Jer reformasy – búgingi tańda esti qazaqty túgel tolǵandyryp otyrǵan másele. Bıliktegi keı biliksiz basshylar bastaǵan bylyq jalpy halyqtyq tolqýǵa ulasý aldynda tur. Jer taǵdyry eńkeıgen qarıany da, es bilgen jasty da alańdatyp otyr. Jer men el aınalasyndaǵy sońǵy oqıǵalarǵa qatysty jazýshy, dramatýrg, QR memlekettik syılyǵynyń laýreaty Dýlat Isabekov «Jas Alash» gazetine suhbat bergen eken. Sol salıqaly suhbatty «Qamshy» oqyrmandarynyń da nazarlaryna usynamyz.

– Dýlat aǵa, búkil halyqtyń qazirgi janaıqaıy jerge qatysty bolyp tur ǵoı. Kún saıyn talqylaý júrip jatyr. Bılik ókilderi kúni keshe ǵana zıaly qaýym ókil­derimen jıyn ótkizdi. Oǵan ózińiz de qatystyńyz. Jalpy, jer má­se­lesine qatysty óz oıyńyz qandaı?

– Muhtar Áýezovtiń «Keden keden boldy, kedergi neden boldy?» degen sózi bar edi. Sol aıtpaqshy, jer qoz­ǵalsa da qozǵalmaıtyn qazaq nege qozǵaldy? Bárine tózgen qazaq nege kóshege atyp-atyp shyqty? Olardy úıleri­nen súırep shyǵarǵan kim? Árıne, bıliktiń ózi. Buǵan deıin el bárine kóndi. Tóbesinen proton qulap jatsa da úndemedi, «qoıshy, bılikke seneıik­shi, bir bilgenderi bar shyǵar» dedi. Aılyqtaryn keshiktirgende de, zeınet­aqy qoryn búdjetke alyp jatqanda da eshteńe demedi, «jaraıdy, eldiń berekesin almaıyq, tynysh bolaıyq, búlinshilik salmaıyq» degen oımen qazaq shydap baqty. Aıaǵynyń astyndaǵy jer qozǵalsa da qozǵalmaıtyn qazaq jeriniń bir pushpaqtary satylatyn kezde shydaı almady, qazaqtyń shyn namysy oıandy. Tynysh jatqan halyqty ózderi ashyndyryp aldy. Endi budan keıin tolyq sabasyna túse me, túspeı me, men ony bilmeımin.

«Jer satylady» degen sóz bolǵan joq» deıdi. Nege bolǵan joq? E.Do­saevtyń «1 mln 700 myń gektar jer satylady, odan 2 mlrd aqsha túsedi, sonymen búdjettiń jyrtyǵyn jamaımyz»degen sózinen keıin jurt dúr silkindi. Ony ózimiz de kózimizben kórip, qulaǵymyzben estidik. Endi qalaısha joqqa shyǵaramyz?! Aqyrynda eki mınıstrdi qurbandyqqa shala saldy. 

Sol ekeýi ǵana ońbaǵan, ekeýi ǵana anturǵan eken, úkimet basynda otyrǵan premer-mınıstr eshteńe bilmeıdi eken, ana ońbaǵan anturǵandar ǵana búlik shyǵarypty: «jer satamyz» dep. Sonda mop-momaqan bolyp premer-mınıstr otyrýy kerek pe?! Nege ol halyqtyń aldyna shyqpaıdy, nege ol tú­sin­dirmeıdi? Nege prezıdent­tiń kóleńkesinde, ún­demeı otyra beredi?! Bul – bir. Ekinshiden, halyqtyń bul nara­zylyǵy tek qana jerge baılanysty emes. Bul – bizdiń         qoǵa­my­myzdaǵy kóp­ten beri qor­dalanyp qalǵan ke­­leń­­siz­dik­ter­diń jıyntyǵy. Baıa­ǵyda «Avrorada» kóterilis burq ete túskende: «Jigitter, sorpanyń ishinen qurt shyqty» degen bir-aq aýyz sóz bolǵan. Oǵan sheıin olardyń kóptegen problemalary, áleýmettik jaǵdaıy, ómirdiń adam tózgisiz qıyndyǵy jınaqtala kelip, sorpanyń ishinen shyqqan qurt kóteriliske sebep qana boldy. Sol sıaqty, buǵan da sebep bolǵan – «jerdi satamyz, jalǵa beremiz» degen sóz. Soǵan qazaq tóze almady.

– Keleńsizdik degende, mysaly, qandaı máseleler?

– Mysaly, ómirdiń barlyq salasynda ádilettiliktiń joq­tyǵy, arman-tilekterin, ótinish­terin aıtyp bılik oryndaryna barsa, aýdannyń ákiminen bas­tap oblystyń ákimine deıin júre tyńdaıtyndyǵy. Keıbir aýyldarda áli kúnge deıin ja­ryq joq. Kóshelerdegi batpaq keship júrgen adamdardy teledıdardan kúnde kóremiz. Balalar mektepke bara almaı otyr. Úıleri qulaǵaly tur. Jer­­leri joq. Qazaq tipti óz elinde, óz jerinde qulǵa, qaıyrshyǵa aınalyp bara jatyr. Búkil jerasty baılyǵy­myzdy shetelderge berip qoıdyq. Eń qymbat ýran, vólfram, jez kimge ketip jatyr, munaı kimge ketip jatyr?! Mine, bulardyń bári – jumbaq. Tek qana bılik biledi. Osyndaı suraqtardyń bári jurttyń kó­keıinde jınaldy da, narazylyq burq ete qaldy.

– Endi osy jalpyha­lyqtyq narazylyqty toqtatý múmkin be?

– Muny toqtatýdyń bir-aq joly bar: prezıdent: «Eshqan­daı da jer satylmaıdy. Mora­torıı – ýaqytsha emes, máńgilik. Jalǵa berilse de, ózimizdiń azamattarǵa ǵana beriledi», – dep halyqtyń aldyna shyǵyp aıtýy kerek.

Jalpy, jer qatynastary jónindegi halyqaralyq jaǵdaı­larda «kórshi elderge jer satylmaıdy da, jalǵa da beril­meıdi» degen bar. Mysaly, eger Germanıa jerdi jalǵa beretin bolsa, Japonıaǵa ne Kanadaǵa beredi. Al irgesindegi Avstrıaǵa bermeıdi. Bul – bir. Ekinshiden, jaraıdy, jerdi 25 jylǵa jalǵa berdik delik. 25 jyldan keıin bılik basynda osy otyr­ǵan­dardyń eshqaısysy bolmaıdy. Jasy qazir 30-daǵylar bolatyn shyǵar, biraq olardyń ózi ol kezde zeınetke shyǵýǵa daıyndalyp jatady. Meniń nemerem mysaly, 25-te. Ol kezde 50-ge keledi. Onyń: «Myna jerdi ózime qaıta­ryp ber» degenin kim tyńdaıdy?! «Baıaǵyda qoǵamdyq komısıa osyndaı sheshim qabyldaǵan eken» degen nárse kimniń esinde turady? «Buryn qaıda qaldyń­dar?» deıdi. Ózimizdiń ákimqaralar-aq: «Oǵan men jaýap bermeımin. Bul osydan 25 jyl buryn solardyń ıeligine ótip ketken», – dep, sútten aq, sýdan taza bop otyrady. Barlyq kiná osy biz­diń býynǵa artylady. «Sonda qaıda qaradyńdar? Zıaly qaýym ókil­deri – jazý­shy­laryń, aqyn­daryń, jýrna­lısteriń, qoǵam qaıratkerleriń, saıasat­kerleriń ne istedi? Sol kezde nege qorǵap qalmady?» deıdi.

25 jyl degen adamnyń búkil bir sanaly ómiri emes pe? Tipti, jalǵa alǵan merzimi bitken kezde eshkim ornynan turyp kete salmaıdy. Sol jerde qalǵysy keledi. Bizdiń elde soǵan sheıin sybaılas jemqorlyq toly­ǵymen joıylyp ketetinine me­niń kúdigim bar. Demek jemqor­lardyń biri álgi jerdi alady da, qujattaryn zańdastyryp, sata salady.

Muhammed paıǵambardyń hadısterinde: «Eger jeriń bolsa, óziń óńde. Ózińniń shamań kelmese, týysqanyńa ber. Týys­qanyńnyń shamasy kelmese, onda keleshek urpaqqa saq­tap qoı», – degen sóz bar. Ol kezde tipti jer degen suraýsyz bolǵan, shekara bolmaǵan. So­nyń ózinde paıǵambarymyz jerge qatysty osyndaı sóz aıtqan. Eshkim Muhammed paı­ǵambardan áýlıe emes qoı. En­deshe osy sózge bárimiz toq­taýymyz kerek.

– Al prezıdent: «Jerge qatysty máseleni asfáltta aıqaılap júrgender emes, jermen jumys istep júrgen adamdar sheshýi kerek» dedi. Buǵan ne ýáj aıtasyz?

– Eger mýzyka máselesi qa­ra­latyn bolsa, men oǵan arals­paımyn. Aınalaıyn-aý, bul aspan men jerdeı aıyrmashy­lyǵy bar nárse ǵoı. Meıli, mýzykany túsinbeı-aq qoıaıyn. Al Jer... ol – meniń, seniń, bári­mizdiń Otanymyz ǵoı! Eger men shahter bolsam, kómirimdi qa­zyp, typ-tynysh júre berýim kerek pe? Nemese Atyraýdyń munaıshysy bolsam, al Shyǵys Qazaqstanda jer satylyp jatsa, tynysh jata berýim kerek pe?! Munaıshy bolsam da, men búkil elimniń, jerimniń aman­dyǵyn, shetelge berilmegenin qalaımyn.

Reseı óziniń jerin ıgere almaı jatyr. Sóıte tura, bizden jer satyp alǵysy keledi. Nege? Munyń bári – áskerı-strategıa­lyq qana máni bar nárse. Eger erteń Qytaıǵa jer bere qalsaq, ol jerden qytaıdy eshkim eshqashan qýyp shyǵa almaıdy. Amerıkań da, Ispanıań da qýyp shyǵa almaı otyr. Qytaıǵa jeri jalǵa berilgen Habarovsk ól­kesi qazir Reseıdiń bas aýrýyna aınaldy. Ol jaqta orystardy sabap jatyr qytaılar. Bizde de ótkende bir telearnadan: «Men óz zaýytymda jumys istep júrmin. Ma­ǵan qazaq tiliniń de, orys tiliniń de keregi joq. Biz bárimiz qy­taısha sóıleımiz. Qazaq qyzyna úılensem degen armanym bar», – dep bir qytaı sóılep jatyr. «Qazaq qyzyna úılengen soń qazaqsha úırenesiz be?» dese, «Joq, men ony qy­taıshaǵa úıre­tip alamyn ǵoı», – deıdi. Naǵyz ekspansıalyq áreket! Osydan qalaı qoryqpaısyń endi? 300 myń qytaı qazir osynda júr dep estidim. Mysaly, Qytaıdyń ózinde bir baladan artyq týýǵa ruqsat etpeıdi. Al biraq munda kelip týǵandarǵa marapat ese­binde aqsha beredi eken. Sodan keıin bular sheksiz bala týa be­redi. Qazaq bıologıalyq jolmen ósip, bir, eki, ary ketse úsh bala týsa, olar geometrıa­lyq progresıa jolymen kó­beıe­di. Álgi 300 myń qytaıdyń 25 jylda qanshama esege artatynyn endi ózińiz oılaı berińiz. Sol kezde bizdiń osy shyryldaǵa­nymyz shyryldaǵan bop qala­dy. Tájikstan jer berip edi, qytaılar onda áskerimen bardy. Osydan nege sabaq almaımyz?! Alaqandaı Tájikstandy endi tyrp etkizbeıdi degen sóz. Eger de sol jerdegi qandas­ta­rynyń múddesi aıaqasty bola qalsa, Qytaı tipti qalyń ásker kirgizýge de daıyn.

– Jer komısıasynyń ótken senbidegi alǵashqy otyrysyna qatysqan 70 adamnyń 11-i jerdiń satylýyna, jalǵa berilýine qarsy bolypty da, qalǵandarynyń bári qoldapty. Buǵan ne deısiz?

– Meniń bilýimshe, qolda­ǵandardyń barlyǵy «Nur Otan» partıasynyń múshesi kórinedi. Bul bolmaıdy. Eger dál osy kúıinde qalatyn bolsa, 11 adam bizdi qoldapty eken dep, halyq tynyshtala qalmaıdy. Muny ýshyqtyrmas úshin, narazylyq dúrbeleńge aınalyp ketpes úshin Jer kodeksine shuǵyl túr­de ózgeris engizý kerek. «Jer satylmaıdy, sheteldik­terge jalǵa berilmeıdi. Óz azamat­tarymyzǵa jalǵa berilgen kúnde basqa maqsatta paıdalanylmaıdy, ǵımarattar salynbaıdy» dep.

Tereshenko, Mashkevıchter nege Qazaqstannyń 300 - 400 myń gektar jerin ıelenip alyp, sýbarendaǵa berip, aqsha taýyp otyr? Qazaqtyń ózi qaıda? Sosyn jerdi jalǵa bergen kezde sony alǵan adamnyń búkil múmkindigin tekserý kerek. Onyń qolynda qandaı tehnıkalar bar, jumys isteı ala ma? Máselen, Beksultan ekeýmizdiń de jarty mıllıon gektar jer alǵymyz keledi. Biraq qoly­myzda kúrekten basqa eshteńe joq. Demek jerdi bizge berýge bolmaıdy. Óıtkeni biz ony óń­deı almaımyz. Egerde sondaı bireýler alyp ketse, ony sýb­a­rendaǵa beredi. Ol kelesi bi­reýge beredi. Sóı­tip, aqy­rynda sheteldikterdiń qolyna ótip kete salýy ábden múmkin. Son­dyqtan osy jaǵyna saq bolýymyz kerek. Zań saǵat meha­nızmindeı naqty isteıtin bolsa ǵana biz naǵyz zaıyrly memleket bolamyz.

Negizi, «jerimiz keń, bos jatqan jerler kóp» degendi kim shyǵaryp júrgenin bilmeımin. Qazaqstan – agrarly memleket. Elge «Óz kúnińdi óziń kór» dedik. Shyn mánisinde, qazir malyna jaıylym tappaı júrgen kisiler bar. Qaıda barsa da malyn bireý atady, qýady nemese múıizin syndyrady. Jurt «endi qaıda baryp kún kóremiz, bala-shaǵamyzdy qalaı asyraımyz» dep zar jylap júr. Muhtar Qul-Muhamedtiń Almatydaǵy zıaly qaýym ókilderimen kezdesýinde Talǵat Mamashev: «Almaty oblysynda mal jaıylatyn jer qalmady», – dep aıtyp qaldy.

– Ózińiz aıtqandaı, jerdiń kópshiligi olıgarhtardyń ıeligine ótip ketti ǵoı. Mundaı jaǵdaıda qarapaıym halyqtyń jerge degen muqtajdyǵyn qalaı sheshýge bolady?

– Ulan-ǵaıyr aýmaqtardy basqalarǵa sýbarendaǵa berý arqyly paıda taýyp otyrǵan­dardan jerdi tartyp bolsa da alý kerek. Bıliktiń ózi: «Igeril­megen jaǵdaıda jer memleket menshigine qaıtadan alynady» dep aıtyp jatyr emes pe? Al bizde ondaı jerler óte kóp. Óz ishimizdegi qaltalylar jerdi menshiktenip alyp, shóp qoryǵan ıt sıaqty bolyp otyr. Ózi de jemeıdi, jurtty da jolatpaıdy. Sondyqtan jer kodeksine shuǵyl túrde ózgerister engiz­besek, halqymyzdy eshteńe toqtata almaıdy. M.Qul-Mu­hamed ótkizgen jıynda men muny da aıttym.

– Basqa kimder sóıledi? Ne aıtty?

– Ol jıynda A.Áshimov,   T.Shar­manov, B.Tólegenova, S.Dosanov, S.Orazbaev, E.Ha­can­ǵalıev, B.Nurjekeev, T.Ma­mashev, jalpy, qatysqan 100 shaqty adamnyń jartysyna jýyǵy sóıledi. Asanáli Áshimov jap-jaqsy nárseler aıtyp edi, biraq teledıdardan tek ózde­rine kerektisin ǵana alyp be­ripti. Áıtpese Asanáli aıt­qan: «Halyq ártisi» bolǵannan keıin men qashanda halyqpen birge­min. Ol ne istese de, ne aıtsa da, beker emes. «Halyq aıtsa qalt aıtpaıdy». Son­dyqtan halyqty kinálaýǵa bolmaıdy», – dep. Biraq «asyǵys­tyq ta qylmaǵanymyz jón shyǵar. Osy táýelsizdigimizge de keıde qaýip tóndirip alamyz ba, sol úshin osynyń artyn ýshyqtyryp al­masaq bolǵany» degen. Jańa­lyq­tardan osy sońǵy jaǵyn ǵana berdi de, ol bılikti qol­daǵan bolyp shyǵa keldi. Bıbigúl bolsa da «Búlik salmaıyq, tynysh bolaıyq» degendi aıtty. Nurlan Orazalın onsyz da árqashan bılikti qoldaıdy. Ras, prezıdenttiń: «Halyqqa una­maǵan zańnyń bizge keregi joq», – degen sózin men de qoldaımyn. Biraq sóz bar da, is bar, áreket bar. Qordalanǵan máselelerdi birtindep joımasaq, keıin óte qıyn bolady.

Qazir qarap tursań, bizde barlyq salada keleńsizdik jaılap barady: úleskerlerdiń úıi berilmeıdi, mine, Almatyny taǵy da sý basyp, úılerdi sý alyp jatyr. Baıaǵyda Keńes kezinde nege sý tasqyny bolmady? Neǵyp úılerdi sý almady? Ol kezde aryq júıeleri, sýaǵarlar jumys isteıtin. Qazir kóshelerdiń bárine kól­deneń-kóldeneń úı salyp tastady. Sóıtip, jappaı búlin­shilik bolyp jatyr.

– Jańaǵy jıynǵa qatysqandardyń qansha­sy jerdi «satylmasyn» dedi?

– Birde-bir adam «satylsyn» degen joq, bári de «satpaý kerek» dedi. Al jalǵa berý – sheteldik tájirıbede bar nárse. Biraq osy máselede pikirlerdi tym jumsartyp berdi de, bári­miz sony qoldaǵan sıaqty bolyp qaldyq. Meniń sózimdi bermek túgil, «sóıledi» degen adam­dardyń tiziminde de joq­pyn. Aqparat kózderi sol jına­lys­ty múlde burmalap berip jatyr.

– Beksultan aǵa ne aıtty? Smaǵul Elýbaev she?

– Beksultan qoǵamdaǵy búrokrattyq týraly aıtty. Smaǵul eshteńe degen joq. Se­rik Qırabaevtyń áıeli, geograf ǵalym Álıa Beısenova bylaısha, jaqsy sóıle­di, biraq sál búldirip aldy.

– Nege?

– «Bilim mınıstrin qoldaı­myn» degendeı pikir aıtty. Ony aıtpaýy kerek edi. Sosyn «bú­gingi taqyryp ol emes qoı» dedik te, áreń toqtattyq.

– Reformalary ulttyq múddege múlde qaıshy kelip otyrǵan Bilim mınıstrin qalaısha qoldaıdy? Oǵan qan­daı negiz bar eken sonda?..

– Taqyryp ol emes bolǵan­nan keıin eshteńe demedik. Biraq men sol jıynda E.Saǵadıev pen M.Qul-Muhamedke: «Bala­larymyzdy tynysh oqy­taıyq­shy. Ózimiz de oqyp shyqtyq qoı. Kóshten qalyp jatqan kim bar qazir? Qoıshynyń balasy da akademık boldy ǵoı. Osy mınıstrler kelgen saıyn reforma jasaıdy. Balalarymyzdy máńgúrt qylatyn boldyq qoı», – dedim.

Shyndyǵynda, balany bas­taýysh mektepte qazaq tilinde oqytý kerek. Bitti. Baıaǵyda Ja­ponıada «eýropasha oqy­tamyz» degen úrdis bolǵan. Sóıtse, balalardyń kópshiligi japon mentalıtetinen aıyrylyp barady eken. Sosyn burynǵy oqý júıesin qaıtadan qalpyna keltirdi. Budan shyǵatyn qor­y­tyndy bireý ǵana: bala basta­ýysh mektepte ana tilinde ǵana bilim alýy kerek.

Sosyn «ádebıet pen tildi qosyp oqytamyz» degen ne sum­dyq? Qazir balalar onsyz da saýatsyz. Sol sıaqty, «Qa­zaq­stan tarıhyn mektepte ǵana oqytyp, joǵary oqý ornynda oqytpaımyz» degen ne sóz? Qaıta tarıhty ýnıversıtette – balalardyń sanasy ósip, aqyl-oıy tolysqan kezde oqytý kerek. Al mektepte tarıhı taqy­ryptar qysqasha ǵana, ústirt beriledi. Onyń ózin «geografıa­men biriktirý kerek» dep jatyr. Osyndaı nárselerdi qaı­dan shyǵarady, sol maǵan túsiniksiz.

– Osy bir astyrtyn saıasat emes pe? Áıtpese halyqty – jerden, al jas urpaqty – tilden, tarıhtan, dástúrden aıyrýǵa búgingi bılik nege sonsha qulshynyp otyr?

– Osyndaı bir ekspansıa bar ma, qastandyq júrip jatqan joq pa dep men de oılaımyn. Aıtaıyn deseń, aýzyń barmaıdy. Teledıdardyń túri anaý: tańerteńnen keshke deıin – mýzyka, sheteldiń maǵynasyz serıaldary. Sondaǵy maqsat – halyqty dúbára qylý, oılaý qabiletinen aıyrý.

– Degenmen osyndaı ótkir máseleler qozǵalǵanda zıaly qaýym ókilderiniń kópshiligi buǵyp qalýǵa, áńgimeden qashýǵa tyrysatyn sıaqty...

– Ol ras. Mysaly, 700 ja­zýshy bar deımiz. Biraq ál­deqandaı másele qozǵalar kezde solardyń kópshiligi syrt qalady. Bastary qosylmaıdy. Kóbisi – qoldan jasalǵan jazýshylar. Shyn jazýshy halqynyń jaǵdaıyna qabyrǵasy qaıys­paı, júregi aýyrmaı turmaıdy. «Qoıshy, úıde otyra bereıinshi» demeıdi. Men eshkimge «kóshege shyq, aıqaıla» dep jatqan joqpyn. Biraq «Myna ómir ne bolyp barady? Qoǵam qaıda bara jatyr?» dep eleń etýge, bas kóterýge bolady ǵoı. Nege maqala jazbaıdy, nege pikirin aıtpaıdy? Eshkimniń jaǵasynan almaı-aq qoı. «Qyzmetińnen ket» deme, jurtty tóńkeriske shaqyrma. Biraq ózińniń oıyńdy aıtý paryz emes pe?

Jer degeniń – Otanyń ǵoı. Mysaly, keshegi II dúnıejúzilik soǵysta ultaraqtaı jer úshin qan tókken joqpyz ba? Endi beı­bitshilik ornap, táýelsizdik týyn kótergen kezimizde Otanymyz­dyń ultaraqtaı jerin emes, úlken-úlken aýmaqtaryn mıllıon gektarlap nege satamyz? Bul ne? Munyń ar jaǵynda Ota­nyn satý sıaqty óte qaýipti áreket jatqan joq pa?

Bizge «Baıaǵyda Jer kodeksi alǵash qabyldanǵan kezde qaıda qaradyńyzdar? Nege sol kezde shý kótermedińizder?» deıdi. Ol kezde de, qazir de buqaralyq aqparat quraldary – telearnalar, bılikke qarasty gazet-jýrnaldar halyqqa shynaıy aqpa­rat bergen joq. Qoǵamda ne bolyp, ne qoıyp jatqanyn jan-jaqty túsindirgen emes. Sonda da halyq buryn bılikke, prezıdentke, úkimetke sendi. Shyndyǵynda, zańdy qunttap oqyǵan eshkim bolǵan joq ol kezde. Tek ınternet ómirimizge engennen bastap qana, halyq áleýmettik jeliler arqyly túr­li jaǵdaılardan habardar bola bastady.

Al jaraıdy, jerińdi qazir satyp, búdjetińniń jyrtyǵyn 2 mlrd dollarmen jamadyń deıik. Kelesi jyly nemizdi sata­myz?! Onsyz da bárin satyp boldyq qoı.

Men aralasatyn adamdar­dyń, aqyn-jazýshylardyń kóbisi jerdi satýǵa, sheteldik­terge jalǵa berýge qarsy. Biraq jeme-jemge kelgende úndemeı qalǵandy unatatyn sıaqty. «Qoıshy, kózge kórine bermeıin­shi. Men týraly ne oılap qala­dy?» deıdi. Bireýiniń mereıtoıy jaqyndap qalǵan, bireýiniń bala-shaǵasy ósip keledi, alǵa qoıǵan basqa maqsattary bar. Biraq qalaı bolǵanda da, eshkim jeke kózqarasy úshin jazaǵa tartylmaıdy ǵoı. Ár­kim­niń óz oıy bar. Al jer máse­lesine kelgende bir-aq pikir bolýy kerek: «Jer satylmaıdy»! Bul – spektákldi kórip bolyp, «Meniń oıym bylaı» deıtin kórkem shyǵarma emes. Bir-aq nárse: ol – Otanyń. Ony sat­paı­syń! Buǵan bola komısıa qurýdyń da, daýysqa salý­dyń da qajeti joq. Tipti osy talqy­laýdyń bárin biz beker ótkizip jatyrmyz. Halyqtyń nıeti, kózqarasy onsyz da belgili.

– «Jer máselesin jermen jumys istep júrgen adamdar sheshýi kerek» degen nárseniń ózi qate. Solaı emes pe?

– Árıne. Jer mamandary topyraqtyń qunarlylyǵyn zertteıtin shyǵar. «Bul jerge kelesi jyly basqa daqyl egý kerek» degen máseleni qarasty­ratyn bolar. Biraq bul arada jerdiń qunarlylyǵy, topyraq­tyń sapasy týraly áńgime bolyp jatqan joq qoı. Mýzykany tyńdamasań, tyńdamaı-aq qoı, túsinbeseń, túsinbeı-aq qoı. Biraq jerdi satýǵa bolmaıtynyn túsinýge bolady ǵoı. Meıli, qunarly, meıli qunarsyz bolsyn, tipti aq sor basyp jatsa da, báribir ol – bizdiń jer! Ony satýǵa bolmaıdy.

– Al endi bılik basyndaǵylar, osy máselege jaýapty mınıstrler, olar da qazaq qoı. Osy «bolmaıdy» degen nárseni solar qalaısha túsinbeıdi?

– Osyny men de túsinbeı otyrmyn. Qaıtalap aıtamyn: jerdiń satylmaýy kerek ekenin bárimiz qoldaýymyz kerek. Tártip saqshylaryna da: «Kúni erteń áldeqandaı jaǵdaı bola qalsa, beıbit adamdardy jel­ke­sinen súırep júrmeńder. Qaıta solardyń arasyna aran­datýshylardyń kirip ketpeýin qadaǵalańdar. Bılikke qarsy shyǵyp, «ornynan ketsin!» dep jatqan eshkim joq. Barlyǵy tek qana: «Jer satylmasyn!» dep jatyr. Ol – seniń de jeriń. Se­niń de bala-shaǵań bar. Seniń de nemere-shóbereń bolady. Solarǵa qaldyrasyń ǵoı. Al búgin satyp jiberseń, ne bolady sonda» dep túsindirýimiz kerek.

Eshkim bizden shól dalany surap jatqan joq, eń shuraıly jerlerge kóz tigip otyr. Qy­taıǵa da, basqaǵa da Almaty oblysynan tipti 1 santımetr de jer berilmeýi kerek. Bul – shekaralyq oblys. Osyny árbir qazaq túsinýi kerek.

– Qalaı oılaısyz,     21 mamyrda ne bolýy yqtımal?

– Ol jaǵyn anyq bilmeımin, biraq halyq báribir shyǵatyn shyǵar dep oılaımyn. Óıtkeni qordalanǵan máseleler tek jerge ǵana baılanysty emes.

– Almatyda M.Qul-Muhamed ótkizgen jıynda qaýly-qarar, málim­deme sıaqty birdeńe qabyldandy ma? Qandaı baılam jasaldy?

– «Aıtylǵan pikirlerdiń bá­rin prezıdentke jetkizemiz» dep ketti. «Moratorıı bir jyl­ǵa jarıalandy» dep edi, bir jyl­ǵa da emes, jańa jylǵa de­ıin ǵana eken. Jańa jyldan keıin osy áńgimeni qaıta bas­taımyz ba sonda? Osy máse­leni birjolata sheshý kerek. Biz «Budan keıin jalpy, «jer satý» degen áńgime bolmasyn» dedik.

Jer satý degenniń ózi qaıdan shyqty osy? «Qazaqstan jer kólemi boıynsha álemde to­ǵy­zynshy oryn alady» degen bir bále boldy. Paıdalanylmaı jatqan jer joq bizde! Onyń bári – mal­dyń jaıylymy. «Bos jatyr eken» dep, sony shetelge jalǵa beremiz be endi? Halyq onsyz da jumyssyz. Jerdiń asty-ústindegi sonshama baı­lyqpen, bar-joǵy 17 mln ha­lyqty jón­dep asyraı almaı otyrmyz: ne úı joq, ne kúı joq, ne jumys joq. Mysaly, Pol­sha, Cheho­slava­kıa, Japonıany qarashy: eshte­ńe joq olarda, biraq bári bar. Bizde bári bar, biraq eshteńe joq.

– Aldaǵyny tek Alla bile­di. Biraq áldeqandaı jaǵdaı bola qalsa, zıaly qaýymnyń halyqtyń jaǵynan tabylýy múmkin be?  

– Men soǵan kúdiktenip qal­dym. Bári úıden tamashalaǵandy jón kóretin, «anany ustap alyp ketipti», «anaý bylaı dep sóı­lepti», «bárekeldi», «oı, jaraı­syń» dep alaqanyn ysqylap otyratyn, as úıdegi patrıottar sıaqty. Meni de jurt «qashyp ketti» dep oılaıtyn shyǵar. Biraq shyndyǵynda, men ol kúni Temirlanda bolamyn. Osydan eki aı buryn josparlanyp qoıǵan bir úlken shara bar, so­ǵan qatysýym kerek.

– Eger sol kúni Almatyda bolsańyz, halyqtyń ortasynda bolar ma edińiz?

– Árıne, bolar edim. Nege bolmaımyn?! Jerge qatysty máselede men nege tys qalýym kerek?!

– Áńgimeńizge raqmet!

Suhbattasqan

 Roza Raqymqyzy.

«Jas Alash» gazeti

Túpnusqadaǵy taqyryp: Dýlat ISABEKOV, QR memlekettik syılyǵynyń laýreaty, jazýshy, dramatýrg: Halyqtyń bul narazylyǵy tek qana jerge baılanysty emes