«Synyqtan basqanyń bári juǵady», ıaǵnı, tuqym qýalaıdy. Sol sıaqty ozbyrlyq, zorlyqshyldyq, basqynshylyq ta tuqym qýalap, urpaqtan urpaqqa berilip otyrady. Onyń rastyǵyn alysqa barmaı-aq úı irgesindegi Reseıdiń árdaıym júrgizip kele jatqan saıasatyna zer salyp-aq kórýge bolady. Altyn Orda qulap, keıin ártúrli handyqtarǵa bólinip ketkennen keıin naǵyz «jer astynan jik shyqty»nyń keri kelip sol Altyn Orda urpaqtarynyń bodandyǵynda jatqan orystar dereý bas kótere bastaǵany óz aldyna bólek áńgime. Másele, patshaly Reseı qazaq halqynyń jer-sýyn, búkil baılyǵyn qalaı talap-tonap, tili men dilin zorlap-qorlap kelgen bolsa, odan keıin Keńestik Reseı sol sumdyqtyń bárin odan on ese asyra júrgizgendiginde jáne búgingi Reseıdiń de sol basqynshylyq saıasatyn quryq baılamaıtyn aıarlyqpen júrgizip otyrǵanynda bolyp tur. Demek, ústemshildik, otarshyldyq minez de tuqym qýalap, urpaqtan-urpaqqa berilip otyratyn juqpaly dert. Mysaly, Qazaqstanda týyp, osynda balabaqshaǵa, mektepke baryp, sosyn joǵary nemese orta arnaýly bilim alyp ósken orys balasy da, qoqys jáshiktiń janynda turǵan maskúnem mujyq ta osy eldiń asyn iship, dámin tatyp júrse de qazaqsha úsh-aq áripten turatyn «nan», «tuz», eki-aq áripten turatyn «sý» degen sózdi bile tura nege aıtpaıdy dep oılaısyz? Oǵan kerisinshe «oıbaı tynyshtyq kerek» degen úrgedektik, úreıshildik, ózgeniń tiliniń basymdyǵyna moıynsuný, bir-birimen oryssha sóıleýge namystanbaý, qysqasy ózgeniń ústemdigi ataýlyǵa tózimdilik tutas bir ulttyń qanyna sińip, balasynan nemeresine, nemeresinen shóberesine jáne odan ármen jalǵasyp tuqym qýalap kete beretin kesel eken. Mine, áýlıe qazekem «synyqtan basqanyń bári juǵady» dep osyny aıtqan. Eń qasirettisi sol – bul dert ásirese bılikten neshe túrli jolmen syılyq, júlde, ataq-dańq alyp kópshilikke tanymal bolǵan, ıaǵnı, joǵarydaǵylar qoldan tanymal etken tulǵasymaqtarda jıi kezdesedi. Ony túneýgúni jerdi jalǵa berýge qarsy bolǵan narazylyqtar kezinde Qazanǵaptyń «Kókil», adaılardyń «Kógentúp» kúılerin óziniń áni qyp taratqan ańqaý qazaq ultshyl jigit dep oılaıtyn Bekbolat sıaqtylardyń alýan áýenge salyp sóıleýinen-aq kókiregi oıaý qazaq túsingen de shyǵar.
Bodandyq, quldyq aýrýynan qutylý qıyn ekenin «orysqa qazaqsha sóılegeni úshin jaýapqa tartý kerek» degen sózden-aq nemese bıylǵy 9 Mamyrdaǵy «Jeńis kúni» degendi toılap jatqan Kreml basshylary men áskerıleriniń ishinde basqa respýblıkalardan bir adam kórinbeı tek qazaq qana otyrǵanynan-aq kórýge bolady. Al búgingi Reseı qaıtsek te qazaqty Qazaqstandy ýysymyzda ustap otyrýymyz kerek degen ústemdik saıasatyn endi tildik jáne mádenı ekspansıa arqyly da júzege asyryp otyr. Qazaqstan telearnalary túgel derlik kúndiz-túni oryssha sambyrlap, eldi Reseı gazetteri qardaı borap basyp salǵany osynyń bultartpas dáleli. 1941-1945 jyldardaǵy soǵysty Reseıdiń aıtqanyn qaıtalap Otan soǵysy dep ataıtyn qazaqtar Aýǵanstanǵa balalary ne úshin, kim aparyp salǵanyna da áli de bas qatyrmaı «bizdiń ınternasıonalıs-jaýyngerler» deýi de qazaqtyń áli esi kirmegen baladaı ańqaýlyǵy jáne Reseıge degen quldyq sananyń joǵaryda aıtqanymyzdaı qanymyzǵa sińip, tuqym qýalap kele jatqandyǵy (genetıcheskaıa nasledstvennost emes pe eken?
Iá, mádenı ekspansıa kez-kelgen soǵystyń qaı-qaısysynan da qaýipti. Óıtkeni, qolyna myltyq alyp soǵysyp júrgen adam qarsylasyn áýeli óltirmese, ol ózin óltiretinin biledi. Al «mádenı ekspansıaǵa» tap bolǵan ult ta, jeke adam da óziniń joıylyp, tili, dini basqa bir ulttyń qurbany bolyp búkil sana-seziminen aırylyp baratqanyn, baıqamaıdy da ishken-jegenine, tynysh uıyqtap-tynysh turǵanyna máz ultqa aınalady. Aıyp etpeńiz, muny «janýarızm» deseńiz de qatelese qoımaıtyn shyǵarsyz. Búgingi Qazaqstandaǵy úshtildilik saıasaty da Reseıde qandaı meıram bolsa qazaqtardy soǵan qosa toılatý da, bári-bári «mádenı ekspansıanyń» ap-aıqyn kórinisi. Endi Reseı osy saıqalı saıasattyń ıaǵnı, mádenı ekspansıanyń taǵy bir túrin oılap tapty. Ol – aldaǵy jyly 1917 jylǵy Qazan tóńkerisiniń 100 jyldyǵyn toılaý. Kórińiz de turyńyz, eger búgingi Qazaqstan bıligi dál osy keıpinde tura berse, keler jyly qazaqty ony toılaýǵa da májbúr etedi. Ol úshin osy kúni qazaqtyń mıyna quıylyp júrgen «Ákelerimiz ben atalarymyz Otan úshin qan tókken Jeńis kúni» degen sıaqty sózderdiń neshe túri taǵy da oılap tabylady. Tipti, baılardan kedeılerge teńdik ápergen Uly Oktábr revolúsıasy degen sıaqty 70 jyl boıy aıtylǵan qutyrtpa, lepirme urandar qaıtadan aıtylady. Ol aıtaqqa búgingi jas urpaqty eliktirý op-ońaı. óıtkeni, Qazaqstannyń ne orta mektepke, ne joǵary oqý oryndaryna arnalǵan tarıh páni oqýlyqtarynda patshalyq Reseıden bastap, sol 1917 jylǵy Qazan tóńkerisi arqyly kelgen Keńestik Reseıdiń qazaqqa jasaǵan sansyz qorlyq-zorlyǵy týraly aıtyla bermeıdi. Búgingi qazaq jastary ǵasyrlar boıy qazaqty qyryp-joıǵan jońǵar da, qytaı da emes Reseı ekeninen múlde beıhabar. Olar qazaqta jońǵar degen bir jaý bolǵan dep qana biledi. Ol da az bolǵandaı endi ýnıversıtetterdiń oqýlyqtarynan «Qazaqstan tarıhy» alynyp tastalǵaly tur. Bul bılik basyndaǵylardyń qazaqtyń endigi urpaǵyn buratola ulttyq sana degendi bilmeıtin máńgúrt tiri jan ıesine aınaldyrýǵa ashyqtan-ashyq kirisýi desek esh qatelespeımiz.
Baıaǵyda patshalyq Reseı qazaq jerine dendep enip, qazaqqa osyndaı surqıa saıasattaryn sińire bastaýyna qarsy shyqqan qasıettilerimizdiń biri Álimniń Tileý rýynyń bıi Myrzaǵul Shmanuly (qazirgi Aqtóbe ýálaıatynyń Shalqar aýdanynan) sol qaıratkerligi úshin túrmege jabylady. Sol túrmede otyryp keshirim surasyn dep usynys jasaǵan patsha gýbernatoryna jazǵan myna haty áli de saqtaýly. Ol hat «Ego prevosqodıtelstvý gospodıný Týrgaıskomý gýbernatorý ot soderjashegosá v Irgızskoı voennoı gaýptvahte kırgıza Chıngılskoı volostı №1 aýla Myrzagýla Chımanova Proshenıe»,-dep bastalyp «Ádildik joly – uly jol. Odan taıǵandyq-adamdyq qasıetten aırylyp, masqara bolǵandyq. Men óz múddemnen halqymnyń múddesin joǵary qoıǵan adammyn. Halyq qamy úshin, halyqtyń jeri men sýy úshin atqa miný – Allanyń aldynda da, eshbir ákimniń aldynda da aıyptalýy tıis emes. Ol – meniń huqym! «Myrzaǵul Shymanuly 1908 jyl, 24 shilde» dep aıaqtalady. Árýaǵyńnan aınalaıyn Myrzaǵul bı osy sózdi patsha gýbernatorymen birge búgingi Qazaqstan basshylaryna da aıtyp ketken be dersiń.
Iá bizdiń bılik basyndaǵylar Qazan tóńkerisi kezinde Reseıdi saqtap qalmaq bolǵan aq gvardıashy áskerler men olardyń qarsylasy qyzyl gvardıashylar qazaq aýyldaryn ekeýlep, kezekpen qynadaı qyrǵanyn, Sozaq, Adaı, Alban kóterilisteri kezindegi qyrǵyndy aıtpaǵanda 1931-32 jyldary 4 mıllıon qazaqtyń ashtan qyrylýyn Kreml uıymdastyrǵanyn búgingi qazaq jastaryna jarıalaı bermeńder degendi áli de aıtýmen keledi. Al qazir jas urpaqqa aqyl-keńes aıtyp júrgen aqsaqaldarymyzdyń kópshiligi «halyq jaýy», Amerıkanyń, Japonıanyń shpıony atanyp atylyp ketkenderdiń urpaqtary. Olar sol keńestik qorqytý-úrkitýden aman qalyp, ábden zárezap bolyp qalǵandar. Óıtkeni, qorqaqtyq, úrgedektik, shamadan tys saqtyq tuqym qýalap, urpaq qanynda uzaq jyldar saqtalyp, jalǵasyp otyratyny da ǵylymda dáleldengen. Al, Qazaqstan táýelsiz boldyq dep júrgen 25 jyldan beri qazaqty ondaı quldyq sanadan aryltatyn birde-bir jumys júrgizilip, birde-bir shara ótkizilgen emes.
Óıtkeni, bıliktegiler quldyq sanadan, qulminezden arylmaǵan, ishken-jegenine máz halyqty basqarý eń ońaı sharýa ekenin jaqsy biledi.
Myrzan KENJEBAI, aqyn
Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń múshesi
