke qol jetkizýge sheshim qabyldaǵan. Sol sheshim boıynsha daıyndyq jasap júrgende 1993 jyly sáýir aıynda dúnıe saldy.
Endi prezıdent Erdoǵan bolsa, bul problemany túbegeıli sheshýdi oılastyrýda. Sol úshin ata zańǵa qajetti ózgeristerdi jasap, eldi parlamenttik júıeden prezıdenttik júıege kóshirýge kúsh jumsaýda. Bul oıyn 2014 jyly basmınıstrlikten prezıdenttik qyzmetke aýysqaly beri aıtyp kele jatyr. Bul týraly Dáýitoǵlyna kezinde tapsyrma da bergen kórinedi. Biraq Dáýitoǵly bul týraly shıraq qyımyldamaǵany jóninde syndarǵa ushyrady. Munda erdoǵannyń bıligin kúsheıtýine qarsylyq bildirgen opozısıadaǵy partıalardyń da róli bolǵan. Opozısıalyq partıalar 1982 jyly áskerı tóńkeris kezinde jasalǵan ata zańdaǵy demokratıalyq qaq-quqyqtarǵa qaıshy keı tarmaqtardy ózgertýge kelisim bergenimen eldiń parlamenttik júıeden prezıdenttik júıegen ótýin qamtamasyz etetin ózgeristerge qoldaý kórsetpeýde. Olar munyń, saıası ambısıasy kúshti erdoǵandy jeke dara bılep tósteýshilikke aparatynyn aıtyp qarsylyq bildirýde.
Túrkıada ata zańda árqandaı bir ózgeris engizý úshin 550 oryndyq májiliste keminde 367 depýtattyń qoldaýy qajet. Eger odan kem, biraq 330-dan kóp depýtat qoldaý kórsetetin bolsa, onda ol referendýmda halyqtyń daýysyna usynylady. Qazir bıliktegi Ádilet jáne damý partıasynyń májilistegi 317 oryny ata zańdyq ózgeris úshin jetkilikti bolmaı otyr.
Bıyl 22 mamyr kúni ótetin Ádilet jáne damý partıasynyń quryltaıynda Dáýitoǵlynyń ornyna partıa jetekshiligine kim saılanbaq degen suraqqa saıası sarapshylar basmınıstrlik qyzmetin tapsyryp alǵannan keıin prezıdenttik júıeni iske asyrýdy jedeldetýge kúsh jumsaýǵa yntaly saıasatker dep jaýap qaıtarýda. Sonymen Dáýitoǵlynyń ornyna kim saılansa da, ol tez arada prezıdenttik júıe týraly jańa negizgi zań jobasyn daıyndap parlamentke usynbaq jáne ózge partıalardyń biraz depýtattarynyń jasyryn daýys kezinde qoldaýyn alyp, tym bolmaǵanda, referendum prosesin bastatatyn 330 daýysqa qol jetkizýge kúsh jumsamaq. Buǵan qol jetkize almasa, onda bıliktegi partıanyń, saıası jaǵdaı ynǵaıly bolsa, kúzdiń sońyna taman parlamentti tarqatyp mezgilinen buryn saılaýlar ótkizip partıanyń parlamenttegi ornyn 317-den ata zańda ózgeris jasaı alatyn dengeıge kóterý múmkinshilikterin de oılastyratyny aıtylýda.
Dáýitoǵly 5 mamyr kúni kezekten tys quryltaı ótkizý sheshimin jarıa etken sózinde: “20 aılyq partıa jetekshiligim kezinde, jeńiliske ushyraǵan opozısıalyq partıalardyń basshylary ornyn saqtap otyrǵanda, siz nege aldaǵy quryltaıda kandıdatýrańyzdy usynbaısyz dep suraýlaryńyz oryndy. 2015 jylǵy 1 qarashadaǵy saılaýlarda daýystardyń 49,5 paıyzyn aldyq. Qazirgi anketalarda halyqtyń qoldaýynyń 52 paıyzdan kóp ekeni baıqalady. Meniń bul sheshimime árqandaı bir sátsizdik nemese ókinishti nárse sebep bolyp otyrǵan joq” deı kelip ózine partıadaǵy áriptesterinen senimsizdik baıqaǵanyn, osy oraıda prezıdentpen de kezdesip sóıleskennen keıin Ádilet jáne damý partıasynyń yntymaqtastyǵy úshin jetekshi aýysýynyń qajet ekeni týraly sheshimge kelgenin, sondaı-aq aldaǵy quryltaıda kandıdatýrasyn usynbaıtynyn da aıtty.
Ol sóziniń sońynda prezıdent Rejep Taııp Erdoǵanmen dostyq jáne baýyrlastyq baılanystaryn aqtyq demi taýsylǵansha jalǵasatyratynyń aıta kelip eshkimniń prezıdentke qarsy ózinen bir aýyz sóz estimeıtinin, onyń abyroıyn óziniń abyroıyndaı saqtaıtynyn atap ótti.
Dáýitoǵly 22 mamyrdaǵy partıa quryltaıyna deıin basmınıstrlik qyzmetin jalǵastyrmaq.
Ábdiýaqap Qara
Mımar Sınan Kórkem Óner Ýnıversıtetiniń
profesory, tarıh ǵylymynyń doktory
