Alash týraly sóz bolǵanda aıtylmaǵan syrlar áli kóp. Shynjańdaǵy qazaqtar ómirine qatysty ár túrli oqıǵalarda kóp jaǵdaıda alash ıdeıasy jáne alashshyldardyń ómirdereginiń bir butaǵy jatady. Sonyń ishinde taqyrybymyzdyń taqıasy kıgizilip otyrǵan Zýqa batyrdyń ómir joly men kúresi de sondaı alashshyldar rýhymen tamyrlasyp jatqanyn bilýimiz kerek.
Shynjań qazaqtary ózderi qonystanǵan baıtaq dalany sonaý túrki zamanynan ata-babamyzdan qalǵan ejelgi mekenimiz dep biledi. Sondyqtanda el basyna aýyr kún týǵan qıly kezeńderde Qazaqstan jerinde qýǵyn-súrgin kórgen qazaqtardyń kóbi solaı bosty. Ásirese, keńester odaǵynyń ornaýyna baılanysty qyzyl ımperıanyń tis-tyrnaǵynan qashqan talaı bozdaq sondaǵy qandastarynyń baýyryna panalady.
1916 jyly orystardyń (patshalyq reseıdiń) ásker alýyna qarsy shyqqan alban rýy men qyrǵyzdar qarýly kóterilis jasap qyrǵynǵa ushyrady. Bul tarıhta «Qarqara kóterilisi» nemese «Alban qyrylǵan» degen attarmen belgili. Qyrǵynǵa ushyrap, jan saýǵalaǵan 200 myńǵa tarta qazaq-qyrǵyz art-artynan Shynjańǵa qashyp ótti. Albandar İle óńirin mekendedi.
Júsipbekqoja Shaıhyslamuly, Áset Naımanbaıuly sekildi áıgili aqyndarymyzdyń qytaı jerine qashyp ótýi de osy jyldarǵa tuspa-tus keledi. Osydan keıingi jerde 1917-1920 jyldar aralyǵyndaǵy Keńester odaǵynyń ornaýy men azamat soǵysynyń oryn alýyna baılanysty aqtar men qyzyldardyń qyrqysy tusynda da talaı qazaq aýyly bosqyndyq kúıge tap boldy.
Ótken tarıhtyń paraqtaryna úńilgende Qytaıdyń Altaı jerindegi kereılerdiń arasyna baryp qaıtqan aǵa sultan Qunanbaı: «Túbi bizdiń eldiń bir tıanaǵy osy el bolar-aý» deıtin sózin eske alsaq, Alash kósemderi Ahmet Baıtursynuly (1873-1937), Mirjaqyp Dýlat (1885-1935), Sadyq Amanjolov, Raıymjan Mársekov bastaǵan toptyń 1918 jyly mamyrda Tarbaǵataıdyń Sháýeshek qalasyna baryp qaıtýy da tegin emes. Áset Naımanbaıuly osy bas qosýda «Alashqa» atty ataqty óleń-tolǵaýyn shyǵardy.
Keńes odaǵy qurylǵannan keıin jantúrshigerlik tásilmen júrgizilgen tárkileý, Alash qozǵalysy jetekshilerin jappaı qýdalaý, tutqyndaý, jer aýdarý jáne aýylsharýashylyǵyn zorlap ujymdastyrý, kúshtep otyryqshylandyrý, qoldan jasalǵan ashtyq sekildi zulmattar saldarynan eli úshin, jeri úshin eńbek etip júrgen talaı ult zıalysy shet jurtqa bas saýǵalaýǵa májbúr boldy. Qazaqstan jerindegi kóptegen qazaq aýyldary art-artynan Shynjańǵa qashyp bardy.
Qytaı asqandardyń kóp bólimi İle, Tarbaǵataı, Altaı óńirindegi burynnan bar qazaq baýyrlaryna pana kórdi.
Aıtalyq, 1929 jyly qazirgi Shyǵys Qazaqstan jerinen Ábdikárim bolys óz balalary Qambar, Shabdan, kúıeý balasy Ǵazez Qalbanov jáne Ysqaq Izetuly, Tilenshi, Ábdirazaq, Qabdyrash, Mámetek bıdiń nemereleri Aıdarhan, Muhtarhan bastaǵan bir top adammen Qytaı aýmaǵyna qarasty Altaı aımaǵyna qashyp ótken. Ábdikerim Erejepuly bolsa Sankt-Peterbýrg orman sharýashylyǵy ınsıtýtynda oqyǵan, Memlekettik Dýmaǵa delegat retinde eki dúrkin qatysqan, 28 jyl boıy Semeı gýbernıasynyń Óskemen-Zaısan ýeziniń Shyńǵystaı bolysyn basqarǵan, Alash partıasynyń programmasyn jasaýshylardyń biri edi. Óz kezinde Álıhan Bókeıhan, Mustafa Shoqaı, Sultanmahmut Toraıǵyrovtarmen de jaqyn ótken. Al balalary Qambar Sankt-Peterbýrgten zańger mamandyǵy boıynsha ýnıversıtet taýyssa, Shabdan Máskeý komersıalyq ınsıtýtyn bitirgen bolatyn. Al kúıeý balasy Ǵazez Qalbanov Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń zań fakýltetinen oqyp, prokýror, sot, advokat jumystaryn atqarǵan edi. Olar Altaıǵa barǵannan keıin abaq kereıdiń tórt bıiniń biriniń muragerlik ornyndaǵy Qanapıa Mámıulynyń aýylyn panalap, barǵan eliniń óner, bilim, mádenıet isterine de ózindik úlesterin qosty.
Qýǵyn-súrgin saldarynan Qytaı jerine qashyp ótken endigi bir top Shákárim qajy aýylynyń adamdary edi. 1931 jyly 2 qazan kúni Shákárim qajy Qarasartov jaǵynan jazyqsyz atylǵan soń, Zıat Shákárimuly, Berdesh Ázimbaıuly Tákejanov, Mánákesh Ázimbaıuly, Qojaqapan, Tóleýqazy qatarlylar áýeli Tarbaǵataıǵa, onan soń Altaıǵa qashyp barady. Ókinishke oraı, Zıatta 1938 jyly Stalındik buıryqtyń quly bolǵan Shyń Sysaı jaǵynan qolǵa alynyp, iz-tozsyz joǵaltyldy. Berdesh Ázimbaıuly keńes odaǵy men qytaı arasyndaǵy dostyq tusynda, ıaǵnı, 1956 jyly Zıattyńuly Merekeni ertip, Qazaqstanǵa oraldy.
Budan basqa ilgerindi-keıindi bolyp Altaıǵa jan saýǵalap barǵan Seıitqazy Nurtaev, Kárim Dúısebaı, Sálim Janazarov, Myrzahmet, Qusaıyn, Ahmetqalı Jaısańbaev, Juptybaı Saǵyndyqov Altaıdan basqa jerlerdi panalaǵan Raıymjan Mársekov qatarly asyldyń qıyqtary bar edi. Olardyń da aldy bolys bolsa, arty ýnıversıtet taýysqan asyl tekti tuqymnan taraǵan asa bilimdi jandar bolǵan.
Osyndaı qýǵyn, qýdalaý sıaqty san túrli qyspaqtan qashyp Altaı asqan zıaly qaýym ókilderiniń ózderi barǵan ólkege degen ıgi yqpaly az bolǵan joq. Solardyń ónegesin qabyldaǵan talaı qartty, Alash zıalylarynyń urpaqtaryn da kózimiz kórdi.
Zýqa batyr Sábıtulynyń jasaǵan kezeńi men ol júrgizgen kúrestiń bastalý, sharyqtaý kezeńi de týra osy Alash qozǵalysymen sáıkes keledi.
Alash ıdeıasynyń arǵy tórkini jáne eki el qazaǵynyń mańyzdy barys-kelisi Qunanbaı qajynyń Altaıǵa barǵanynan bastalǵanyn joǵary da aıttyq. Qunanbaı dáýiri patshalyq reseıdiń qazaq dalasyn basqarýdaǵy bolystyq júıesi arqyly iske assa, sol bolystyqtyń Zaısan óńirindegi bir tulǵasy Zýqanyń uly ákesi Nurmuhamed abyz bolatyn. Atadan daryǵan asyl tek Zýqanyń boıynan óz ónege-qasıetin kórsetti. Ásirese, bodandyqqa, quldyqqa bas ımeý ıdeıasy onyń kúres jolyndaǵy basty baǵdary boldy.
Quldyqqa qarsy shyǵyp, táýelsizdik jolynda basyn báıgege tikken Kenesary rýhy qazaq dalasyn qalaı sharlasa, alashshyldar rýhy da sondaı órligimen eńseli boldy. Alash dáýiriniń at ústinde júrgen ár bir azamaty ózin ult qorǵaýshysy sanady. Zýqa batyr Sábıtuly da osy toptan tabylyp, el men jerin kól qoryǵan qyzǵyshtaı qorǵady. Ol dál sol tusta aqyl oıynyń kemel kezeńi – erdiń jasy elýdegi kezi edi. Aqyl jasy alpysta da at ústinde boldy.
Joǵaryda kórsetilgen mysaldardaǵydaı 1916, 1917 jylǵy túrli qozǵalystar, 1919-1920 jylǵy aqtar men qyzyldar arasyndaǵy qandy urystar talaı qazaq balasynyń arǵy betke asýyna sebep boldy.
Osy oqıǵalardyń ishinde Zýqa batyrdyń ómirine tikeleı qatysty bolǵan bir oqıǵany aıta ketkenimiz jón.
Zýqa kezeńinde Altaı asqan alashshyldar nemese soǵan tikeleı qatysty bolǵan biraz adamdar qaradan shyǵyp han bolǵan aqyldyń uıasy Mámı beısiniń aýylyn tapsa, qara kúshterden yǵysyp, qandy qaqpan basqandar Zýqa aýylyn panalaıtyn edi. Qaramaqqa ekeýi eki taýdyń buǵysyndaı oqshaý kóringenimen, biri qarsy jaǵyn aqyl-aılamen alsa, ekinshisi qanǵa qarýmen jaýap berip arystannyń aıbatyn tanytty. Osylaısha altyn Altaıdyń qaptalyndaǵy qos kókjalǵa aınalyp edi.
Bul aýyldardy panalaǵan alashshyldar da olardyń osy qasıetterinen ońdy paıdalandy. Mámı beısiniń Abaı, Shákárim aýylymen, Ábdikerim bolys aýylymen bolǵan hıkaıasy óz aldyna bólek áńgime. Al Zýqa batyr aýylyn panalaǵandar ishinde aty-jónin jasyrǵan, ózge atpen júrgen talaı qýǵyndaǵy jandardy aıtpaǵan kúnniń ózinde el ishiniń eski hıkaıasyn qaıta jańǵyrtýǵa týra keledi.
Altaı alyptarynyń ishinde meıli Zýqa batyr, meıli Ospan batyr bolsyn qyzyldarmen otasa almaǵany aıdan anyq. 1920-1921 jyly qyzyldan jeńilip, Altaıǵa qashyp barǵan Bakısh genaraldyń aldynan shyǵyp, onyń óz el-jerin oırandaýǵa mursa bermeı, Mońǵolıa asyryp qýǵan Zýqa batyr erligi bir qaraǵanda qyzyldar upaıyna týra kelgendeı. Shyn máninde Altaı kóterilisiniń qaısy kezeńin alyp qarasańyzda olar jaýyn aq, qara, qyzyl dep bólgen joq. Kim eline, jerine, dinine, diline tıisse soǵan qarsy turdy. Sonymen qasyq qalǵansha kúresýge daıyn boldy.
1917 jylǵy qazan tóńkerisinen keıin Keńes odaǵynyń bıligi ornaı bastady. 1917-1918 jyldary Zaısanda qyzyl gvardıa bólimderi jasaqtasa, Alash orda óz bólimderin jasaqtady.
1917 jyly kóktemde Mirjaqyp Dýlatov pen Halel Ǵabbasovtyń nusqaýy boıynsha Zaısan qalasynyń baı saýdagerleri men aýyldyń bı-shonjarlary Alash orda úkimetiniń Zaısan qalasyndaǵy alǵashqy uıtqysy bolǵan «Teńdik zaman» dep atalǵan uıym qurdy. Onyń quramyna Arǵynǵazy Boshtaev, Saqarı Jabaev bastaǵan 40-tan astam adam kirdi.
1918 jyldyń kókteminde Zaısan qalasy mańynda bolystardyń shonjar-bekteri «Keńótkel» sezin ashyp, Kolchak úkimetine kómektesýdiń jobasyn keńesti. Bul úlken sharany basqarý úshin tóbe basy (han) etip Ahmetjan qajyny taǵaıyndady. Osy 1918 jyldyń jazynda Semeıdegi Alash úkimetiniń ókili bolyp Zaısanǵa kelgen qazaqtyń tuńǵysh zańgeri Raıymjan Mársekov jergilikti aýqatty toptyń ókilderimen máslıhat ótkizdi.
Máslıhattyń sheshimi boıynsha «Teńdik zaman» uıymy qaıta qurylyp, «Alashtyń Zaısandyq bólimi» dep atalady da, óz aldyna áskerı bólim uıymdastyrylady. Alash bóliminiń quramynda «Teńdik zamanynyń» burynǵy músheleri: Báziken Óskenbaev, Saqarı Jabaev, Áýbákir Kákeshov, Arǵynǵazy Óteshov taǵy basqalar kiredi. Islam dinin násıhattap, júzege asyratyn dinbasy taǵaıyndady. Júnis Tatanovtyń úıine shtabyn ornalastyryp, alashtyń áskerı quramy jasaqtaldy.
Muraǵat qujattary boıynsha Zaısan qalasyna tuńǵysh ret Keńes úkimetiniń ornaýy 1918 jyldyń 22 aqpany dep kórsetilgen.
Qyzyl armıadan jeńilip, soqqy kórgen patsha polktary, Kolchaktyń 8-korpýsynyń qaldyqtary, Antonovtyń erekshe mindet alǵan otrády, ataman Anenkovtyń qara kıimdi gýsarlary jáne Alash armıasy Zaısan jerinde qyzyl armıaǵa tabandylyqpen qarsylyq kórsetti. (Q. Altybaev, «Atameken Zaısan», Óskemen-2006j. 75 bet).
Nátıjesinde 1920 jyly qazanda jáne 1921 jyly sáýir-mamyr aılaryndaǵy urystarda qyzyl armıadan jeńilgen aqtar jáne olarǵa kómektesken alashshyldar jeńiliske ushyrady.
Aqtar men qyzyldar arasyndaǵy qaqtyǵysta aqtardy qoldap, qyzyldarǵa qarsy turǵan qazaq azamattarynyń bir bólimi qolǵa tússe, endi bir bólimi tus-tusqa qashyp jan saýǵalady. Sonyń ishinde Aspandıar esimdi naıman azamaty qasynda bir top tatar-noǵaıy bar Zýqa batyrdyń aýylyn panalady. Zýqa basynda dalalyq perzentterdiń ádetimen Aspandıar bastaǵan topqa úrke qaraǵanymen shyn beınesin tanyǵan soń, senimdi sarbazdary qataryna qosty.
Aspandıarǵa qatysty mahabbat pen ǵadaýat hıkaıasy da osy jerden bastaý alady.
Zýqa batyrdyń báıbishesinen 5 ul, 5 qyz – jıyny on bala bolǵan. Sol 5 qyzdyń kenjesi Safýra esimdi boıjetken edi. Safýra ózin aıttyrǵan jigitke kóńili tolmaı júrgende Aspandıarmen tanysady. El ishindegi usaq kúbir Zýqa batyrdyń qulaǵyna tıedi.
Zýqa batyr aldyna Aspandıardy shaqyrady:
- Jigitim, erkek bolsań, jasyrmaı aıt. Men el ishinen ne syńsyń estip júrmin?! – deıdi qaharyna mingen syńaımen aıbattanyp. Jigittiń erligin biletin edi, synamaq ta oıy bolǵan. Qorqaq bireý bolsa qaltyrap qashyp keter dep oılaǵan.
Jigit batyrdyń júzine tik qarap syryn jasyrmaıdy:
- Qyzyńyzdy jaqsa kórgenim ras. Oǵan kináli men emes, meniń júregim. – deıdi birden.
Sol tustaǵy salt boıynsha jigit basy bos sanalmaıtyn aıttyrǵan qyz týraly bylaısha sózge barsa, ol óte úlken ábestik sanalar edi.
Birneshe suraqtarmen jigitti ábden synaǵan batyr, onyń ıilmegen nar tulǵasyna razy bola, otty janaryna meıirimmen qarady:
- Jaraıdy, ˗ dedi, ˗ sózin kúbirge jaqyndatyp, ˗ er ekensiń. Saǵan qoıar eki shartym bar. Birinshi shart maǵan qalyń mal tóleısiń, ekinshi shart qyzdy qolymnan emes, jolymnan alasyń, ˗ dedi.
Soqa basyn zorǵa súıretip júrgen jigit kedeıligin min kórip tómen qaraıdy. Sonda Zýqa batyr oǵan:
- Atalarymyz eseńdi eshkimge jiberme deýshi edi. Zaısanda qyzyldar úkimetin jaqtap, ózińe de jaý bolǵan, kezinde meniń adal malymdy basyp qalǵan jamaǵaıyn týystarym otyr. Qalyń maldy solar beredi. Sosyn óziń ortasynda bolǵan alashshyldardyń qazirgi hal-kúıi qalaı, sony jasyryn túrde bilip kelesiń jáne qajetti kisilerge meniń hatymdy tabystaısyń. Biraq ıt úrmesin, bıt bilmesin, - dep jymıady. Sóz tórkinin túsingen Aspandıar basyn ızedi.
- Al, ekinshi, - dedi batyr, - qyzdy da dos-dushpan betime salyq qylmaıtyn, qudalarym da renjimeıtin amalyn qarastyryp, úıimnen attanyp bara jatqanda jolaı alarsyń! Arǵy jaǵynyń jumbaǵyn óziń shesh!
Olardyń bul kesimderi búgingi biz baǵa bere almaıtyn batyrlar arasynda ǵana bolatyn dara sheshimniń ápsanasy edi.
Osylaısha, bizder únemi aıtatyn «úsh otaý» uǵymyn kótergen Zýqa batyr Sábıtuly óziniń eń senimdi degen jigitterin qazirgi SHQO-nyń Zaısan aýdanyna jáne Mońǵolıanyń Ulanbator óńirine attandyrady.
Aspandıar bastaǵan top kúndiz buǵynyp, túnde jortyp, Zaısanǵa jetip, mindetin adaldyqpen atqaryp oralady. Shópbaı bastaǵan batyrlar Ulanbatorǵa taıaý mań – Mankol-Tóńkil óńirine baryp, el aýjaıyn túıip, qyzylǵa búırek burǵan jańa úkimettiń úıirli jylqylaryn qýyp keledi.
Bul arada aıta keterligi, osy Aspandıar oqıǵasynan buryn da Zýqanyń Zaısan jerindegi din ókilderimen belgili qarym-qatynasta bolǵany der edik. Onyń basty kezeńin batyrdyń qajylyq saparynan qarastyrýǵa bolady. Ol tusta Shynjańnyń Altaı óńiriniń qajyshylary men qazirgi SHQO-nyń qajyshylarynyń bir baǵytta jol júrýi men ózara qonystyq jáne qandastyq jaqyndyǵy bir-birimen baılanysty qoıýlatyp otyrǵan.
Osylaısha ult azattyq qozǵalysyna arqaý izdegen Zýqa batyr Zaısan aýdanyndaǵy óziniń kóne tanystaryna hat jazyp, ondaǵy alashshyldarmen baılanysqa shyǵady. Shyndyǵynda bir Altaı taýynyń bas-aıaǵynda, Ertisti órleı-quldaı qonystanǵan kereı-naıman rýlary sol tusta óz qajylaryn barmaqpen sanap qana bilip otyratyn edi. Osy jaǵynan qaraǵanda Alashtyń Zaısandaǵy tóbe bıi Ahmetjan qajynyń Altaıdyń arǵy-bergi betindegi qajylarmen baılanysta bolmaýy múmkin emes. Osy joldardyń avtorynyń da Zaısan jerinen aýǵan atalar urpaǵy ekenin eske salsaq, meniń naǵashylarym bolǵan Shylǵaýbaı uldary Qazaqbaı, Mazaqbaıdyń da Zýqa batyrmen baılanysta bolǵan eski áńgimesi aıtylatyn. Olar 1931 jyly Zaısan túrmesin buzip shyǵyp, arǵy bet assa, atam Muqaı Barshabaıulynyń báıbishesi Hadısha Shońaıbaıqyzy da Zýqamen atalas aýyldardyń qyzy bolyp, bizdiń aýylda qyzyldar úkimeti ornaǵannan keıin arǵy bet asqan eken. Osylaısha Alashshyldardyń osydan buryn Mámıge hat jazyp, odan qoldaý bolmaǵanyn biletin Zýqa endigi jerde elderge shashylǵan qazaq ultynyń jańa azattyǵy úshin ár túrli talpynystar jasaıdy. Alaıda, keńes odaǵymen dostyq qarym-qatynas ornatyp otyrǵan Shynjań bıleýshisi Jın Shýryn úkimeti onyń jolyna qaqpan quryp, mert qylý amalyn qarastyrdy. Solaı boldy da.
Nátıjesinde Aspandıar Safýrany alyp qashyp, Zaısanǵa barady. El ishindegi tyńshylar arqyly onyń qybyr-jybyryn sezip, áıgili Zýqa batyrmen baılanysyp júrgenin bilgen Zaısan qyzyldary ony tarpa bas salyp ólim jazasyna ókim etedi. Bul shamamen 1923-1924 jyldary bolǵan oqıǵa. Artynda qalǵan Safýra ashshy tolǵaqtan kóz jumyp, oǵan da Zaısannan topyraq buıyrady.
Bul hıkaıanyń sońǵy tragedıasyn bilmeıtin batyr urpaqtary 1980 jyldaryń sońyna qaraı Safýranyń deregin izdep Zaısan aýdanyna barady. Qoldaryna onyń sonda barǵanda túsken jalǵyz dana sýreti ǵana iligedi. Sýret Túrkıaǵa jetkende Shámı Zýqauly kózine jas alyp:
- Batar qyzym qashty degende sońynan qýyp edik. Kóz kórim jerden kórsekte el-jurtqa kóz qylý úshin jete almadyq dep uzatyp salǵanbyz. Qaıran qaryndasym-aı, bizden ketkende kıgen kıim, dúzik-syrǵasyna deıin sol eken! – dep kózine jas alǵan eken.
Joly bolmaǵan Alash qozǵalysynyń qanaty erte qyrqylǵany sıaqty Zýqa batyrdyń táýelsizdikti, azattyqty ańsaǵan armandary buǵaýlandy. Onyń kóp sandy urpaqtary jan saýǵalap Gımalaı asyp, Eýropaǵa tarydaı shashyldy. Biraq rýhy ólmedi. Zýqa batyr jáne sol tustaǵy san bozdaqtar rýhy jáne alashshyldarmen baılanys ornatyp, óz basyn qurbandyqqa baılaǵan Aspandıar syndy erlerdiń rýhy arqyly biz táýelsizdikke qol jetkizdik.
Zýqa batyrdyń kúres rýhy – alashshyldar rýhy. Alashshyldar rýhy kúlli qazaqqa azattyq alaýy bolǵan ólmes rýh!!!
Jádı SHÁKENULY
Qazaqstan jazýshylar odaǵynyń, Eýrazıa jazýshylar odaǵynyń múshesi, Halyqaralyq Shyńǵysqan akademıasynyń akademıgi
